Każde zaciągnięcie się papierosem dostarcza organizmowi wolnych rodników liczonych w biliardach cząsteczek. Nic dziwnego, iż u palaczy pula witaminy C, jednego z najważniejszych przeciwutleniaczy, jest zwykle o 25–50% mniejsza niż u osób, które nigdy nie paliły. Wiedza o tym, skąd biorą się te niedobory, pomaga lepiej zaplanować dietę i rozmowę z pacjentem, a jednocześnie chroni przed złudzeniem, iż tabletka zrównoważy skutki nałogu. Sprawdź, co mówią badania o związku między witaminą C a paleniem i ile witaminy C potrzebuje osoba paląca.
Jak palenie wpływa na stres oksydacyjny w organizmie?
Stres oksydacyjny to stan, w którym ilość reaktywnych form tlenu i innych wolnych rodników przewyższa możliwości obronne organizmu. Wolne rodniki uszkadzają lipidy błon komórkowych, białka i DNA, a ich nadmiar sprzyja procesom zapalnym.
Dym tytoniowy jest jednym z najsilniejszych codziennych źródeł takich związków. Według szacunków przytaczanych w przeglądzie Lykkesfeldta i Tveden-Nyborg z 2019 roku jedno zaciągnięcie się dostarcza około 10¹⁴ rodników fazy smolistej i 10¹⁵ rodników fazy gazowej. Organizm palacza przez wiele lat odpiera więc stały atak oksydacyjny.
Witamina C jest jedną z pierwszych linii obrony w płynach ustrojowych. Neutralizując wolne rodniki, sama ulega utlenieniu do kwasu dehydroaskorbinowego. W zdrowym organizmie komórki sprawnie odzyskują ją i przywracają do aktywnej formy, ale u palaczy ten recykling bywa niewystarczający. Efekt to szybsze zużycie witaminy C i większe zapotrzebowanie na nią.
Z perspektywy stomatologicznej szczególnie narażone są tkanki jamy ustnej, które mają bezpośredni kontakt z dymem. Metaanaliza Leite i współpracowników z 2018 roku wykazała, iż palenie zwiększa ryzyko zapalenia przyzębia o 85%. Autorzy wiążą to między innymi z zaburzeniami mechanizmów odpornościowych i naczyniowych w tkankach przyzębia.
Dlaczego zapotrzebowanie na witaminę C może różnić się między osobami?
Normy żywienia podają jedną wartość dla całej grupy, na przykład dla dorosłych kobiet czy mężczyzn. W rzeczywistości gospodarka witaminy C różni się między ludźmi, bo zależy od kilku czynników naraz.
- Genetyka. Witaminę C przenoszą przez błony komórkowe białka SVCT. Znane są warianty genów tych przenośników, które według modeli farmakokinetycznych mogą wyraźnie obniżać osiągalne stężenie witaminy C we krwi.
- Palenie tytoniu. Zwiększa zużycie witaminy C przez stres oksydacyjny i osłabia jej odzyskiwanie w komórkach.
- Bierne palenie. Ekspozycja na dym tytoniowy obniża pulę witaminy C mniej więcej o połowę tego, co u czynnych palaczy.
- Ciąża i karmienie piersią. Większość instytucji zaleca wtedy od 10 do 35 mg witaminy C dziennie więcej.
- Choroby. Infekcje, cukrzyca czy stany zapalne przyspieszają zużycie witaminy C, a jednocześnie często ograniczają jej spożycie z dietą.
- Sposób żywienia. Ilość warzyw i owoców w jadłospisie decyduje o tym, ile witaminy C trafia do organizmu na co dzień.
W przypadku palaczy kilka z tych czynników zwykle nakłada się na siebie. Zapotrzebowanie palaczy na witaminę C rośnie przez większe zużycie, a jednocześnie osoby palące statystycznie jedzą mniej warzyw i owoców oraz więcej tłuszczu niż osoby niepalące.
Co wiadomo o statusie witaminy C u palaczy?
Niski poziom witaminy C to jedna z najlepiej udokumentowanych konsekwencji palenia w obszarze żywienia. Przegląd Lykkesfeldta i Tveden-Nyborg zbiera najważniejsze obserwacje:
- czynne palenie obniża pulę witaminy C w organizmie zwykle o 25–50% w porównaniu z osobami, które nigdy nie paliły,
- rzucenie palenia od razu przywraca mniej więcej połowę tego ubytku, co wskazuje na bezpośredni wpływ stresu oksydacyjnego,
- niższe spożycie z dietą nie tłumaczy wszystkiego: w amerykańskim badaniu NHANES II ryzyko niedoboru witaminy C u palaczy było wyższe niezależnie od tego, ile jej jedli.
Niedobór witaminy C u palaczy jest więc efektem dwóch zjawisk jednocześnie: większego zużycia i często uboższej diety.
Ile więcej witaminy C potrzebuje osoba paląca? Tu szacunki się różnią. Amerykański Institute of Medicine przyjął w normach dodatkowe 35 mg dziennie, opierając się na badaniu Kallnera z udziałem 17 mężczyzn. Lykkesfeldt i Tveden-Nyborg zwracają jednak uwagę na ograniczenia tamtej metody i przytaczają nowsze analizy. Według nich palacze mogą potrzebować choćby około 130 mg więcej niż osoby niepalące, a do zrównania ryzyka niedoboru z osobami niepalącymi potrzeba ponad 200 mg dziennie.
Takie ilości da się dostarczyć z dietą bogatą w warzywa i owoce, ale u wielu palaczy jadłospis wygląda inaczej. Wtedy jednym z rozwiązań jest regularna suplementacja w umiarkowanej porcji, na przykład preparatem Witamina C Forte Biowen, który łączy kwas L-askorbinowy z L-askorbinianem sodu oraz dziką różą. Witamina C pomaga w ochronie komórek przed stresem oksydacyjnym.
Czy zwiększona podaż witaminy C neutralizuje skutki palenia?
Nie. Uzupełnienie witaminy C może wyrównać jej niedobór, ale nie cofa szkód, jakie wyrządza dym tytoniowy. Papieros dostarcza tysiące związków chemicznych, w tym substancje rakotwórcze, tlenek węgla i nikotynę, których działania żaden przeciwutleniacz nie znosi.
Przestrogą przed pokładaniem zbyt dużych nadziei w antyoksydantach jest fińskie badanie ATBC opublikowane w 1994 roku w „New England Journal of Medicine”. Wzięło w nim udział ponad 29 tysięcy palących mężczyzn, którzy przez 5–8 lat przyjmowali witaminę E, beta-karoten lub placebo:
- witamina E nie zmniejszyła zachorowalności na raka płuca,
- beta-karoten wbrew oczekiwaniom wiązał się z o 18% wyższą zachorowalnością na raka płuca i o 8% wyższą śmiertelnością ogólną.
Badanie dotyczyło innych składników niż witamina C, ale dobrze pokazuje, iż suplement przeciwutleniający nie działa jak tarcza chroniąca palacza.
Podobnie jest w jamie ustnej. Systematyczny przegląd Tady i Miury z 2019 roku wykazał, iż niższe spożycie i niższy poziom witaminy C we krwi wiążą się z częstszymi chorobami przyzębia. Podawanie witaminy C zmniejszało krwawienie dziąseł w zapaleniu dziąseł, ale nie poprawiało stanu przy zapaleniu przyzębia ani nie hamowało utraty kości wyrostka zębodołowego. U palaczy dochodzi jeszcze jeden kłopot: nikotyna obkurcza naczynia krwionośne, przez co krwawienie dziąseł, jeden z wczesnych sygnałów stanu zapalnego, bywa u nich słabiej widoczne.
Jakie źródła witaminy C warto uwzględnić w diecie?
Podstawowym źródłem witaminy C dla palaczy, tak jak dla wszystkich, powinna być dieta. Przy zwiększonym zapotrzebowaniu ważne jest, by warzywa i owoce pojawiały się w każdym posiłku, a nie tylko od czasu do czasu.
Szczególnie bogate w witaminę C są:
- papryka, zwłaszcza czerwona,
- natka pietruszki,
- czarna porzeczka i owoce dzikiej róży, także w postaci mrożonek,
- brokuły, brukselka, kalafior i jarmuż,
- kiwi, truskawki i owoce cytrusowe,
- kiszona kapusta.
Witamina C rozkłada się pod wpływem temperatury, tlenu i światła, a podczas gotowania przechodzi do wody. Dlatego część warzyw najlepiej jeść na surowo, a pozostałe gotować krótko, na parze lub w niewielkiej ilości wody.
Gdy dieta nie wystarcza, można ją uzupełnić suplementem. Osobom, które chcą jednocześnie zadbać o podaż cynku, może odpowiadać Witamina C + Cynk Forte Biowen, w którym witaminę C w dwóch formach połączono z diglicynianem cynku. Zarówno witamina C, jak i cynk pomagają w ochronie komórek przed stresem oksydacyjnym i w prawidłowym funkcjonowaniu układu odpornościowego. Dodatkowo witamina C pomaga w prawidłowym tworzeniu kolagenu, potrzebnego do prawidłowego funkcjonowania dziąseł i zębów.
Dlaczego suplement nie zastępuje rzucenia palenia?
Suplement może pomóc pokryć większe zapotrzebowanie na witaminę C, ale nie usuwa przyczyny problemu. Wolne rodniki to tylko część szkód wyrządzanych przez dym tytoniowy, który uszkadza naczynia krwionośne, płuca i tkanki jamy ustnej na wiele sposobów jednocześnie.
Rzucenie palenia daje efekty, których nie zapewni żaden preparat:
- szybka poprawa statusu witaminy C – po zaprzestaniu palenia od razu wraca mniej więcej połowa jej ubytku,
- mniejsze ryzyko chorób przyzębia – palenie jest jednym z głównych czynników ryzyka zapalenia przyzębia, a jego ograniczenie poprawia rokowanie leczenia periodontologicznego,
- niższe ryzyko chorób odtytoniowych – w tym nowotworów, chorób serca i płuc.
Gabinet stomatologiczny to dobre miejsce na krótką rozmowę o paleniu. Pacjenci odwiedzają go regularnie, a skutki nałogu, takie jak przebarwienia, nieprzyjemny zapach z ust czy zmiany w przyzębiu, są widoczne gołym okiem. choćby krótka interwencja, czyli zapytanie o palenie, jasna rada, by je rzucić, i wskazanie, gdzie szukać pomocy, zwiększa szansę, iż pacjent podejmie próbę.
Witamina C dla palaczy może być elementem dbania o zdrowie, ale tylko uzupełniającym. Największą różnicę robi decyzja o odstawieniu papierosów.
FAQ
Czy palacze mają większe zapotrzebowanie na witaminę C?
Tak. Dym tytoniowy nasila stres oksydacyjny, przez co witamina C jest szybciej zużywana, a jej odzyskiwanie w komórkach bywa mniej wydajne. W efekcie pula witaminy C u palaczy jest zwykle o 25–50% mniejsza niż u osób, które nigdy nie paliły.
Ile witaminy C potrzebuje osoba paląca?
Amerykańskie normy zalecają palaczom 35 mg więcej niż osobom niepalącym. Nowsze analizy przytaczane w literaturze sugerują jednak, iż dodatkowe zapotrzebowanie może sięgać choćby około 130 mg, a do zrównania ryzyka niedoboru z osobami niepalącymi potrzeba ponad 200 mg witaminy C dziennie. Najlepiej pokrywać je z dietą, a w razie potrzeby uzupełniać suplementem.
Czy witamina C chroni przed skutkami palenia papierosów?
Nie. Witamina C pomaga w ochronie komórek przed stresem oksydacyjnym i może wyrównać jej niedobór, ale nie neutralizuje rakotwórczych i toksycznych składników dymu. Jedynym skutecznym sposobem na ograniczenie szkód jest rzucenie palenia.
Bibliografia
- Lykkesfeldt J., Tveden-Nyborg P., The Pharmacokinetics of Vitamin C, „Nutrients” 2019, 11(10), 2412, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6835439/
- Leite F.R.M., Nascimento G.G., Scheutz F., López R., Effect of Smoking on Periodontitis: A Systematic Review and Meta-regression, „American Journal of Preventive Medicine” 2018, 54(6), s. 831–841, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29656920/
- Tada A., Miura H., The Relationship between Vitamin C and Periodontal Diseases: A Systematic Review, „International Journal of Environmental Research and Public Health” 2019, 16(14), 2472, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6678404/
- The Alpha-Tocopherol, Beta Carotene Cancer Prevention Study Group, The effect of vitamin E and beta carotene on the incidence of lung cancer and other cancers in male smokers, „The New England Journal of Medicine” 1994, 330(15), s. 1029–1035, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/8127329/
- Carr A.C., Maggini S., Vitamin C and Immune Function, „Nutrients” 2017, 9(11), 1211, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5707683/
- Institute of Medicine, Dietary Reference Intakes: The Essential Guide to Nutrient Requirements, rozdz. Vitamin C, National Academies Press, Washington 2006, https://nap.nationalacademies.org/read/11537/chapter/21
- Rozporządzenie Komisji (UE) nr 432/2012 z dnia 16 maja 2012 r. ustanawiające wykaz dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych dotyczących żywności, innych niż oświadczenia odnoszące się do zmniejszenia ryzyka choroby oraz rozwoju i zdrowia dzieci (Dz.U. UE L 136 z 25.5.2012, s. 1), https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/?uri=CELEX:32012R0432
Artykuł sponsorowany
