Starzenie się ludności zwiększa prawdopodobieństwo występowania zarówno trudno gojących się ran, jak i demencji. Oznacza to, iż nadkładanie się tych schorzeń w praktyce klinicznej będzie wzrastać. Dlatego szczególnie ważne jest, by podkreślać w jaki sposób demencja wpływa na powstawanie i gojenie się ran, a także jak prowadzić holistyczną opiekę nad pacjentami.
Demencja to termin opisujący grupę schorzeń charakteryzujących się stopniowym upośledzeniem funkcji mózgu, które mogą wpływać na pamięć, mowę, zdolności poznawcze, osobowość, zachowanie i mobilność. W miarę postępu choroby, sprawność funkcjonalna pogarsza się, co ostatecznie prowadzi do konieczności wsparcia opiekuna w wielu, jeżeli nie we wszystkich, aspektach życia. Leczenie ran u pacjentów z demencją jest wyzwaniem ze względu na ich ograniczoną zdolność do komunikowania bólu, zaburzenia poznawcze, a także unieruchomienie. Dlatego tak ważna jest profilaktyka – zmiany pozycji, pielęgnacja skóry, odpowiednie odżywienie i stosowanie odpowiednich opatrunków i środków wspomagających gojenie.
W jaki sposób demencja wpływa na powstawanie i gojenie się ran?
Demencja wpływa na proces leczenia ran na wielu płaszczyznach. Przede wszystkim schorzenie to dotyczy seniorów, u których dochodzi do starzenia się skóry, zwiększenia jej kruchości i ryzyka powstawania ran. Demencja wpływa także na funkcje poznawcze, co zwiększa ryzyko przeoczenia objawów, takich jak ból. Osoby dotknięte demencją często borykają się również z chorobami współistniejącymi, takimi jak cukrzyca, niewydolność żylna, nadciśnienie tętnicze, które istotnie wpływają na procesy regeneracyjne w ranach.
Alzhaimer’s Society w 2016 roku wyróżniło dodatkowe czynniki powodujące opóźnione gojenie się ran u osób z demencją. Wśród nich są:
- ograniczona mobilność – osoby z demencją mogą mieć trudności ze zmianą pozycji, co naraża je na wystąpienie odleżyn,
- kruchość skóry – wraz z wiekiem dochodzi do utraty ochronnej tkanki tłuszczowej lub masy mięśniowej, a skóra może stawać się bardziej krucha i podatna na uszkodzenia,
- dieta i nawodnienie – nieprawidłowe odżywianie i niedostateczne nawodnienie organizmu prowadzą do utraty wagi i mogą wywołać niedożywienie, co zwiększa ryzyko utrudnionego gojenia się ran i uszkodzeń skóry,
- nietrzymanie moczu – wilgoć pochodząca z moczu i/lub kału może prowadzić do maceracji i uszkodzenia skóry,
- pobudzenie, niepokój – nadmierna ruchliwość może prowadzić do urazów, uszkodzenia skóry i wystąpienia ran,
- leki – niektóre leki mogą powodować suchość skóry lub senność, co prowadzi do ograniczenia mobilności,
- ograniczona komunikacja – osoby z demencją mogą mieć problemy w wyrażaniu bólu czy innego dyskomfortu związanego z raną.
Jak prowadzić opiekę nad pacjentami z ranami i demencją?
Opieka nad pacjentem z raną i demencją powinna opierać się na kilku filarach. Przede wszystkim konieczne jest holistyczne podejście, skupiające terapię nie tylko na ranie, ale na ogólnym stanie zdrowia pacjenta. Konieczna jest regulacja chorób współistniejących, zapewnienie odpowiedniej mobilności lub zmian pozycji, a także odżywienie i nawodnienie organizmu chorego.
1. Zapobieganie i leczenie odleżyn
U osób z demencją występuje wysokie ryzyko wystąpienia odleżyn. Szczególnie w zaawansowanym stadium choroby z pogorszeniem funkcji poznawczych, pacjenci mają tendencję do długotrwałego pozostawania w jednej pozycji, co sprzyja rozwojowi odleżyn. Rany mogą występować na każdej części ciała, która poddawana jest ciągłemu uciskowi, a w szczególności lokalizują się w miejscach wystających kości (pięty, łokcie, biodra, kość krzyżowa) lub okolicach urządzeń medycznych. Wczesne objawy odleżyn obejmują zaczerwienienie skóry i nieblednięcie fragmentów skóry pod naciskiem.
U pacjentów z demencją niezwykle istotne jest więc przypominanie co kilka godzin o zmianie pozycji, choćby podczas siedzenia. Pomocne są również poduszki i materace zmniejszające ucisk, a także rozwiązania redystrybuujące nacisk, np. specjalne poduszki pod łydki, obuwie odciążające.
2. Zapobieganie i leczenie żylnych owrzodzeń podudzi
Owrzodzenia żylne podudzi to najczęściej skutek niewydolności żylnej, która dotyka wielu pacjentów w wieku podeszłym, w tym chorych z demencją. Rany lokalizują się na kończynach, między kostkami a podudziem. Są zwykle płytkie, o nieregularnych brzegach, pokryte ziarniną i z towarzyszącym wysiękiem. Rany powstają na skutek uszkodzenia zastawek żylnych w wyniku zakrzepicy lub żylaków, co prowadzi do gromadzenia się krwi w nogach. Owrzodzenia cechuje trudne gojenie, wysoka częstotliwość nawrotów, ryzyko wystąpienia infekcji, występowanie obrzęków.
Leczenie owrzodzeń żylnych wymaga wielodyscyplinarnego podejścia, które obejmuje zarówno leczenie rany, jak i choroby podstawowej, ale także wdrożenie terapii wspomagających, jak kompresjoterapia.
3. Odżywienie i nawodnienie
Zbilansowana dieta i odpowiednie nawodnienie są podstawą. U pacjentów z demencją często obserwowany jest brak apetytu, trudności z połykaniem, a także zapominanie o jedzeniu i piciu. Może to doprowadzić do osłabienia integralności skóry i zwiększenia ryzyka wystąpienia ran.
4. Opieka nad raną
U pacjentów starszych należy prowadzić odpowiednią opiekę nad każdą raną, w tym:
- stosowanie odpowiednich opatrunków, dostosowanych do rodzaju rany, jej rozmiaru, głębokości, wysięku, infekcji,
- oczyszczanie rany (autolityczne lub chirurgiczne) – usunięcie uszkodzonej tkanki i zadbanie o brzegi rany pozwalają na bardziej optymalne gojenie. Odpowiednie oczyszczanie rany zapobiega również rozwinięciu się infekcji;
- zarządzanie infekcją – stosowanie odpowiednio dobranych środków przeciwbakteryjnych;
- ulga w bólu – rany mogą być bolesne dla pacjentów, dlatego należy odpowiednio ocenić ból i wdrożyć ewentualne leczenie przeciwbólowe, aby zapewnić komfort pacjentowi.
5. Dbałość o integralność skóry
U pacjentów w wieku podeszłym zmiany fizjologiczne zachodzące w procesie starzenia się narażają pacjentów na dodatkowe uszkodzenia skóry, np. na skutek upadku. Ważne jest by zapobiegać uszkodzeniom poprzez adekwatną ocenę skóry i pielęgnację, np. z wykorzystaniem emolientów. Przeczytaj także: Pielęgnacja starzejącej się skóry i utrzymanie jej integralności.
6. Komunikacja z pacjentem
Skuteczna komunikacja z pacjentem z demencją jest jednym z kluczowych elementów opieki nad raną. Zaburzenia pamięci, mowy i rozumienia sprawiają, iż pacjenci mogą nie być w stanie jasno zakomunikować bólu, dyskomfortu czy problemów związanych z raną. Dlatego personel medyczny i opiekunowie powinni zwracać szczególną uwagę na sygnały niewerbalne, takie jak grymasy twarzy, niepokój, zmiany zachowania czy reakcje obronne podczas pielęgnacji.
Warto stosować proste, krótkie komunikaty, spokojny ton głosu oraz stałe schematy postępowania, które zwiększają poczucie bezpieczeństwa chorego. Ważne jest także angażowanie rodziny i opiekunów, którzy często najlepiej znają pacjenta i potrafią rozpoznać subtelne oznaki bólu lub pogorszenia stanu rany. Dobra komunikacja sprzyja współpracy, zmniejsza lęk pacjenta i może pośrednio wpływać na lepsze efekty leczenia.
Podsumowanie
Opieka nad ranami u pacjentów z demencją wymaga kompleksowego, holistycznego podejścia, które uwzględnia zarówno aspekty medyczne, jak i psychiczne oraz społeczne. Demencja znacząco zwiększa ryzyko powstawania ran i utrudnia ich gojenie, dlatego najważniejsze znaczenie ma profilaktyka, wczesna identyfikacja problemów oraz indywidualne dostosowanie postępowania terapeutycznego.
Skuteczna opieka powinna obejmować zapobieganie odleżynom i owrzodzeniom, adekwatne leczenie ran, dbałość o integralność skóry, odpowiednie odżywienie i nawodnienie, a także uważną, empatyczną komunikację z pacjentem. Tylko takie wielowymiarowe podejście pozwala poprawić jakość życia chorych z demencją oraz zwiększyć szanse na skuteczne i bezpieczne gojenie się ran.
