Zdrowsze nawyki żywieniowe wiązały się u kobiet po menopauzie z mniejszą liczbą brakujących zębów i niższym wskaźnikiem DMFT. Pięcioletnia obserwacja nie wykazała jednak, by analizowane modele żywienia ograniczały rozwój nowych zmian próchnicowych. Naukowcy zwracają uwagę, iż zależność między dietą a stanem uzębienia może działać w obie strony.
Związek między sposobem odżywiania a zdrowiem jamy ustnej jest dobrze znany. Duże znaczenie ma nie tylko ilość spożywanych cukrów, ale także ogólna jakość diety i dostarczanie organizmowi składników niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania tkanek.
Szczególną grupą są kobiety po menopauzie, u których zmiany hormonalne mogą wpływać m.in. na wydzielanie śliny i warunki panujące w jamie ustnej. Jednak czy zdrowszy sposób odżywiania wiąże się w tej grupie z mniejszym doświadczeniem próchnicy? Odpowiedzi na to pytanie szukali autorzy badania „Association between dietary patterns and the dental caries experience among postmenopausal women” opublikowanego online w „British Dental Journal” w październiku br.
Jak badano zależność między dietą a stanem uzębienia?
Badanie przeprowadzono w ramach projektu OsteoPerio, powiązanego z amerykańską inicjatywą Women’s Health Initiative. Analizą objęto 1214 kobiet po menopauzie, których średni wiek wynosił 66,7 roku. Uczestniczki poddano badaniom stomatologicznym, a informacje dotyczące ich sposobu odżywiania zebrano dzięki kwestionariuszy częstotliwości spożywania żywności.
Naukowcy oceniali dietę na podstawie czterech wskaźników:
- HEI-2020 (Healthy Eating Index) – wskaźnik oceniający jakość diety i jej zgodność z amerykańskimi zaleceniami żywieniowymi,
- AHEI-2010 (Alternative Healthy Eating Index) – zmodyfikowany indeks uwzględniający zalecenia żywieniowe oparte na dowodach naukowych, szczególnie w kontekście profilaktyki chorób przewlekłych,
- DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) – model żywieniowy opracowany z myślą o zapobieganiu nadciśnieniu i wspieraniu kontroli ciśnienia tętniczego, oparty m.in. na warzywach i ograniczeniu sodu,
- aMed (Alternate Mediterranean Diet) – alternatywny wskaźnik diety śródziemnomorskiej, uwzględniający przede wszystkim produkty roślinne i zdrowe tłuszcze.
Stan uzębienia oceniano dzięki wskaźnika DMFT, który określa łączną liczbę zębów z próchnicą, utraconych z powodu próchnicy lub innych przyczyn oraz zębów wypełnionych. Pozwala on więc uchwycić nie tylko aktualne zmiany chorobowe, ale także wcześniejsze doświadczenia próchnicy i historię leczenia zachowawczego.
Analizę przeprowadzono w dwóch etapach. Pierwszy obejmował ocenę zależności między dietą a stanem uzębienia w momencie rozpoczęcia badania. Drugi miał charakter prospektywny: po pięciu latach ponownie oceniono stan uzębienia 934 kobiet, aby sprawdzić, czy sposób odżywiania wiązał się z przyrostem liczby brakujących zębów i wartości wskaźnika DMFT.
Lepsza dieta, mniej brakujących zębów
W analizie przekrojowej zaobserwowano zależność między wyższą jakością diety a korzystniejszym stanem uzębienia. Kobiety, które uzyskiwały lepsze wyniki w skalach HEI-2020, AHEI-2010 i aMed, miały przeciętnie mniej brakujących zębów oraz niższe wartości wskaźnika DMFT.
Przykładowo wzrost wyniku HEI-2020 o 10 punktów wiązał się z liczbą brakujących zębów niższą o 7,4%. W przypadku AHEI-2010 różnica wynosiła 8,6%. Z kolei wzrost wyniku aMed o jeden punkt wiązał się z liczbą brakujących zębów niższą o 4,4%. Podobne zależności zaobserwowano dla całkowitego wskaźnika DMFT. W przypadku wskaźnika DASH nie stwierdzono istotnej statystycznie zależności po uwzględnieniu pozostałych czynników.
Co istotne, związki dotyczyły przede wszystkim liczby zębów brakujących i całkowitego DMFT. Nie wykazano natomiast istotnej zależności między analizowanymi wskaźnikami jakości diety a liczbą zębów z aktywną próchnicą ani zębów wypełnionych.
Badacze przyjrzeli się również spożyciu poszczególnych grup produktów. Większe spożycie warzyw oraz roślin strączkowych wiązało się z niższymi wartościami DMFT. Z kolei większy udział stałych tłuszczów w diecie był związany z wyższym wynikiem tego wskaźnika. Autorzy zaznaczają jednak, iż wyniki dotyczące konkretnych produktów należy interpretować ostrożnie – nie dowodzą one, iż samo zwiększenie lub ograniczenie ich spożycia bezpośrednio zmieni ryzyko próchnicy.
Pięć lat obserwacji nie potwierdziło ochronnego działania diety
Wyniki analizy przekrojowej nie znalazły potwierdzenia w obserwacji prospektywnej. Po pięciu latach nie stwierdzono istotnego związku między żadnym z czterech analizowanych modeli żywienia a przyrostem liczby brakujących zębów ani zmianą wartości wskaźnika DMFT.
Oznacza to, iż choć kobiety odżywiające się zdrowiej miały na początku badania korzystniejszy obraz uzębienia, nie wykazano, by ich dieta wiązała się z mniejszym postępem próchnicy w kolejnych pięciu latach.
Autorzy podkreślili, iż nie należy na tej podstawie wnioskować, iż dieta nie ma znaczenia dla zdrowia jamy ustnej. Pięcioletni okres obserwacji mógł być zbyt krótki, by uchwycić niektóre zależności. Znaczenie mogły mieć także ograniczenia związane z metodą zbierania danych żywieniowych oraz charakterystyką badanej grupy. Uczestniczki były stosunkowo dobrze wykształcone, świadome zdrowotnie i nie paliły tytoniu, co mogło utrudnić wykrycie różnic.
Warto również pamiętać o ograniczeniach samego wskaźnika DMFT. U osób po 30. roku życia kategoria zębów utraconych obejmuje nie tylko ekstrakcje z powodu próchnicy, ale także utratę zębów z innych przyczyn, np. chorób przyzębia czy urazów. W analizowanej grupie próchnica odpowiadała za 79% przypadków utraty zębów, jednak pozostałe przyczyny również mogły wpływać na uzyskane wyniki.
Stan uzębienia może wpływać na wybory żywieniowe
Jednym z najważniejszych wniosków jest możliwość występowania odwrotnej zależności między dietą a zdrowiem jamy ustnej. To nie tylko sposób odżywiania może wpływać na stan uzębienia – również problemy stomatologiczne mogą zmieniać codzienne wybory żywieniowe.
– Możliwe, iż obserwowane zależności wynikały z tego, iż stan uzębienia kobiet wpływał na wybór spożywanych przez nie produktów, a nie odwrotnie – wskazali badacze.
Utrata zębów, ograniczona wydolność żucia czy trudności związane z użytkowaniem protez mogą utrudniać spożywanie twardych i wymagających gryzienia produktów. Wśród przykładów wymienianych w publikacji znalazły się jabłka, surowa marchew i orzechy. Osoby mające trudności z ich jedzeniem mogą częściej wybierać produkty o miękkiej konsystencji, co potencjalnie ogranicza różnorodność diety.
W praktyce stomatologicznej oznacza to, iż rozmowa o odżywianiu powinna uwzględniać nie tylko deklarowane nawyki pacjenta, ale również jego możliwości funkcjonalne. Warto zwrócić uwagę na liczbę i stan zachowanych zębów, komfort żucia, dopasowanie uzupełnień protetycznych oraz produkty, których pacjent unika z powodu trudności w jedzeniu.
Autorzy podkreślają znaczenie indywidualnego poradnictwa żywieniowego, szczególnie u osób starszych z brakami zębowymi. Zalecenia powinny uwzględniać stan jamy ustnej i realne możliwości pacjenta, a w razie potrzeby także wsparcie dietetyka.
Związki między zdrowiem jamy ustnej a zdrowiem narządów płciowych i ogólnym zdrowiem prokreacyjnym u kobiet są doskonale udokumentowane, choć w praktyce nie mówi się o nich zbyt dużo. Podczas Mazowieckich Spotkań Stomatologicznych zagadnienie to omawiał dr n. med. Michał Gontkiewicz – lekarz ginekolog, członek prezydium ORL w Warszawie. Jak podkreślił, bardzo istotnym zadaniem lekarzy dentystów i lekarzy ginekologów jest m.in. opieka nad kobietami w ciąży, u których nieleczone ubytki próchnicowe mogą prowadzić do poważnych powikłań, w tym stanów septycznych. – Rozmawiajmy o tym, prowadźmy wspólne debaty i konferencje po to, żeby naszym pacjentom żyło się lepiej – powiedział.
