Czarny bez – witaminowa bomba po ugotowaniu. Surowe owoce mogą wywołać zatrucie

Jak rozpoznać czarny bez?

Czarny bez (Sambucus nigra L.) jest krzewem lub niewielkim drzewem powszechnie występującym w Polsce. Można go spotkać między innymi na skrajach lasów, nieużytkach, przy polnych drogach, zabudowaniach i w ogrodach.

Wiosną i na początku lata roślina tworzy charakterystyczne, płaskie baldachy złożone z drobnych, kremowobiałych kwiatów. Pod koniec lata pojawiają się natomiast niewielkie owoce, które po dojrzeniu uzyskują ciemnofioletową, niemal czarną barwę.

W domowej kuchni wykorzystuje się przede wszystkim kwiaty oraz w pełni dojrzałe owoce. Powstają z nich napary, syropy, soki, konfitury i galaretki.

Co zawierają owoce czarnego bzu?

Ciemny kolor owoców nie jest przypadkowy. Odpowiadają za niego antocyjany, czyli związki należące do grupy flawonoidów. Wykazują one działanie przeciwutleniające, a więc pomagają chronić komórki przed szkodliwym wpływem wolnych rodników.

W owocach znajdują się również między innymi:

• polifenole,
• kwasy organiczne,
• pektyny,
• składniki mineralne,
• witamina C.

Ich dokładna zawartość zależy jednak od odmiany rośliny, warunków uprawy, stopnia dojrzałości oraz sposobu późniejszego przetwarzania. Obróbka cieplna zwiększa bezpieczeństwo produktu, ale może jednocześnie zmniejszać zawartość części witamin.

Kwiaty czarnego bzu również dostarczają flawonoidów, w tym rutyny. Tradycyjnie przygotowuje się z nich napary stosowane podczas przeziębienia.

Czy czarny bez pomaga na przeziębienie i grypę?

Preparaty z czarnego bzu są często reklamowane jako naturalne wsparcie odporności. Niektóre niewielkie badania wskazują, iż odpowiednio przygotowane ekstrakty z owoców mogą łagodzić objawy infekcji górnych dróg oddechowych albo nieznacznie skracać czas ich występowania.

Nie oznacza to jednak, iż czarny bez leczy grypę, niszczy wirusy w organizmie lub może zastąpić leki przepisane przez lekarza. Przeglądy badań zwracają uwagę na małą liczbę uczestników, różnice pomiędzy stosowanymi preparatami oraz niską lub umiarkowaną pewność dostępnych dowodów.

Europejska Agencja Leków uznaje stosowanie kwiatu czarnego bzu przy wczesnych objawach przeziębienia za zastosowanie tradycyjne. Oznacza to, iż opiera się ono przede wszystkim na wieloletnim użyciu, a nie na mocnych dowodach klinicznych potwierdzających skuteczność leczenia.

Czarny bez może więc stanowić uzupełnienie diety lub domowy produkt spożywczy, ale nie powinien zastępować diagnostyki i adekwatnego leczenia.

Dlaczego surowy czarny bez może być niebezpieczny?

Surowych oraz niedojrzałych owoców czarnego bzu nie należy jeść. Dotyczy to również liści, łodyg i innych zielonych części rośliny. Zawierają one glikozydy cyjanogenne, z których w organizmie może uwalniać się cyjanowodór.

Po spożyciu niewłaściwie przygotowanej rośliny mogą pojawić się:

• nudności,
• wymioty,
• bóle brzucha,
• biegunka,
• osłabienie,
• zawroty głowy.

Najwięcej niepożądanych związków znajduje się w liściach, łodygach oraz niedojrzałych owocach. Odpowiednia obróbka cieplna znacząco zmniejsza ich zawartość, dlatego owoce przeznaczone na sok, syrop lub konfiturę należy starannie oddzielić od szypułek i dokładnie ugotować.

Nie należy zakładać, iż krótkie podgrzanie każdego domowego produktu automatycznie gwarantuje jego bezpieczeństwo. Znaczenie mają między innymi temperatura, czas obróbki, dojrzałość owoców oraz obecność zielonych części rośliny.

Jak bezpiecznie przygotować owoce?

Do przetworów należy wybierać wyłącznie owoce całkowicie dojrzałe, o ciemnej, niemal czarnej barwie. Zielone i czerwone jagody trzeba odrzucić, a owoce dokładnie oddzielić od gałązek i szypułek.

Następnie należy je:

1. dokładnie przebrać i umyć,
2. usunąć niedojrzałe owoce oraz zielone części rośliny,
3. poddać dokładnej obróbce cieplnej,
4. przecedzić zgodnie z wybranym przepisem,
5. przechowywać gotowy produkt w odpowiednich warunkach.

Nie wolno próbować surowego soku ani podjadać owoców podczas zbierania i przygotowywania przetworów.

Kto powinien zachować szczególną ostrożność?

Informacje o bezpieczeństwie długotrwałego stosowania preparatów z czarnego bzu są ograniczone. Szczególną ostrożność powinny zachować:

• kobiety w ciąży i karmiące piersią,
• dzieci,
• osoby przewlekle chore,
• osoby regularnie przyjmujące leki,
• pacjenci uczuleni na składniki preparatu.

W takich przypadkach stosowanie suplementu lub skoncentrowanego ekstraktu najlepiej wcześniej omówić z lekarzem albo farmaceutą. Trzeba również pamiętać, iż suplementy diety nie są lekami, a ich skład i stężenie mogą różnić się w zależności od producenta.

Co zrobić po zjedzeniu surowych owoców?

Pojedynczy dojrzały owoc nie musi spowodować poważnych problemów, ale ryzyko rośnie wraz z ilością oraz obecnością niedojrzałych owoców, liści lub łodyg.

Jeżeli po spożyciu czarnego bzu wystąpią nudności, wymioty, silna biegunka, ból brzucha, zawroty głowy, zaburzenia świadomości albo problemy z oddychaniem, należy pilnie skontaktować się z lekarzem. Przy nasilonych objawach trzeba zadzwonić pod numer alarmowy 112. Nie należy samodzielnie wywoływać wymiotów.

Czarny bez może wspierać, ale nie zastąpi leczenia

Czarny bez jest wartościowym surowcem spożywczym i zielarskim. Jego owoce zawierają antocyjany i inne przeciwutleniacze, natomiast kwiaty od dawna stosowane są w naparach przygotowywanych podczas przeziębienia.

Dotychczasowe badania dają pewne przesłanki, iż standaryzowane preparaty z owoców mogą łagodzić objawy niektórych infekcji dróg oddechowych. Dowody nie są jednak na tyle mocne, aby traktować czarny bez jak lek przeciwwirusowy. Najważniejsza pozostaje odpowiednia obróbka rośliny – surowe i niedojrzałe owoce oraz zielone części bzu mogą być toksyczne.