Historia stomatologii nie ogranicza się do opisu dawnych narzędzi i prymitywnych metod leczenia. Coraz częściej to współczesna diagnostyka – tomografia komputerowa, analizy paleopatologiczne i badania biochemiczne – pozwalają odtworzyć stan zdrowia jamy ustnej postaci historycznych. Jednym z najbardziej interesujących przypadków jest królowa Hatszepsut, jedna z nielicznych kobiet na tronie starożytnego Egiptu. Analiza jej szczątków dostarczyła cennych informacji o stanie uzębienia oraz możliwym wpływie chorób jamy ustnej na ogólny stan zdrowia.
Hatszepsut – zaliczana do najwybitniejszych władców XVIII dynastii – była jedną z nielicznych kobiet, które przyjęły pełną tytulaturę faraona Egiptu. Początkowo sprawowała regencję w imieniu młodego Totmesa III, jednak z czasem objęła samodzielne rządy, skutecznie legitymizując swoją władzę poprzez propagandę religijną i podkreślanie boskiego pochodzenia.
Dwie dekady rozwoju pod rządami królowej
Jej panowanie (około 1479-1458 r. p.n.e.) było okresem stabilizacji politycznej i rozkwitu gospodarczego. Zamiast ekspansji militarnej Hatszepsut postawiła na rozwój handlu, czego symbolem była słynna wyprawa do krainy Punt. Zasłynęła także jako fundatorka monumentalnych budowli, w tym imponującej świątyni grobowej w Deir el-Bahari oraz obelisków w Karnaku. W historiografii uchodzi za władczynię silną, pragmatyczną i sprawną administracyjnie, która zapewniła Egiptowi okres dobrobytu i wewnętrznej równowagi.
Dentyści sprzed 3500 lat
Starożytny Egipt był jedną z pierwszych cywilizacji, w której wyodrębniono zawód lekarza, w tym specjalistów zajmujących się chorobami zębów. Papirus Ebersa oraz Papirus Smitha (pochodzące z XVII-XVI w. p.n.e.) zawierają wzmianki o leczeniu bólu zęba, stanów zapalnych dziąseł oraz ropni. Egipscy medycy stosowali mieszanki miodu, żywic, ochry i sproszkowanych minerałów jako środki przeciwzapalne i przeciwbólowe. Znane są również przykłady prób stabilizacji zębów przy użyciu złotych drucików.
Jednocześnie dieta Egipcjan, oparta na pieczywie z dodatkiem drobin piasku i kamienia powstałych podczas mielenia zboża, prowadziła do znacznego ścierania szkliwa. W badaniach paleopatologicznych egipskich mumii często obserwuje się rozległą abrazję, odsłonięcie zębiny, a choćby patologiczne starcie koron do poziomu komory miazgi.
Stan uzębienia Hatszepsut – wyniki badań radiologicznych
Mumia królowej została odnaleziona w Dolinie Królów w roku 1903, ale do 2007 r. nie było pewności, czyje szczątki zawiera. Przeprowadzone 19 lat temu szczegółowe badania tomograficzne nie tylko potwierdziły, iż to mumia Hatszepsut, ale pozwoliły też na ocenę stanu uzębienia królowej.
Analizy wykazały znaczne starcie zębów oraz cechy przewlekłego zapalenia przyzębia. Stwierdzono utratę części uzębienia jeszcze za życia, co sugeruje, iż procesy zapalne miały charakter długotrwały. W badaniach radiologicznych widoczne były zmiany okołowierzchołkowe sugerujące przewlekłe stany zapalne miazgi i tkanek okołowierzchołkowych. Można przypuszczać, iż królowa doświadczała epizodów silnego bólu zębów, który w ówczesnych warunkach mógł być łagodzony jedynie przy użyciu środków roślinnych o działaniu przeciwbólowym.
Część badaczy wysunęła hipotezę, iż przewlekłe ogniska zapalne w obrębie jamy ustnej mogły przyczyniać się do ogólnoustrojowego obciążenia organizmu. W kontekście współczesnej wiedzy o zależności między chorobami przyzębia a ogólnoustrojowym stanem zapalnym takie przypuszczenia wydają się w pełni uzasadnione.
Niektóre badania sugerowały, iż królowa mogła mieć problemy metaboliczne lub ogólnoustrojowe, ale brak na to jednoznacznych dowodów. Nie stwierdzono zmian typowych dla nowotworów czy poważnych urazów. Nie ustalono, jak zmarła Hatszepsut, ale nie znaleziono dowodów na przemoc ani śmierć w wyniku choroby zakaźnej. Analiza mumii sugeruje, iż królowa mogła umrzeć śmiercią naturalną, prawdopodobnie w wieku około 50 lat, co w warunkach starożytnego Egiptu należy uznać za wiek dojrzały.
Choroby jamy ustnej jako element historii medycyny
Przypadek Hatszepsut potwierdza, iż choroby przyzębia i powikłania próchnicy nie są zjawiskiem współczesnym, ale towarzyszą ludzkości od tysięcy lat. Co więcej, analiza uzębienia dostarcza unikalnych informacji o diecie, statusie społecznym oraz dostępie do opieki medycznej.
Paleostomatologia stała się dziś ważnym narzędziem badawczym, pozwalającym rekonstruować nie tylko stan zdrowia jednostek, ale także wzorce chorobowe całych populacji. W przypadku elit starożytnego Egiptu widoczna jest paradoksalna zależność: wysoki status społeczny nie chronił przed chorobami zębów, ponieważ dieta bogata w przetworzone produkty zbożowe sprzyjała abrazji i patologiom przyzębia.
Źródła: Tyldesley J. Hatchepsut: The Female Pharaoh. London: Viking, 1996.
Redford D. B.: The Complete Temples of Ancient Egypt. Thames & Hudson, 2003.
Fot. https://www.egypttoursportal.com/en-za/queen-hatshepsut/
