Zaburzenia odżywiania mogą pozostawiać wyraźne ślady w jamie ustnej, ale pacjenci nie zawsze są gotowi, by informować o nich podczas wywiadu medycznego. Erozja szkliwa, nadwrażliwość zębów, suchość jamy ustnej czy nawracające problemy z dziąsłami mogą być jednymi z sygnałów ostrzegawczych. Personel stomatologiczny może zauważyć je podczas rutynowej wizyty. Ważne jest jednak nie tylko to, co dostrzeże, ale także sposób, w jaki poruszy ten delikatny temat.
Anoreksja psychiczna i bulimia należą do zaburzeń, które mogą mieć poważny wpływ na ogólny stan zdrowia. Ich konsekwencje dotyczą również zębów, przyzębia i błony śluzowej jamy ustnej. Co istotne, niektóre zmiany mogą być widoczne choćby wtedy, gdy pacjent nie mówi o swoich trudnościach lub nie pozostało gotowy, by o nich rozmawiać.
Metaanaliza opublikowana w 2024 r. w „Journal of Dentistry”, obejmująca 33 badania, wykazała, iż osoby z zaburzeniami odżywiania częściej niż osoby zdrowe zmagają się z erozją zębów, próchnicą, zapaleniem dziąseł czy nadwrażliwością zębiny. Zaobserwowano u nich również mniejsze wydzielanie śliny i niższe pH. Autorzy zastrzegają jednak, iż dostępne badania nie pozwalają z dużą pewnością potwierdzić tych zależności. Nie można więc na ich podstawie traktować określonego obrazu klinicznego jako jednoznacznego dowodu zaburzeń odżywiania.
Które zmiany w jamie ustnej powinny zwrócić uwagę?
Jednym z najbardziej charakterystycznych problemów u pacjentów z bulimią jest erozja szkliwa. Częste wymioty narażają zęby na działanie kwasu żołądkowego, który stopniowo prowadzi do utraty twardych tkanek zębów. Zmiany mogą obejmować przede wszystkim powierzchnie podniebienne zębów przednich szczęki, a także powierzchnie żujące zębów bocznych. W zaawansowanych przypadkach dochodzi do zmiany kształtu koron, nadwrażliwości, a choćby bólu utrudniającego jedzenie.
U osób z zaburzeniami odżywiania obserwuje się również większą podatność na próchnicę, suchość jamy ustnej, podrażnienia błony śluzowej i zapalenie dziąseł. U części pacjentów może występować powiększenie ślinianek przyusznych, zwłaszcza przy nawracających epizodach wymiotów. Zdarzają się także urazy podniebienia i części ustnej gardła, związane z mechanicznym prowokowaniem wymiotów.
W anoreksji obraz zmian może być mniej charakterystyczny. Ograniczona podaż składników odżywczych, odwodnienie, zmiany w wydzielaniu śliny i współwystępujące zachowania kompensacyjne mogą przyczyniać się do pogorszenia stanu zdrowia jamy ustnej.
Trzeba jednak pamiętać, iż podobne objawy mogą mieć wiele innych przyczyn. Erozja zębów może wynikać między innymi z refluksu żołądkowo-przełykowego lub częstego spożywania kwaśnych produktów i napojów. Suchość jamy ustnej może być związana z przyjmowanymi lekami, odwodnieniem albo chorobami ogólnoustrojowymi. Dlatego rozpoznanie zaburzeń odżywiania nie może opierać się wyłącznie na badaniu stomatologicznym.
Jak rozpocząć rozmowę, by nie zniechęcić pacjenta?
Dla osoby zmagającej się z anoreksją lub bulimią wizyta w gabinecie stomatologicznym może być źródłem dodatkowego stresu. Rozmowy o wyglądzie, wadze, diecie czy stanie uzębienia mogą wywoływać wstyd lub poczucie winy. Niektóre osoby obawiają się również krytyki z powodu zaniedbań, do których przyczyniła się choroba.
Dlatego rozmowę warto zacząć od neutralnego omówienia zaobserwowanych zmian, bez sugerowania konkretnej diagnozy. Zamiast pytać wprost, czy pacjent choruje na anoreksję lub bulimię, można zapytać o czynniki, które mogły wpłynąć na stan zębów.
Przykładowe pytania to:
- Czy zdarza się Pani/Panu odczuwać cofanie treści żołądkowej lub zgagę?
- Czy występuje suchość jamy ustnej albo nadwrażliwość zębów?
- Czy zauważyła Pani/zauważył Pan ostatnio zmiany w stanie uzębienia?
- Czy przyjmuje Pani/Pan leki, które mogą wpływać na wydzielanie śliny?
- Czy zdarza się, iż zęby mają częsty kontakt z kwaśnymi substancjami, np. wskutek wymiotów lub spożywania kwaśnych napojów?
Jeżeli pacjent sam ujawni, iż walczy z zaburzeniami odżywiania, należy zachować spokój i podziękować mu za zaufanie. Nie powinno się wypytywać o masę ciała, liczbę spożywanych kalorii ani szczegóły zachowań związanych z jedzeniem, jeżeli nie są one istotne z punktu widzenia potrzeb stomatologicznych pacjenta.
Istotne jest również unikanie komentarzy oceniających, takich jak „powinna Pani więcej jeść”, „musi Pan przestać wymiotować” czy „to przez niewłaściwą dietę”. Nie należy też określać produktów spożywczych jako „dobrych” lub „złych”. Bezpieczniejsza jest neutralna rozmowa o wpływie określonych czynników na szkliwo i błonę śluzową jamy ustnej.
Profilaktyka i leczenie bez czekania na zakończenie terapii
Opieka stomatologiczna powinna być dostosowana do aktualnych potrzeb pacjenta i prowadzona także wtedy, gdy pacjent przez cały czas walczy z zaburzeniem odżywiania. Nie należy odkładać leczenia bólu, próchnicy czy nadwrażliwości do czasu zakończenia terapii psychologicznej lub psychiatrycznej.
Ważnym elementem postępowania jest ograniczanie skutków kontaktu z kwasem żołądkowym. Pacjentom, u których występują wymioty, można zalecić przepłukanie jamy ustnej wodą lub roztworem wodorowęglanu sodu. Bezpośrednio po wymiotach nie należy szczotkować zębów, ponieważ szkliwo osłabione działaniem kwasu jest bardziej podatne na ścieranie. Z myciem warto odczekać około 30–60 minut.
W zależności od stanu uzębienia należy rozważyć profesjonalne preparaty fluorkowe, stosowanie pasty o zwiększonej zawartości fluoru, a także postępowanie ograniczające nadwrażliwość. U pacjentów z suchością jamy ustnej istotne jest dbanie o odpowiednie nawilżenie błony śluzowej i ocena czynników, które mogą ograniczać wydzielanie śliny.
Nie mniej ważne jest leczenie zmian, które utrudniają jedzenie. Ból zębów, nadwrażliwość czy rozległe ubytki mogą dodatkowo komplikować powrót do prawidłowego odżywiania. Plan leczenia powinien zatem uwzględniać nie tylko odbudowę tkanek, ale również komfort pacjenta i jego aktualne możliwości.
Znaczenie współpracy z innymi specjalistami
Zaburzenia odżywiania wymagają opieki interdyscyplinarnej. o ile pacjent pozostaje pod opieką psychiatry, psychoterapeuty lub dietetyka specjalizującego się w leczeniu tych zaburzeń, warto – za jego zgodą – nawiązać kontakt z zespołem terapeutycznym. Pozwala to lepiej dostosować zalecenia stomatologiczne do aktualnego etapu leczenia i uniknąć sprzecznych komunikatów.
Jeśli pacjent nie korzysta jeszcze z pomocy specjalistycznej, a rozmowa wskazuje na możliwość występowania zaburzeń odżywiania, można delikatnie zasugerować konsultację z lekarzem lub specjalistą zdrowia psychicznego. Nie należy jednak stawiać rozpoznania ani wywierać presji. Ważne, by pacjent wiedział, iż gabinet stomatologiczny jest miejscem, w którym może otrzymać pomoc, a nie kolejnym miejscem, w którym będzie oceniany.
Jak podkreślają autorzy publikacji poświęconych roli zespołu stomatologicznego w opiece nad osobami z zaburzeniami odżywiania, lekarz dentysta lub higienistka stomatologiczna mogą – jako pierwsi – zauważyć niepokojące objawy. Odpowiednia reakcja nie zastąpi leczenia psychiatrycznego czy psychoterapii, ale może ułatwić pacjentowi uzyskanie pomocy i ograniczyć skutki choroby dla zdrowia jamy ustnej.
Artykuł „Oral health status of individuals with eating disorders: Systematic review and meta-analysis” został opublikowany w grudniu 2024 r. w czasopiśmie „Journal of Dentistry”.
Nawiązanie odpowiedniej relacji z pacjentem, nakłonienie go do długofalowej współpracy, odpowiednie zabiegi profilaktyczne, pomoc w doborze adekwatnych środków do domowej higieny jamy ustnej – to, zdaniem dr n. med. Ewy Rusyan, najważniejsze aspekty opieki stomatologicznej nad osobami z zaburzeniami odżywiania. – Jeśli pacjent jest w aktywnej fazie choroby i w danym momencie nie ma możliwości jej wyeliminowania, to trzeba bardzo mocno postawić na profilaktykę – twierdzi specjalistka.








