Żucie to jedna z tych czynności, które wykonujemy codziennie niemal automatycznie. Zaczynamy zwracać na nie uwagę zwykle dopiero wtedy, gdy pojawiają się problemy z zębami, ból stawów skroniowo-żuchwowych albo trudności z rozdrabnianiem pokarmów. Tymczasem coraz więcej badań sugeruje, iż sprawność żucia może mieć znaczenie nie tylko dla prawidłowego przygotowania pokarmu do połknięcia, ale także dla odżywiania, połykania i funkcjonowania mózgu.
Czy kondycja narządu żucia może więc wpływać na zdrowie organizmu człowieka? Naukowcy szukają odpowiedzi na to pytanie, choć część zależności przez cały czas wymaga potwierdzenia.
Żucie – pierwszy etap trawienia
Żucie nie jest wyłącznie mechanicznym rozdrabnianiem pokarmu. Podczas tej czynności pokarm jest rozdrabniany i mieszany ze śliną, co przygotowuje go do połknięcia i dalszego trawienia. Sprawna funkcja żucia ma również znaczenie dla możliwości spożywania różnorodnych produktów i zachowania odpowiedniej jakości diety.
Przegląd systematyczny obejmujący 71 badań wykazał, iż 46 z nich (64,7%) w pewnym stopniu potwierdzało hipotezę, iż żucie uczestniczy w procesie połykania, procesach zachodzących w przewodzie pokarmowym oraz w parametrach związanych z odżywianiem. Autorzy podkreślili jednak, iż pewność dowodów była niska lub bardzo niska w odniesieniu do połykania i procesów żołądkowo-jelitowych, a w przypadku parametrów żywieniowych wahała się od umiarkowanej do bardzo niskiej. Dlatego potrzebne są lepiej zaprojektowane badania.
To ważne z perspektywy stomatologii. Utrata zębów, nieprawidłowa funkcja narządu żucia czy trudności z rozdrabnianiem pokarmów mogą wpływać na sposób odżywiania. U osób starszych problem ten nabiera szczególnego znaczenia, ponieważ pogorszenie sprawności żucia jest częstym elementem zmian związanych z wiekiem.
Co dzieje się w mózgu, gdy żujemy?
Jednym z najbardziej interesujących kierunków badań jest związek między żuciem a funkcjonowaniem układu nerwowego. Czynność ta angażuje liczne struktury mózgu, a badania wskazują, iż podczas żucia dochodzi między innymi do zmian aktywności określonych obszarów oraz zwiększenia miejscowego przepływu krwi w mózgu. Systematyczny przegląd badań dotyczących związku żucia z przepływem krwi w mózgu wskazał między innymi na aktywację kory czołowo-skroniowej, jądra ogoniastego i wzgórza oraz na zależność między intensywnością żucia a perfuzją niektórych struktur mózgowych.
Warto jednak zaznaczyć, iż są to przede wszystkim wyniki badań dotyczących aktywności mózgu i przepływu krwi, a nie dowód na poprawę funkcji poznawczych w wyniku samego żucia.
Szczególnie interesujący jest hipokamp, czyli struktura mózgu odgrywająca istotną rolę w procesach uczenia się i pamięci. Badania eksperymentalne sugerują, iż ograniczenie aktywności żucia może wpływać na funkcjonowanie hipokampa, a prawidłowa aktywność narządu żucia może mieć znaczenie dla jego funkcji. Jednocześnie znaczna część tych danych pochodzi z badań eksperymentalnych i przedklinicznych, dlatego nie można ich bezpośrednio przekładać na skuteczność żucia jako sposobu zapobiegania chorobom neurodegeneracyjnym.
Mniej zębów, słabsze żucie i funkcje poznawcze
W 2023 r. opublikowano przegląd systematyczny i metaanalizę poświęcone zależności między funkcją żucia a funkcjami poznawczymi. Analizą objęto 20 badań. U osób starszych gorsze wyniki testów funkcji poznawczych wiązały się z niższą sprawnością żucia, gorszą wydajnością żucia, trudnościami w żuciu oraz mniejszą liczbą zębów. W przeglądzie stwierdzono również zwiększone ryzyko zaburzeń poznawczych u osób z dysfunkcją żucia.
Autorzy zwrócili jednak uwagę, iż większość dostępnych dowodów miała niski poziom pewności, a ryzyko błędu systematycznego było wysokie, m.in. ze względu na projekty wykorzystanych badań. Spośród 20 włączonych badań tylko jedno było randomizowanym badaniem kontrolowanym, trzy miały charakter quasi-randomizowany, a 16 było badaniami kliniczno-kontrolnymi.
To oznacza, iż nauka ukazuje związek, ale nie daje jeszcze podstaw do stwierdzenia, iż pogorszenie funkcji żucia bezpośrednio powoduje pogorszenie funkcji poznawczych albo iż poprawa żucia zapobiega demencji.
W 2026 r. pojawiły się również nowe przeglądy dotyczące związku żucia ze strukturą hipokampa i potencjalnymi mechanizmami związanymi z funkcjami poznawczymi. Jednym z nich był przegląd zakresowy badań MRI, obejmujący osiem badań u osób w wieku co najmniej 60 lat. W pięciu z sześciu analiz dotyczących hipokampa lub struktur przyśrodkowej części płata skroniowego stwierdzono istotny związek między gorszą funkcją żucia a mniejszymi wymiarami tych struktur. Autorzy podkreślili jednak, iż na podstawie tych danych nie można wnioskować o związku przyczynowym.
Opublikowano także przegląd narracyjny dotyczący proponowanej „osi żucie–oddychanie” i jej możliwego znaczenia dla funkcji poznawczych. Jest to jednak przegląd mechanizmów i hipotez, a nie dowód kliniczny potwierdzający, iż zwiększenie żucia zapobiega demencji.
Zdrowe zęby to także zachowanie funkcji żucia
Wnioski z tych badań są istotne dla stomatologii, ale nie powinny być przedstawiane jako odkrycie nowej „terapii mózgu”. Ich znaczenie jest bardziej podstawowe: zachowanie naturalnego uzębienia i prawidłowej funkcji narządu żucia może być jednym z elementów szeroko rozumianego zdrowia w całym okresie życia.
Dlatego profilaktyka próchnicy i chorób przyzębia, odpowiednio wczesne uzupełnianie braków zębowych oraz adekwatnie prowadzona rehabilitacja protetyczna mają znaczenie nie tylko dla estetyki uśmiechu. Chodzi również o zachowanie możliwości prawidłowego żucia i spożywania różnorodnych pokarmów.
Nie oznacza to oczywiście, iż każdy powinien „trenować żucie”, aby poprawić pamięć. Obecny stan wiedzy nie uzasadnia takiego wniosku. Badania nad związkiem między narządem żucia a zdrowiem ogólnym są jednak na tyle interesujące, iż trudno traktować żucie wyłącznie jako prosty etap przygotowania pokarmu do połknięcia.
Dlatego coraz częściej zwraca się uwagę na funkcję narządu żucia jako jeden z elementów ogólnego stanu zdrowia. Dla stomatologa to ważne przypomnienie: leczenie jamy ustnej nie kończy się na zębach. Jego celem powinno być również zachowanie funkcji, która przez całe życie łączy jamę ustną z odżywianiem, połykaniem i – jak sugerują badania – także z funkcjonowaniem mózgu.
Źródła: https://zm-online.de/
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/
Do gabinetów stomatologicznych – zarówno ogólnych, jak i np. protetycznych oraz chirurgicznych – zgłasza się coraz więcej pacjentów z dolegliwościami bólowymi w obrębie mięśni żucia. – Jako lekarze stomatolodzy musimy być przygotowani na pomoc takim pacjentom – mówi dr hab. n. med. Aleksandra Nitecka-Buchta, specjalistka protetyki stomatologicznej, prezes Polskiego Towarzystwa Dysfunkcji Narządu Żucia, wykładowca w Katedrze i Zakładzie Dysfunkcji Narządu Żucia Śląskiego Uniwersytetu Medycznego.
