Wyniki najnowszego badania wskazują, iż dłuższe oddziaływanie estrogenów w przebiegu życia kobiet wiąże się z wolniejszym tempem zmian związanych ze starzeniem się mózgu. Obejmuje ono zarówno sprawniejsze funkcjonowanie poznawcze, jak i zachowanie większej objętości struktur mózgowych.
Funkcje estrogenów w organizmie
Estrogeny to steroidowe hormony płciowe o szerokim spektrum działania biologicznego. Wykracza ono daleko poza regulację funkcji rozrodczych. Receptory estrogenów (ERα i ERβ) są licznie obecne w strukturach mózgu kluczowych dla funkcji poznawczych, takich jak hipokamp, kora przedczołowa czy ciało migdałowate. Estrogeny modulują neurogenezę, plastyczność synaptyczną, metabolizm glukozy w neuronach oraz ukrwienie mózgu, a także wykazują działanie neuroprotekcyjne poprzez wpływ na procesy zapalne i stres oksydacyjny.
W przebiegu życia kobiet ekspozycja mózgu na estrogeny zmienia się dynamicznie. Zależy od wieku rozpoczęcia miesiączkowania, liczby i przebiegu ciąż, karmienia piersią, wieku menopauzy oraz ewentualnego stosowania hormonalnej terapii zastępczej. Coraz częściej podkreśla się, iż te czynniki endokrynologiczne mogą mieć długofalowe znaczenie dla funkcjonowania poznawczego kobiet w późniejszym wieku.
Jak hormony kobiet wpływają na mózg i funkcje poznawcze? Rola estrogenu
Naukowcy wykorzystali dane z długoterminowego projektu Framingham Heart Study, który od kilku dekad monitoruje stan zdrowia kolejnych pokoleń uczestników. Analizą objęto kobiety bez rozpoznanego otępienia. Uczestniczkom oceniano czynniki reprodukcyjne w przebiegu całego życia. Następnie zestawiano je z wynikami badań neuropoznawczych, obrazowaniem mózgu oraz późniejszym ryzykiem rozwoju demencji. Średni wiek badanych kobiet wynosił około 60 lat.
Dla każdej uczestniczki opracowano szczegółowy profil hormonalno-reprodukcyjny. Uwzględniono wiek wystąpienia pierwszej miesiączki i menopauzy, co pozwalało oszacować długość ekspozycji mózgu na estrogeny. Analizowano także historię macierzyństwa i stosowanie hormonalnej terapii zastępczej po menopauzie. Zmierzono również aktualne stężenia hormonów płciowych we krwi, w tym estradiolu i estronu.
Następnie oceniono stan mózgu badanych kobiet w późniejszym wieku. W tym celu zastosowano testy neuropsychologiczne, które mierzyły funkcje poznawcze, takie jak logiczne myślenie, pamięć oraz orientacja przestrzenna. Uzupełnieniem była diagnostyka obrazowa z wykorzystaniem rezonansu magnetycznego (MRI), pozwalająca na pomiar całkowitej objętości mózgu oraz wielkości hipokampa. Ta część mózgu jest kluczowa dla procesów pamięciowych i szczególnie wrażliwej na zmiany związane z chorobą Alzheimera.
Badanie miało również charakter podłużny. Wybraną grupę 921 kobiet obserwowano przez kolejne 10 lat, monitorując występowanie demencji. Dzięki temu naukowcy mogli ocenić, czy czynniki takie jak późniejsza menopauza, macierzyństwo czy stosowanie terapii hormonalnej wiązały się z mniejszym ryzykiem rozwoju chorób neurodegeneracyjnych w późniejszym okresie życia.
Wpływ estrogenu na funkcjonowanie kobiet. Późna menopauza jest korzystniejsza?
Wyniki badania pokazują, iż dłuższa ekspozycja na estrogen w ciągu życia wiąże się z lepszym funkcjonowaniem poznawczym w późniejszym wieku. Po 60. roku życia lepsze wyniki w zakresie logicznego myślenia osiągały kobiety, które wcześniej rozpoczęły miesiączkowanie, stosowały pomenopauzalną hormonalną terapię zastępczą lub miały wyższe stężenie estrogenu we krwi.
Z kolei lepsza orientacja przestrzenna była związana z późniejszym wystąpieniem menopauzy (po 52. roku życia) oraz z doświadczeniem macierzyństwa. Co istotne, badanie wskazuje, iż ciąża i poród mogą pozostawiać trwały ślad w strukturze mózgu. Kobiety, które urodziły jedno lub więcej dzieci, miały statystycznie większą całkowitą objętość mózgu w porównaniu z kobietami, które nigdy nie rodziły.
Dodatkowo u kobiet, u których menopauza wystąpiła wcześnie (przed 49. rokiem życia), zaobserwowano mniejszą objętość hipokampa. Jest to obszar najważniejszy dla pamięci. Sugeruje to, iż gwałtowny spadek poziomu hormonów płciowych może przyspieszać procesy starzenia się struktur mózgowych odpowiedzialnych za zapamiętywanie.
Wyniki badania opublikowano w czasopiśmie „Journal of Alzheimer’s Disease”.
