14 listopada obchodzony jest Światowy Dzień Cukrzycy. To dobra okazja, aby przypomnieć, iż gabinet stomatologiczny może być ważnym miejscem wczesnego wykrywania zaburzeń gospodarki węglowodanowej. Badanie przeprowadzone w brytyjskich gabinetach stomatologicznych wykazało, iż u około 13% pacjentów bez wcześniejszego rozpoznania stwierdzono nieprawidłową glikemię lub cukrzycę typu 2. Wyniki potwierdziły, iż zespoły stomatologiczne mogą wspierać lekarzy innych specjalności w identyfikowaniu osób wymagających dalszej diagnostyki.
Cukrzyca typu 2 może rozwijać się przez wiele lat bez wyraźnych objawów. Nierzadko w momencie jej rozpoznania u pacjenta występują już pierwsze powikłania naczyniowe. Dlatego coraz częściej podkreśla się rolę specjalistów medycznych, którzy mogą rozpoznać czynniki ryzyka i kierować pacjentów na odpowiednie badania. Są wśród nich również członkowie zespołów stomatologicznych. Jest to szczególnie istotne m.in. w kontekście dobrze udokumentowanego związku między cukrzycą a chorobami przyzębia.
Badacze z Wielkiej Brytanii, związani m.in. z University of Birmingham, postanowili sprawdzić, czy zespoły stomatologiczne mogą skutecznie uczestniczyć we wczesnym wykrywaniu zaburzeń gospodarki węglowodanowej. Wyniki badania INDICATE – opublikowanego w październiku 2026 r. na łamach „British Dental Journal” – dostarczają interesujących argumentów za rozszerzeniem profilaktycznej roli gabinetów stomatologicznych.
Cukrzyca typu 2 – choroba, która może długo pozostawać nierozpoznana
Cukrzyca typu 2 stanowi poważne wyzwanie dla systemów ochrony zdrowia. Jednym z największych problemów jest jej bezobjawowy przebieg we wczesnych stadiach. Szacuje się, iż proces chorobowy może rozpocząć się choćby 4-7 lat przed postawieniem diagnozy. Co więcej, u części pacjentów w momencie rozpoznania występują już powikłania naczyniowe.
Szczególną uwagę należy zwrócić także na nieprawidłową glikemię niediagnostyczną (NDH, non-diabetic hyperglycaemia), określaną również jako stan przedcukrzycowy. Oznacza ona podwyższone stężenie glukozy, które nie osiąga jeszcze wartości charakterystycznych dla cukrzycy, ale wiąże się ze zwiększonym ryzykiem jej rozwoju.
– NDH jest stanem odwracalnym, a wczesne wykrycie zaburzeń i wdrożenie efektywnych kosztowo programów profilaktycznych może pomóc pacjentom opóźnić lub zapobiec rozwojowi cukrzycy typu 2 oraz związanych z nią powikłań mikro- i makronaczyniowych – podkreślili autorzy badania.
Z perspektywy stomatologicznej znaczenie ma przede wszystkim dwukierunkowa zależność między cukrzycą a zapaleniem przyzębia. Cukrzyca zwiększa ryzyko wystąpienia i progresji periodontitis, natomiast choroby przyzębia są uznawane za jeden z czynników związanych z ryzykiem zaburzeń gospodarki węglowodanowej. Zależność tę uwzględniono m.in. w zaleceniach National Institute for Health and Care Excellence (NICE) z 2022 r.
Oznacza to, iż lekarz dentysta powinien patrzeć na stan przyzębia również w szerszym kontekście zdrowia pacjenta. Szczególnie istotne jest zwracanie uwagi na osoby z licznymi czynnikami ryzyka, u których występują zaawansowane zmiany periodontologiczne.
13% pacjentów z nieprawidłową glikemią lub cukrzycą
W badaniu INDICATE uczestniczyło 13 brytyjskich gabinetów stomatologicznych działających w ramach National Health Service (NHS). Do projektu zakwalifikowano osoby w wieku 40-80 lat, u których wcześniej nie rozpoznano cukrzycy ani stanu przedcukrzycowego. Ostatecznie w badaniu uwzględniono 803 pacjentów. Średni wiek uczestników wynosił 58 lat, a średni wskaźnik BMI – 27,4.
Uczestnicy wypełniali kwestionariusze oceny ryzyka cukrzycy, a następnie wykonywano u nich badanie hemoglobiny glikowanej (HbA1c). Co ważne, pomiar proponowano wszystkim pacjentom, niezależnie od wyniku kwestionariusza.
Rezultaty okazały się istotne z punktu widzenia profilaktyki. Według brytyjskich kryteriów diagnostycznych, u 10% badanych stwierdzono nieprawidłową glikemię niediagnostyczną, a u kolejnych 3% – wcześniej nierozpoznaną cukrzycę typu 2. Łącznie około 13% uczestników miało wyniki wskazujące na potrzebę dalszej diagnostyki lub interwencji profilaktycznej.
Badacze zwrócili uwagę również na różnice wynikające z zastosowania odmiennych kryteriów interpretacji HbA1c. Według progów American Diabetes Association (ADA), odsetek osób z nieprawidłową glikemią wynosił aż 32%. Wynika to z przyjęcia przez ADA niższej wartości hemoglobiny glikowanej jako dolnej granicy stanu przedcukrzycowego.
Kwestionariusz i HbA1c – połączenie, które zwiększa skuteczność oceny ryzyka
Jednym z najważniejszych wniosków z badania jest zasadność stosowania dwustopniowego modelu oceny ryzyka cukrzycy w gabinetach stomatologicznych.
Pierwszy etap polega na przeprowadzeniu krótkiej oceny z wykorzystaniem zwalidowanego kwestionariusza. Jest to rozwiązanie stosunkowo tanie, nieinwazyjne i niewymagające dużych nakładów organizacyjnych. Pozwala wstępnie wyodrębnić osoby, u których warto przeprowadzić dokładniejsze badania.
Drugi etap obejmuje oznaczenie hemoglobiny glikowanej dzięki urządzenia do badań przyłóżkowych (POCT, point-of-care testing). HbA1c dostarcza informacji o średnim stężeniu glukozy we krwi w przybliżeniu w ciągu ostatnich 2-3 miesięcy. W przeciwieństwie do pojedynczego pomiaru glikemii pozwala więc ocenić długoterminowy obraz gospodarki węglowodanowej.
Autorzy podkreślili jednak bardzo istotne ograniczenie: wynik uzyskany dzięki urządzenia POCT nie jest równoznaczny z rozpoznaniem cukrzycy. Podobnie pojedyncze oznaczenie HbA1c nie powinno stanowić samodzielnej podstawy diagnozy.
W brytyjskim badaniu przyjęto następujące progi interpretacji wyników:
- poniżej 42 mmol/mol (6,0%) – glikemia w normie,
- 42-47 mmol/mol (6,0-6,4%) – nieprawidłowa glikemia niediagnostyczna (stan przedcukrzycowy),
- co najmniej 48 mmol/mol (6,5%) – zakres wskazujący na cukrzycę.
Pacjenci z HbA1c wynoszącym co najmniej 42 mmol/mol otrzymywali informacje o potencjalnie zwiększonym ryzyku i zalecenie konsultacji z lekarzem rodzinnym. Wyniki przekazywano również do ich lekarzy POZ, aby umożliwić przeprowadzenie dalszej diagnostyki.
Jaką rolę mogą odegrać lekarze dentyści?
Wyniki INDICATE pokazały, iż gabinety stomatologiczne mogą stać się ważnym elementem systemu wczesnego wykrywania cukrzycy. Nie oznacza to oczywiście przejmowania przez lekarzy dentystów obowiązków lekarzy rodzinnych czy diabetologów. Chodzi raczej o wykorzystanie regularnego kontaktu z pacjentem do identyfikowania czynników ryzyka, edukacji i kierowania na dalsze badania.
Takie podejście wpisuje się w brytyjską strategię „Making Every Contact Count” (MECC), której założeniem jest wykorzystywanie każdej okazji do kontaktu z pacjentem w celu promowania zachowań prozdrowotnych. W stomatologii obejmuje to m.in. edukację dotyczącą diety, zaprzestania palenia tytoniu i ograniczenia spożycia alkoholu.
Istotne jest również odpowiednie przygotowanie zespołu. W badaniu INDICATE gabinety mogły samodzielnie organizować pracę – część wyznaczała jedną osobę odpowiedzialną za cały proces, inne rozdzielały zadania pomiędzy członków zespołu. Proponowany schemat obejmował identyfikację odpowiednich pacjentów, zebranie danych, ocenę ryzyka, pomiar HbA1c oraz przekazanie informacji o dalszym postępowaniu.
Ograniczenia i trudności badania
Badanie ujawniło jednak również praktyczne trudności. Spośród 801 osób uwzględnionych w analizie kwestionariuszy kompletne dane potrzebne do oceny ryzyka udało się zebrać jedynie dla 521 uczestników. Najczęściej brakowało informacji o głębokości kieszonek przyzębnych. Autorzy zwrócili uwagę, iż pomiary te nie zawsze są rutynowo wykonywane i dokumentowane w gabinetach ogólnostomatologicznych. Jako możliwą alternatywę wskazują Basic Periodontal Examination (BPE), który może ułatwić zebranie potrzebnych danych.
Ograniczeniem projektu było również wykorzystanie badania POCT zamiast potwierdzonego przez lekarza rozpoznania cukrzycy. Nie udało się bowiem zapewnić wszystkim uczestnikom formalnej ścieżki diagnostycznej i uzyskać informacji o ostatecznym rozpoznaniu. To ważna kwestia, którą należy uwzględnić przy interpretacji wyników.
Autorzy podkreślili, iż skuteczność takiego modelu zależy nie tylko od samego badania, ale również od sprawnej współpracy między lekarzami dentystami a lekarzami POZ. Pacjent z nieprawidłowym wynikiem musi wiedzieć, gdzie zgłosić się po dalszą pomoc, a informacja o podwyższonym ryzyku powinna trafić do adekwatnego specjalisty.
Badanie INDICATE dostarczyło jednak kolejnych argumentów za bardziej zintegrowanym podejściem do zdrowia jamy ustnej i zdrowia ogólnego. Dla lekarzy dentystów to przypomnienie, iż obserwacje dokonywane podczas rutynowego badania mogą mieć znaczenie wykraczające poza jamę ustną. Wczesne zwrócenie uwagi na czynniki ryzyka cukrzycy i odpowiednie pokierowanie pacjentem może pomóc w rozpoznaniu choroby, zanim pojawią się jej poważne konsekwencje.
– Istnieje wiele badań wskazujących na to, iż choroba przyzębia ma duży wpływ na zdrowie ogólne. Wiąże się ją z chorobami układu sercowo-naczyniowego, reumatoidalnym zapaleniem stawów, preeklampsją czy cukrzycą – mówi prof. dr hab. n. med. Marta Cześnikiewicz-Guzik, kierownik Zakładu Periodontologii, Profilaktyki i Klinicznej Patologii Jamy Ustnej Instytutu Stomatologii Wydziału Lekarskiego UJ CM w Krakowie, specjalistka chirurgii stomatologicznej i periodontologii, autorka ponad 100 artykułów naukowych, członek Polskiego Towarzystwa Stomatologicznego, Polskiego Towarzystwa Periodontologicznego oraz British Society of Periodontology.









