8 listopada obchodzony jest Światowy Dzień Radiologii. To okazja, by przypomnieć, jak ważne w diagnostyce obrazowej jest nie tylko uzyskanie precyzyjnego obrazu, ale również bezpieczne stosowanie promieniowania jonizującego. Badanie opublikowane w czasopiśmie „BDJ Open” wskazuje, iż lekarze dentyści mogą mieć istotne braki w znajomości zasad ochrony radiologicznej. Dotyczą one m.in. zasady ALARA, diagnostyki dzieci i adekwatnego postępowania podczas wykonywania badań RTG.
Badania radiologiczne – w tym zdjęcia wewnątrzustne, pantomogramy i tomografia CBCT – są ważnym elementem współczesnej diagnostyki stomatologicznej. Ułatwiają rozpoznawanie chorób, ocenę stanu uzębienia i planowanie leczenia. Ich powszechne wykorzystanie nie zwalnia jednak z konieczności każdorazowego uzasadnienia badania i ograniczania ekspozycji na promieniowanie do niezbędnego minimum.
Na ten problem zwrócił uwagę zespół egipskich naukowców z National Research Centre w Gizie. W artykule „Knowledge, attitude, and practice in diagnostic dental radiology: an Egyptian survey with a global perspective” opublikowanym na łamach „BDJ Open” przeanalizowali wiedzę, postawy i praktyki lekarzy dentystów związane z diagnostyką radiologiczną. Wyniki pokazują, iż znajomość podstawowych zasad bezpieczeństwa nie zawsze przekłada się na codzienną pracę.
Wiedza o ochronie radiologicznej wymaga uzupełnienia
Badanie przeprowadzono w formie ankiety internetowej między marcem a czerwcem 2022 r. Wzięło w nim udział 228 lekarzy dentystów z Egiptu. Kwestionariusz obejmował 47 pytań dotyczących m.in. wiedzy o promieniowaniu, ochrony pacjentów i personelu oraz praktyki wykonywania badań obrazowych.
Średni wynik uzyskany przez respondentów wyniósł 6,48 na 23 możliwe punkty. Większość pytań sprawdzających wiedzę poprawnie rozwiązała mniej niż połowa ankietowanych. Szczególnie duże trudności dotyczyły biologicznych skutków promieniowania jonizującego.
Jednym z najbardziej wymownych wyników był poziom znajomości zasady ALARA (As Low As Reasonably Achievable). Zakłada ona ograniczanie dawki promieniowania do możliwie najniższego poziomu, przy zachowaniu jakości obrazu pozwalającej na postawienie diagnozy. Aż 59% badanych nie znało tej zasady.
Autorzy przypominają również o koncepcjach ALADA (As Low As Diagnostically Acceptable) i ALADAIP (As Low As Diagnostically Acceptable being Indication-oriented and Patient-specific). Podkreślają one, iż obraz powinien być przede wszystkim użyteczny diagnostycznie, a parametry ekspozycji należy dostosowywać do wskazań i indywidualnej sytuacji pacjenta.
Niepokojące były także odpowiedzi dotyczące skutków biologicznych promieniowania. Aż 81% ankietowanych nie znało ryzyka związanego z rozwojem nowotworów i skutkami dziedzicznymi. Tylko 39% wiedziało, iż szczególnie wrażliwy na promieniowanie jest organizm w okresie prenatalnym, a dzieci są bardziej podatne na jego działanie niż dorośli. Zaledwie dwóch respondentów potrafiło rozróżnić skutki deterministyczne i stochastyczne promieniowania jonizującego na organizm człowieka.
RTG i CBCT – badanie powinno wynikać ze wskazań
Większość ankietowanych deklarowała świadomość, iż badania radiologiczne należy wykonywać wtedy, gdy uzyskane informacje mogą mieć znaczenie dla leczenia. Z takim podejściem zgadzało się 90% respondentów. W praktyce nie zawsze jednak postępowali zgodnie z tą zasadą. Od 3 do 8% lekarzy przyznawało, iż zleca zdjęcia przed badaniem klinicznym, rutynowo podczas pierwszej wizyty lub w ramach kontroli wykonywanych co sześć miesięcy.
Tymczasem decyzja o wykonaniu zdjęcia powinna uwzględniać indywidualną sytuację pacjenta, wyniki badania klinicznego, wywiad medyczny i stomatologiczny oraz informacje o wcześniejszych ekspozycjach. Zaledwie 6% ankietowanych deklarowało uwzględnianie wszystkich tych czynników przy kierowaniu na badanie.
Badacze zwrócili szczególną uwagę na tomografię CBCT. Choć technologia ta znacząco poszerzyła możliwości diagnostyczne w stomatologii, jej zastosowanie również wymaga adekwatnej kwalifikacji. Tylko 16% respondentów znało wskazania do wykonywania CBCT. 17 lekarzy uważało, iż tomografia może być wykorzystywana w ramach rutynowego badania pacjenta.
CBCT nie powinno automatycznie zastępować konwencjonalnych zdjęć. Badanie należy zlecać wtedy, gdy jest uzasadnione klinicznie, a uzyskane informacje mogą wpłynąć na postępowanie terapeutyczne. – CBCT powinno być zlecane indywidualnie, z zastosowaniem najmniejszego pola obrazowania – podkreślili autorzy publikacji.
Dzieci i personel stomatologiczny – szczególne wyzwania w ochronie radiologicznej
Szczególnej uwagi wymaga diagnostyka najmłodszych pacjentów. Dzieci są bardziej wrażliwe na działanie promieniowania jonizującego, dlatego parametry badań powinny być dostosowane do ich wieku i wielkości ciała. Autorzy zwracają uwagę na zalecenia inicjatywy Image Gently, promującej bezpieczne obrazowanie dzieci i stosowanie odpowiednio dobranych protokołów.
Badanie ujawniło również braki w zakresie postępowania u kobiet w ciąży. Aż 66% respondentów nie znało adekwatnego protokołu wykonywania badań radiologicznych w tej grupie pacjentek. Zdaniem autorów potrzebna jest lepsza znajomość aktualnych zaleceń i zasad indywidualnej oceny ryzyka.
Wątpliwości dotyczyły także ochrony personelu. Ponad połowa ankietowanych (53%) deklarowała, iż nigdy nie używa fartuchów ołowianych, 81% nie stosowało okularów ochronnych, a 79,4% nie korzystało z kołnierzy ochronnych na tarczycę. Co więcej, 69% nie monitorowało zagrożeń związanych z ekspozycją zawodową, a 42,5% nie wiedziało, gdzie ustawić się podczas ekspozycji, jeżeli w pomieszczeniu nie ma osłony radiologicznej.
Warto zaznaczyć, iż stosowanie osłon ochronnych u pacjentów jest przedmiotem zmian w międzynarodowych rekomendacjach. Autorzy przywołali stanowiska amerykańskich organizacji stomatologicznych, które nie zalecają rutynowego stosowania fartuchów ołowianych i kołnierzy tarczycowych u wszystkich pacjentów – w tym kobiet w ciąży – pod warunkiem korzystania z prawidłowo utrzymywanej aparatury i przestrzegania zasad optymalizacji ekspozycji. Nie zmienia to jednak podstawowej zasady: każde badanie powinno być uzasadnione, a jego parametry odpowiednio dobrane.
Edukacja i audyty sposobem na poprawę bezpieczeństwa
Wyniki badania wskazują, iż poprawa bezpieczeństwa radiologicznego wymaga zarówno aktualizacji wiedzy lekarzy, jak i lepszej organizacji pracy placówek. Zaledwie 16,6% ankietowanych uczestniczyło wcześniej w szkoleniach dotyczących zagrożeń radiologicznych i ochrony przed promieniowaniem. Jednocześnie aż 79,4% deklarowało zainteresowanie dalszym kształceniem w tym zakresie.
Co ciekawe, lekarze pracujący w placówkach wyposażonych w tomograf CBCT uzyskali wyższe wyniki testu wiedzy niż osoby bez dostępu do takiego urządzenia – odpowiednio 7,89 i 6,16 punktu. Autorzy sugerują, iż kontakt z zaawansowanymi technologiami diagnostycznymi może sprzyjać poszerzaniu wiedzy radiologicznej.
Badacze zarekomendowali aktualizację programów nauczania, rozwój szkoleń ustawicznych i szerszy dostęp do wiarygodnych materiałów edukacyjnych. Podkreślili również znaczenie regularnego monitorowania procedur i kontroli wyposażenia. – Należy rozwijać kulturę bezpieczeństwa radiologicznego, obejmującą regularne monitorowanie i audyty w placówkach – wskazali.
Warto pamiętać, iż badanie dotyczyło lekarzy z Egiptu, a ankietę przeprowadzono w 2022 r. Niewielki odsetek odpowiedzi i internetowy sposób rekrutacji uczestników ograniczają możliwość uogólniania wyników na całą populację dentystów. Nie można więc bezpośrednio odnosić ich do sytuacji w Polsce.
Publikacja zwraca jednak uwagę na kwestie istotne dla każdej praktyki stomatologicznej: świadome kwalifikowanie do badań, znajomość zasad ochrony radiologicznej i systematyczne doskonalenie procedur. Światowy Dzień Radiologii to dobry moment, by przypomnieć, iż bezpieczna diagnostyka zaczyna się od adekwatnej decyzji o wykonaniu badania.
Radiologia stomatologiczna opiera się na ciągłym bilansowaniu precyzji diagnostycznej i czasochłonności procesu interpretacji. Rozwój technik trójwymiarowych (3D) przyniósł znaczne zwiększenie możliwości obrazowania, ale wiąże się również z nowymi wyzwaniami klinicznymi. – Żadna metoda radiologiczna nie charakteryzuje się stuprocentową czułością ani swoistością. choćby przy zaawansowanych technikach osiągających czułość powyżej 90% należy pamiętać, iż statystycznie jeden przypadek na dziesięć może pozostać niewykryty (wynik fałszywie ujemny) lub wykazywać zmiany fałszywie dodatnie – mówi prof. dr hab. n. med. Kazimierz Szopiński, kierownik Zakładu Radiologii Stomatologicznej i Szczękowo-Twarzowej WUM, specjalista radiologii i diagnostyki obrazowej oraz medycyny nuklearnej, prezes Polskiego Towarzystwa Radiologii Stomatologicznej i Szczękowo-Twarzowej.
