Niemcy: próchnica, utrata zębów i starcie szkliwa. Co ujawniły szczątki sprzed 300 lat?

dentonet.pl 18 godzin temu
Zdjęcie: Niemcy: próchnica, utrata zębów i starcie szkliwa. Co ujawniły szczątki sprzed 300 lat?


Jak wyglądało zdrowie jamy ustnej zamożnych mieszkańców XVII-wiecznych Niemiec? Odpowiedzi dostarczyły badania szczątków odkrytych na dawnym cmentarzu w Wolfenbüttel. Analiza uzębienia 47 dorosłych osób wykazała częste występowanie próchnicy, liczne przypadki utraty zębów za życia oraz zmiany kostne. Naukowcy mogli przy tym zestawić wyniki badań antropologicznych z historycznymi dokumentami opisującymi dietę i codzienne życie zmarłych.

Wolfenbüttel w Dolnej Saksonii kojarzy się przede wszystkim z malowniczą starówką, na której zachowało się ponad 1000 domów szachulcowych (wzniesionych w technice „muru pruskiego”), oraz ze znanym na całym świecie likierem ziołowo-korzennym, którego charakterystyczną etykietę zdobi poroże jelenia. Mniej znana jest inna część przeszłości miasta: szczątki dawnych mieszkańców, które po kilkuset latach stały się źródłem wiedzy o ich zdrowiu, diecie i problemach stomatologicznych.

Historia zaczęła się w 2015 r. – podczas prac drogowych w centrum miasta. Na północ od kościoła Najświętszej Marii Panny robotnicy natrafili na pozostałości dawnego cmentarza. Odkrycie zapoczątkowało interdyscyplinarny projekt badawczy, w ramach którego archeolodzy i antropolodzy odsłonili i zbadali około 80 pochówków.

Nie był to jednak zwykły cmentarz. Od około 1650 r. do połowy XVIII w., gdy miasto było stolicą Księstwa Brunszwiku-Wolfenbüttel, chowano na nim przede wszystkim przedstawicieli miejscowej elity, w tym urzędników dworu książęcego i ich rodziny. Szczególną wartość znaleziska podnosił zachowany dokument z 1747 r. – księga pochówków opracowana przez archiwistę kościelnego Christopha Wolterecka. Zawierała ona informacje o grobach, inskrypcjach i osobach pochowanych na cmentarzu. Dzięki niej badacze mogli powiązać szczątki konkretnych osób z dokumentami dotyczącymi ich życia.

311 zębów utraconych jeszcze za życia

Szczególnie interesujące z perspektywy stomatologii okazały się wyniki analizy uzębienia. Badacze ocenili zęby 47 dorosłych osób. Łącznie odnotowali 938 zachowanych zębów oraz 311 zębów utraconych jeszcze za życia. Próchnicę rozpoznano u 38 z 47 badanych osób.

Wyniki badania pokazują, iż problemy stomatologiczne dotyczyły również osób należących do zamożniejszych warstw społeczeństwa. Dlatego nie można na ich podstawie określić częstości występowania próchnicy w całej populacji XVII- i XVIII-wiecznych Niemiec. Badana grupa reprezentowała przede wszystkim mieszkańców wyższych warstw społecznych, a więc nie odzwierciedlała warunków życia wszystkich ówczesnych mieszkańców miasta.

Ważną wskazówką okazały się źródła historyczne dotyczące sposobu odżywiania. Książki kucharskie z XVI i XVII w., rachunki oraz wykazy dostaw produktów dokumentują popularność masła, śmietany, cukru i słodyczy. W zamożnych domach nie brakowało również słodkich wypieków. Zdaniem badaczy takie zwyczaje żywieniowe mogły przyczyniać się do złego stanu uzębienia części mieszkańców.

To interesujący obraz epoki: choć cukier nie był jeszcze produktem powszechnie dostępnym dla wszystkich, w zamożnych domach odgrywał już istotną rolę. Dostęp do kosztownych produktów spożywczych nie chronił więc przed problemami stomatologicznymi.

Starcie przednich zębów u zamożnego kupca

Do najbardziej intrygujących znalezisk zaliczono uzębienie Heinricha Bockelmanna, zamożnego kupca z Wolfenbüttel. Na zewnętrznych powierzchniach jego zębów przednich stwierdzono silne starcie. Badacze zwrócili uwagę na możliwy związek tego zjawiska z podróżami mężczyzny do Francji w latach 1622–1624. W artykule przywołano w tym kontekście Ambroise’a Parégo, francuskiego chirurga, który zajmował się również zagadnieniami higieny jamy ustnej. Postawiono pytanie, czy Bockelmann mógł zetknąć się podczas pobytu we Francji z jego zaleceniami dotyczącymi czyszczenia zębów. To jednak jedynie historyczna hipoteza, a nie potwierdzone wyjaśnienie obserwowanego starcia.

Przypadek kupca pokazuje, iż analiza szczątków może dostarczać informacji nie tylko o próchnicy i utracie zębów, ale także o indywidualnych nawykach i możliwych sposobach dbania o higienę jamy ustnej.

Ślady chorób zachowane w kościach

Badania szkieletów ujawniły również zmiany kostne. Według informacji przedstawionych w ZM-online w 59% ocenianych szkieletach zaobserwowano charakterystyczne zmiany o charakterze porowatej przebudowy tkanki kostnej, które w materiale źródłowym powiązano z zapaleniem jamy ustnej (stomatitis). Wynik ten należy jednak interpretować ostrożnie: same zmiany kostne nie pozwalają automatycznie rozpoznać konkretnej choroby jamy ustnej w rozumieniu współczesnej diagnostyki klinicznej.

Zebrane materiały pozwoliły odtworzyć także inne problemy zdrowotne mieszkańców. Wśród odkryć znalazły się między innymi ślady krzywicy, a także przypadki chorób zakaźnych. Jedną z rozpoznanych osób była Agnes Catharina Stockhausen, która zmarła w wieku 55 lat na kiłę. Badacze ustalili, iż zakaziła nią podczas porodu troje swoich najmłodszych dzieci.

Archeologia odsłania historię zdrowia jamy ustnej

Projekt z Wolfenbüttel wskazuje, jak wiele informacji o zdrowiu dawnych mieszkańców można uzyskać dzięki połączeniu antropologii, archeologii, genetyki i badań archiwalnych. Szczątki dostarczają danych o stanie kości i uzębienia, natomiast dokumenty pozwalają odtworzyć dietę, warunki życia, zawód i indywidualne historie zmarłych.

Dla historii stomatologii szczególnie wymowne są częste przypadki próchnicy i utraty zębów oraz znalezisko dotyczące silnego starcia zębów przednich kupca Bockelmanna. Pokazują one, iż problemy, z którymi współczesna stomatologia mierzy się na co dzień, towarzyszyły również ludziom żyjącym przed kilkuset laty – choć ich przyczyny, możliwości profilaktyki i dostęp do leczenia wyglądały zupełnie inaczej.

Analiza dawnych szczątków pozwala więc nie tylko rozpoznać choroby, ale również skonfrontować wiedzę o stanie uzębienia z tym, co wiadomo o codziennych zwyczajach i warunkach życia ludzi sprzed kilku stuleci.

Idź do oryginalnego materiału