Zbyt niski poziom witaminy B12 może mieć znaczenie nie tylko dla funkcjonowania układu nerwowego i krwiotwórczego, ale również dla zdrowia jamy ustnej. Badanie opublikowane w czasopiśmie „Frontiers in Nutrition” wykazało, iż u osób po 65. roku życia niższe stężenie tej witaminy we krwi wiąże się z wyższymi wartościami wskaźnika DMFT, który określa łączną liczbę zębów dotkniętych próchnicą, utraconych z jej powodu lub poddanych leczeniu zachowawczemu. Zwraca to uwagę na możliwe znaczenie niedoborów żywieniowych w ocenie ryzyka chorób zębów u pacjentów geriatrycznych.
Zdrowie jamy ustnej osób starszych zależy od wielu czynników, wśród których istotną rolę odgrywają nie tylko higiena, choroby ogólnoustrojowe i dostęp do opieki stomatologicznej, ale również stan odżywienia. Niedobory niektórych mikroskładników mogą wpływać na kondycję błony śluzowej, funkcjonowanie układu odpornościowego oraz zdolność organizmu do regeneracji tkanek. Jednym z nich jest witamina B12, której odpowiedni poziom ma szczególne znaczenie w starszym wieku.
Zespół badaczy pod kierownictwem dr Man Hung z Roseman University of Health Sciences w USA postanowił sprawdzić, czy istnieje związek między stężeniem witaminy B12 we krwi a stanem uzębienia osób starszych. Analizę przeprowadzono na podstawie danych z amerykańskiego badania National Health and Nutrition Examination Survey (NHANES) z lat 2011-2014. Jej wyniki wykazały, iż pacjenci z granicznym stężeniem lub niedoborem witaminy B12 charakteryzowali się większym skumulowanym obciążeniem chorobami zębów niż osoby z prawidłowym poziomem tego składnika.
Wyniki badania opisano w artykule „Exploring the association of vitamin B12 deficiency and dental health in older adults” na łamach „Frontiers in Nutrition”.
Witamina B12 – dlaczego jest ważna dla zdrowia jamy ustnej?
Witamina B12, nazywana również kobalaminą, jest rozpuszczalnym w wodzie mikroskładnikiem niezbędnym do prawidłowej syntezy DNA, produkcji krwinek czerwonych oraz funkcjonowania układu nerwowego. Jej głównymi źródłami w diecie są produkty pochodzenia zwierzęcego, w tym mięso, jaja i nabiał.
Ryzyko niedoboru witaminy B12 wzrasta wraz z wiekiem. Wynika to m.in. ze zmian zachodzących w przewodzie pokarmowym, które mogą ograniczać jej wchłanianie, niewystarczającej podaży w diecie oraz stosowania niektórych leków wpływających na jej metabolizm.
Znaczenie kobalaminy dla zdrowia jamy ustnej może być związane z kilkoma mechanizmami. Witamina ta uczestniczy w procesach regeneracji komórek i wspiera prawidłowe funkcjonowanie układu odpornościowego. Jej niedobór może zatem niekorzystnie wpływać na kondycję błony śluzowej oraz tkanek dziąseł, a także zwiększać podatność na infekcje bakteryjne.
Autorzy publikacji zwrócili uwagę również na potencjalny wpływ niedoboru B12 na skład śliny, stan szkliwa i mikrobiom jamy ustnej. Mechanizmy te nie zostały jednak dotychczas wystarczająco poznane. – Niewystarczający poziom witaminy B12 może prowadzić do zaburzeń gojenia i zwiększonej podatności na infekcje bakteryjne, które przyczyniają się do rozwoju próchnicy i chorób przyzębia – wskazano.
Warto przy tym pamiętać, iż zależność między odżywieniem a zdrowiem jamy ustnej jest wielokierunkowa. Problemy stomatologiczne mogą utrudniać przyjmowanie pokarmów, a tym samym zwiększać ryzyko niedostatecznej podaży składników odżywczych. Powstaje wówczas mechanizm błędnego koła, w którym pogorszenie stanu zdrowia jamy ustnej może dodatkowo wpływać na stan odżywienia pacjenta.
Niższe stężenie B12 wiązało się z wyższym wskaźnikiem DMFT
W analizie uwzględniono dane 1907 osób w wieku co najmniej 65 lat. Średni wiek uczestników wynosił 73,33 roku. Badacze podzielili ich na trzy grupy w zależności od stężenia witaminy B12 w surowicy:
- prawidłowe stężenie – powyżej 221 pmol/l,
- stężenie graniczne – od 148 do 221 pmol/l,
- niedobór – poniżej 148 pmol/l.
Stan uzębienia oceniano dzięki wskaźnika DMFT (ang. Decayed, Missing, Filled Teeth), który służy do określania skumulowanego doświadczenia próchnicy. Uwzględnia on trzy kategorie zębów stałych: z aktywnymi zmianami próchnicowymi (D – Decayed), utraconych z powodu próchnicy (M – Missing) oraz wypełnionych, czyli wcześniej leczonych z powodu tej choroby (F – Filled). Wartość wskaźnika stanowi sumę zębów należących do tych trzech kategorii. Im wyższy wynik DMFT, tym większe jest dotychczasowe obciążenie pacjenta chorobą próchnicową.
Wyniki wykazały, iż 87,6% uczestników miało prawidłowe stężenie witaminy B12, u 9,4% odnotowano poziom graniczny, natomiast u 2,9% stwierdzono niedobór.
Jednocześnie średnia wartość wskaźnika DMFT różniła się między poszczególnymi grupami. Wśród osób z prawidłowym stężeniem B12 wynosiła 19,65, w grupie z poziomem granicznym – 21,04, a wśród uczestników z niedoborem – 21,57. Oznacza to, iż niższemu stężeniu witaminy towarzyszyła większa liczba zębów objętych próchnicą, utraconych lub wypełnionych.
Co istotne, zależność utrzymywała się również po uwzględnieniu potencjalnych czynników zakłócających, takich jak wiek, pochodzenie etniczne, poziom wykształcenia i sytuacja ekonomiczna uczestników.
W modelu statystycznym uwzględniającym wszystkie wymienione zmienne, osoby z granicznym stężeniem witaminy B12 miały o 5% wyższy wskaźnik DMFT niż uczestnicy z prawidłowym poziomem tego składnika. W przypadku osób z niedoborem różnica wynosiła 8%. Obie zależności osiągnęły istotność statystyczną. – Po uwzględnieniu zmiennych zakłócających nasze badanie wykazało istotną zależność między niższym stężeniem witaminy B12 a wyższymi wartościami wskaźnika DMFT – podkreślili badacze.
Znaczenie czynników społeczno-ekonomicznych i stanu odżywienia
Analiza wykazała również, iż stan uzębienia uczestników był powiązany z ich sytuacją społeczno-ekonomiczną. Osoby z najniższym poziomem wykształcenia miały średni wskaźnik DMFT wynoszący 21,25, podczas gdy wśród uczestników z wykształceniem wyższym wynosił on 17,84. Podobną zależność zaobserwowano w odniesieniu do dochodów. W grupie o najniższych dochodach średnia wartość DMFT wynosiła 21,42, a w grupie o najwyższych – 17,87.
Czynniki społeczno-ekonomiczne były powiązane również z poziomem witaminy B12. Niedobór częściej występował u osób z wykształceniem poniżej średniego oraz u uczestników żyjących poniżej granicy ubóstwa.
Wyniki te dowodzą, iż stan zdrowia jamy ustnej osób starszych jest uwarunkowany wieloma wzajemnie powiązanymi czynnikami. Sam poziom witaminy B12 nie wyjaśnia wszystkich różnic w stanie uzębienia, a znaczenie mają również warunki życia, możliwości prawidłowego odżywiania oraz dostęp do opieki stomatologicznej.
Autorzy zwrócili uwagę, iż obserwowane zależności są zgodne z wcześniejszymi doniesieniami naukowymi wskazującymi na związek niskiego stężenia witaminy B12 z chorobami przyzębia, utratą przyczepu klinicznego i zwiększonym ryzykiem utraty zębów.
– Wyniki podkreślają wzajemne powiązania między niskim statusem społeczno-ekonomicznym, poziomem witaminy B12 i zdrowiem jamy ustnej – zauważyli autorzy publikacji.
Czy ocena poziomu witaminy B12 powinna być elementem opieki gerostomatologicznej?
Zdaniem badaczy, uzyskane wyniki wskazują na potencjalne znaczenie oceny stanu odżywienia w opiece stomatologicznej nad osobami starszymi. Identyfikacja pacjentów z niedoborem witaminy B12 mogłaby pomóc w rozpoznawaniu dodatkowych czynników ryzyka i planowaniu bardziej kompleksowej opieki.
Autorzy zasugerowali, iż w uzasadnionych przypadkach warto rozważyć uwzględnienie oceny poziomu tej witaminy w szerszej ocenie zdrowia pacjenta. Możliwe działania obejmują również modyfikację diety, zwiększenie spożycia produktów wzbogacanych w witaminę B12 lub suplementację – zależnie od indywidualnych potrzeb i wskazań.
Należy jednak podkreślić, iż badanie miało charakter przekrojowy, co oznacza, iż dane dotyczące stężenia witaminy B12 i stanu uzębienia zbierano w tym samym okresie. Nie pozwala to ustalić, czy niedobór witaminy przyczyniał się do pogorszenia zdrowia zębów, czy też obserwowana zależność wynikała z innych czynników. Badacze wskazali również na ograniczenia związane z brakiem pełnych informacji dotyczących diety, nawyków higienicznych i korzystania z usług stomatologicznych.
– Potrzebne są dalsze badania, aby potwierdzić tę zależność, wyjaśnić leżące u jej podstaw mechanizmy oraz ocenić potencjalne korzyści suplementacji witaminy B12 jako działania profilaktycznego u osób starszych – podsumowali autorzy.
Dla lekarzy dentystów publikacja stanowi kolejny argument za uwzględnianiem ogólnego stanu zdrowia i odżywienia pacjenta w ocenie ryzyka chorób jamy ustnej. Choć na obecnym etapie nie ma podstaw, aby traktować niedobór witaminy B12 jako samodzielną przyczynę próchnicy ani zalecać rutynową suplementację wszystkim seniorom, warto pamiętać o możliwych powiązaniach między niedoborami żywieniowymi a kondycją tkanek jamy ustnej.
Zdaniem wielu ekspertów, kompleksowa opieka stomatologiczna nad osobami w podeszłym wieku powinna uwzględniać także zagadnienia związane z dietą – i to nie tylko pod kątem zapobiegania próchnicy. – Z powodu pewnych dysfunkcji różnych układów, u pacjenta geriatrycznego może zmieniać się poczucie smaku, poczucie łaknienia i pragnienia, inaczej może także funkcjonować ośrodek sytości. W związku z tym może pojawić się choćby niedożywienie, które niesie ze sobą konsekwencje nie tylko fizyczne, ale i psychospołeczne – mówi prof. dr hab. n. med. Agnieszka Mielczarek, konsultant krajowa w dziedzinie stomatologii zachowawczej z endodoncją, dziekan Wydziału Lekarsko-Stomatologicznego WUM, wiceprezes Polskiego Towarzystwa Stomatologii Geriatrycznej.
