Zdrowie przyzębia i kondycja układu sercowo-naczyniowego są ze sobą ściśle powiązane. Przewlekły stan zapalny w obrębie tkanek przyzębia może oddziaływać na cały organizm, a bakterie pochodzące z jamy ustnej mogą przedostawać się do krwiobiegu. Dlatego profilaktyka periodontologiczna, edukacja pacjentów oraz kooperacja interdyscyplinarna mają znaczenie wykraczające daleko poza utrzymanie zdrowych zębów i dziąseł.
Zdrowie jamy ustnej jest integralną częścią zdrowia całego organizmu, a jego znaczenie wykracza poza kondycję zębów i dziąseł. Jednym z najlepiej poznanych przykładów tej zależności jest związek między chorobami przyzębia a schorzeniami układu sercowo-naczyniowego.
Choroby przyzębia i choroby serca – związek dobrze udokumentowany
W przebiegu zapalenia przyzębia uszkodzenie nabłonka kieszonek przyzębnych może ułatwiać przedostawanie się bakterii i ich produktów do krwiobiegu. Wywoływana w ten sposób odpowiedź zapalna może oddziaływać na śródbłonek naczyń krwionośnych i uczestniczyć w procesach związanych z rozwojem miażdżycy. Znaczenie mają również wspólne czynniki ryzyka, takie jak palenie tytoniu, cukrzyca, otyłość czy wiek.
Zależność tę podkreślono m.in. w konsensusie Europejskiej Federacji Periodontologii (EFP) i Światowej Federacji Serca (World Heart Federation, WHF) z 2020 r. „Periodontitis and cardiovascular diseases”. Z kolei w opublikowanym w 2026 r. stanowisku naukowym American Heart Association (AHA) ponownie zwrócono uwagę na związek chorób przyzębia z chorobami sercowo-naczyniowymi. Autorzy podkreślili jednak, iż choć istnieją silne dowody epidemiologiczne i biologiczne na uzasadnienie tej zależności, nie potwierdzono jednoznacznie bezpośredniego związku przyczynowo-skutkowego. Nie ma również wystarczających dowodów, by twierdzić, iż samo leczenie periodontologiczne zapobiega zawałom serca lub udarom.
„Healthy Smiles, Healthy Hearts”
W tym kontekście szczególnego znaczenia nabiera rola zespołów stomatologicznych, w tym higienistek stomatologicznych. Ich codzienna praca obejmuje nie tylko profesjonalną profilaktykę i instruktaż higieny jamy ustnej, ale także obserwację stanu tkanek przyzębia, identyfikowanie czynników ryzyka oraz edukowanie pacjentów w zakresie zależności między zdrowiem jamy ustnej a zdrowiem ogólnym.
Amerykańskie Towarzystwo Kardiologiczne wraz z Delta Dental of California rozwija inicjatywę „Healthy Smiles, Healthy Hearts”, której celem jest promowanie holistycznego podejścia do zdrowia. Jednym z jej założeń jest zachęcanie zespołów stomatologicznych do uwzględniania w opiece nad pacjentami również wybranych parametrów zdrowia ogólnego, np. pomiarów ciśnienia tętniczego podczas wizyt kontrolnych.
– Jama ustna jest bramą do organizmu i często może ujawnić więcej informacji o ogólnym stanie zdrowia, niż mogłoby się wydawać – powiedział cytowany w komunikacie dr Daniel Croley, dyrektor ds. stomatologii w Delta Dental of California. Zwrócił również uwagę, iż specjaliści stomatologiczni mają istotną możliwość włączenia się w szerszą opiekę zdrowotną nad pacjentem, m.in. poprzez wczesne identyfikowanie zagrożeń i kierowanie go do odpowiednich specjalistów.
Zatem jakie działania można podejmować w gabinecie stomatologicznym, aby wspierać profilaktykę zdrowia jamy ustnej, a jednocześnie uwzględniać ogólny stan zdrowia pacjenta? Eksperci AHA wskazują na cztery istotne obszary.
1. Codzienna higiena jamy ustnej – podstawa profilaktyki periodontologicznej
Skuteczna profilaktyka chorób przyzębia zaczyna się od prawidłowych, regularnie wykonywanych zabiegów higienicznych. Szczotkowanie zębów co najmniej dwa razy dziennie oraz codzienne oczyszczanie przestrzeni międzyzębowych pozwalają ograniczać akumulację biofilmu i zmniejszać ryzyko rozwoju zapalenia dziąseł oraz jego progresji do periodontitis.
W edukacji pacjentów warto zwracać uwagę nie tylko na częstotliwość szczotkowania, ale również na technikę wykonywania tej czynności. Zalecane jest stosowanie pasty z fluorem oraz dokładne, ale delikatne oczyszczanie powierzchni zębów i okolicy przydziąsłowej. Nadmierny nacisk podczas szczotkowania może przyczyniać się do mechanicznego uszkadzania tkanek, recesji dziąseł i abrazji twardych tkanek zęba.
Istotnym elementem pracy higienistki jest indywidualny instruktaż higieny jamy ustnej, uwzględniający stan przyzębia, anatomię uzębienia, obecność uzupełnień protetycznych, aparatów ortodontycznych czy implantów. Warto również regularnie oceniać skuteczność stosowanych przez pacjenta metod oczyszczania i w razie potrzeby modyfikować zalecenia.
2. Dieta z ograniczoną ilością cukrów – korzyść dla jamy ustnej i serca
Sposób odżywiania wpływa zarówno na stan zdrowia jamy ustnej, jak i na funkcjonowanie układu sercowo-naczyniowego. Cukry stanowią substrat dla bakterii kariogennych, które w procesach metabolicznych wytwarzają kwasy prowadzące do demineralizacji szkliwa. Dieta bogata w cukry dodane i produkty wysoko przetworzone może również sprzyjać rozwojowi niekorzystnych zaburzeń metabolicznych, zwiększających ryzyko chorób przewlekłych.
W rozmowach edukacyjnych warto zachęcać pacjentów do ograniczania cukrów dodanych i produktów zawierających znaczne ilości węglowodanów rafinowanych. Korzystnym wyborem jest dieta oparta na warzywach, produktach pełnoziarnistych, chudych źródłach białka oraz tłuszczach nienasyconych.
Higienistki stomatologiczne mogą uwzględniać podstawowe zalecenia żywieniowe podczas instruktażu, zwracając uwagę na częstotliwość spożywania produktów zawierających cukry, podjadanie między posiłkami oraz wybór napojów. W przypadku pacjentów z chorobami metabolicznymi lub sercowo-naczyniowymi warto podkreślać znaczenie kompleksowej opieki i współpracy z lekarzem oraz dietetykiem.
3. Rezygnacja z palenia tytoniu i innych wyrobów nikotynowych
Związek palenia tytoniu z chorobami przyzębia jest dobrze udokumentowany. Osoby palące są bardziej narażone na rozwój periodontitis, utratę zębów i nowotwory jamy ustnej. Nikotyna i pozostałe substancje zawarte w wyrobach tytoniowych mogą niekorzystnie wpływać na ukrwienie tkanek, odpowiedź immunologiczną oraz procesy gojenia. U palaczy objawy zapalenia dziąseł mogą być przy tym mniej wyraźne, co utrudnia ocenę kliniczną i może opóźniać rozpoznanie choroby.
Zagrożenie stanowią jednak nie tylko tradycyjne papierosy. Również tytoń do żucia, wyroby bezdymne i e-papierosy mogą negatywnie oddziaływać na zdrowie jamy ustnej. Ich stosowanie wiąże się m.in. z zaburzeniami środowiska jamy ustnej, suchością błony śluzowej i niekorzystnymi zmianami w obrębie tkanek przyzębia.
Warto pamiętać, iż palenie tytoniu jest jednocześnie istotnym czynnikiem ryzyka chorób sercowo-naczyniowych. Dlatego rozmowa o nałogu powinna być stałym elementem edukacji profilaktycznej. Higienistka stomatologiczna może zachęcać pacjenta do zaprzestania palenia, przedstawiać korzyści wynikające z rezygnacji z nikotyny oraz wskazywać możliwości uzyskania profesjonalnej pomocy w procesie rzucania nałogu.
4. kooperacja zespołu stomatologicznego z lekarzami innych specjalności
Z uwagi na wzajemne powiązania między zdrowiem jamy ustnej a funkcjonowaniem całego organizmu istotne jest uwzględnianie ogólnego stanu zdrowia pacjenta podczas wizyt stomatologicznych. Wywiad medyczny powinien obejmować informacje o rozpoznanych chorobach, w tym nadciśnieniu tętniczym i schorzeniach układu sercowo-naczyniowego, a także o przyjmowanych lekach. Niektóre preparaty mogą bowiem wywoływać działania niepożądane istotne z punktu widzenia zdrowia jamy ustnej, np. kserostomię lub przerost dziąseł.
Warto również rozważyć włączenie pomiaru ciśnienia tętniczego do procedur stosowanych w gabinecie stomatologicznym, o ile pozwalają na to kompetencje personelu i przyjęte standardy postępowania. Taki pomiar może pomóc w identyfikacji pacjentów z nierozpoznanym lub niekontrolowanym nadciśnieniem. Nie zastępuje jednak diagnostyki lekarskiej – nieprawidłowy wynik powinien być podstawą do zalecenia konsultacji z lekarzem, a nie samodzielnego rozpoznawania choroby.
Higienistka stomatologiczna powinna także zachęcać pacjentów do informowania lekarzy prowadzących o problemach periodontologicznych. kooperacja między stomatologiem, lekarzem rodzinnym, kardiologiem i innymi specjalistami pozwala spojrzeć na stan zdrowia pacjenta w sposób kompleksowy. Ważne jest przy tym przekazywanie informacji o stanie przyzębia, prowadzonym leczeniu i czynnikach ryzyka z poszanowaniem praw oraz za zgodą pacjenta.
Kontrola biofilmu, wczesne rozpoznawanie objawów chorób przyzębia, profesjonalna profilaktyka i edukacja pacjentów mają znaczenie nie tylko dla zachowania uzębienia, ale również dla szeroko rozumianego zdrowia ogólnego. Higienistka stomatologiczna – dzięki regularnemu kontaktowi z pacjentem – może odgrywać istotną rolę w identyfikowaniu czynników ryzyka i zachęcaniu do podejmowania działań profilaktycznych. Warto więc traktować opiekę periodontologiczną jako jeden z elementów kompleksowej profilaktyki zdrowotnej.
Źródła: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov
https://www.heart.org
– Stany zapalne w jamie ustnej mogą powodować szereg poważnych chorób ogólnoustrojowych. Mogą to być choroby sercowo-naczyniowe, zapalenie nerek, płuc i stawów. Mogą to być problemy z narządem wzroku, słuchu, cukrzyca czy choroba Alzheimera. U kobiet w ciąży stany zapalne w jamie ustnej wiążą się z ryzykiem przedwczesnego porodu, niskiej masy urodzeniowej dziecka czy wystąpienia stanu przedrzucawkowego – mówi dypl. hig. stom. Katarzyna Obarska, higienistka stomatologiczna i magister pielęgniarstwa, promotorka zdrowego stylu życia, edukatorka m.in. z zakresu diabetologii, onkologii i geriatrii. Jak na czynniki ryzyka związane z występowaniem tych schorzeń mogą wpływać codzienne zachowania pacjenta? Jakie są zadania higienistki stomatologicznej w tym zakresie? Zapraszamy do obejrzenia materiału filmowego!
