Testosteron enanthate, propionat, cypionat: czym różnią się estry

swiatsupli.pl 1 dzień temu

Estry testosteronu, takie jak enantan (testosteron enanthate), propionian, cypionian i undekanian, to ten sam testosteron połączony z kwasem tłuszczowym, który spowalnia jego uwalnianie z mięśnia; różnią się przede wszystkim czasem działania [1]. Im dłuższy łańcuch kwasu tłuszczowego, tym wolniejsze uwalnianie, np. undekanian działa dłużej niż cypionian i enantan [1]; porównanie zależy też od preparatu i dawki, a konkretne liczby z ChPL i etykiet leków zestawia tabela poniżej [2] [3] [4] [5]. W Polsce lekami są m.in. preparaty z enantanem, undekanianem i mieszanina czterech estrów z propionianem, a produktu z cypionianem Rejestr Produktów Leczniczych w dniu sprawdzenia nie zawierał [6]. Stosowane bez wskazań mogą podnosić hematokryt i hamują, w różnym stopniu, własne wytwarzanie testosteronu i plemników, a w sporcie testosteron i jego estry należą do klasy S1 listy zabronionej, obowiązującej w każdym czasie [5] [7] [8].

Świat Supli to sklep z suplementami diety. Nie sprzedajemy testosteronu, sterydów anabolicznych, leków ani substancji zabronionych w sporcie i nie zachęcamy do ich stosowania; ten artykuł nie zastępuje porady lekarskiej. jeżeli po wstrzyknięciu testosteronu dzieje się coś niepokojącego, zacznij od sekcji o objawach alarmowych.

Spis treści

1. Estry testosteronu: co to jest i po co jest ester
2. Enantan, propionian, cypionian, undekanian: czym się różnią
2.1. Co wynika z różnic w czasie działania
3. Które estry testosteronu są lekami w Polsce
4. Dlaczego estry testosteronu bez wskazań szkodzą
4.1. Hematokryt i zakrzepica
4.2. Oś hormonalna i płodność
4.3. Estradiol, ginekomastia i trądzik
4.4. Nadużywanie, uzależnienie i objawy odstawienia
4.5. Wstrzyknięcia i produkty spoza apteki
4.6. Czy estry testosteronu działają na mięśnie?
5. Estry testosteronu a doping: klasa S1
6. Dawkowanie i cykle: dlaczego ich nie podajemy
7. Masa i siła bez testosteronu: co ma dowody
7.1. Uzupełnianie diety: kiedy rozważyć suplement
7.2. Jak wybrać: podsumowanie
8. Objawy alarmowe: kiedy 112, kiedy pilnie do lekarza
9. Pytania i odpowiedzi o estry testosteronu
9.1. Testosteron enanthate: co to jest?
9.2. Czym różni się propionat od enanthate?
9.3. Czy testosteron cypionat jest dostępny w Polsce?
9.4. Czy estry testosteronu są legalne?
9.5. Czy estry testosteronu wykrywa kontrola antydopingowa?
9.6. Czy można kupić testosteron bez recepty?
10. Podsumowanie
11. Źródła

1. Estry testosteronu: co to jest i po co jest ester

Ester testosteronu to cząsteczka testosteronu z dołączonym w pozycji 17β łańcuchem kwasu karboksylowego; taki związek lepiej rozpuszcza się w oleju, więc po wstrzyknięciu do mięśnia uwalnia się powoli [1]. Sam testosteron wstrzyknięty bez estru ma okres półtrwania (czas, po którym stężenie spada o połowę) około 10 minut [1]. Ester nie jest aktywny biologicznie, dopóki enzymy nie odetną go od testosteronu; potem organizm przetwarza ten testosteron tak samo jak własny [1] [3].

Długość łańcucha decyduje o czasie działania: undekanian ma łańcuch z 11 atomami węgla, dłuższy niż cypionian i enantan, i dlatego działa dłużej [1]. Formy doustne, w tym kapsułki z undekanianem, opisujemy osobno we wpisie testosteron w tabletkach, a sterydy anaboliczne spotykane na siłowniach w artykule sterydy na siłowni: kto i czym ryzykuje.

Jeśli Twoim celem jest siła i masa mięśniowa, w naszym sklepie znajdziesz legalne suplementy dla trenujących, np. w kategorii kreatyny. Kreatyna nie jest hormonem i nie zastępuje testosteronu; co mówią o niej przepisy UE, wyjaśniamy niżej.

2. Enantan, propionian, cypionian, undekanian: czym się różnią

Estry różnią się szybkością uwalniania testosteronu, a więc tym, jak gwałtownie rośnie jego stężenie i jak długo się utrzymuje. Tabela zestawia dane z charakterystyk produktów leczniczych (ChPL), etykiety amerykańskiej i przeglądu farmakologicznego; dawek celowo nie podajemy.

Na telefonie przesuń tabelę w bok, aby zobaczyć wszystkie kolumny.

Estry testosteronu: przykłady leków i dane farmakokinetyczne według ChPL, etykiety FDA i przeglądu Shoskes i wsp. (stan 3.10.2026) Ester Przykłady w Rejestrze Produktów Leczniczych Szczyt stężenia Okres półtrwania Inne dane o czasie działania

Propionian (testosterone propionate)	tylko w mieszaninie czterech estrów: Omnadren 250 [6]	brak osobnej wartości w ChPL	brak osobnej wartości w ChPL	w mieszaninie Omnadren 250 działanie zaczyna się od razu po wstrzyknięciu i trwa około 24 godzin [2]
Enantan (testosterone enanthate)	Testosteronum prolongatum Jelfa, Testosterone enantate EVER Pharma [6]	w ciągu 24 godzin po jednym podaniu u mężczyzn z hipogonadyzmem [3]	pozorny, 4,2 dnia w tym samym badaniu [3]	w tym badaniu stężenie powyżej fizjologicznego przez około 9 dni [3]; według innej ChPL pełne działanie po kilku do 14 dni, efekt wygasa po 7–10 dobach od zakończenia podawania [9]
Cypionian (testosterone cypionate)	brak produktu w rejestrze w dniu sprawdzenia [6]	w 4.–5. dniu po jednym podaniu u 11 mężczyzn z hipogonadyzmem [1]	około 8 dni po wstrzyknięciu domięśniowym według etykiety leku w USA [4]	w tym badaniu do 14. dnia stężenie spadało [1]
Undekanian (testosterone undecanoate)	Nebido, Testosterone Undecanoate Besins, Testosterone Undecanoate EVER Pharma [6]	średnio po 7 dniach od pierwszego wstrzyknięcia u mężczyzn z hipogonadyzmem [5]	ChPL nie podaje okresu półtrwania estru	wzrost stężenia widoczny od pierwszego dnia po podaniu [5]; okres półtrwania uwalniania z postaci depot wynosi 90 ą 40 dni, co nie jest okresem półtrwania wolnego testosteronu ani czasem do ustania efektów [5]
Mieszanina estrów (propionian, fenylopropionian, izokapronian, dekanonian)	Omnadren 250 [6]	po 24–48 godzinach [2]	brak wartości w ChPL	powrót stężenia do wartości wyjściowych po 21 dniach [2]

Szczyt stężenia i okres półtrwania nie oznaczają końca działania, a wartości pochodzą z różnych badań, dawek i grup chorych, więc tabela nie jest rankingiem długości działania. Nazwy z końcówką -ate, czyli enanthate, propionate i cypionate, to angielskie lub łacińskie nazwy tych samych estrów; w polskich dokumentach występują jako enantan, propionian i cypionian testosteronu, a undecanoate jako undekanian (w ChPL Nebido: undecylan) [6] [5].

2.1. Co wynika z różnic w czasie działania

Wielkość wahań stężenia zależy od preparatu, dawki i odstępów między podaniami. Przykładem jest badanie, w którym 11 mężczyzn z hipogonadyzmem otrzymało jedną dawkę cypionianu: średnie stężenie w 4.–5. dniu przekraczało zakres terapeutyczny, a do 14. dnia spadało; autorzy przeglądu wiążą takie wahania z wahaniami nastroju i popędu [1]. W ChPL Testosteronum prolongatum Jelfa pełne działanie enantanu pojawia się po kilku do 14 dni od wstrzyknięcia, a efekt wygasa po 7–10 dobach od zakończenia podawania [9].

Przegląd Ohlandera i wsp. z 2018 r. wskazuje, iż krótko działające postacie do wstrzykiwań wiążą się z większym ryzykiem erytrocytozy (nadmiaru krwinek czerwonych) niż inne postacie testosteronu [10]. To jeden z powodów, dla których lekarz dobiera postać leku i kontroluje morfologię.

3. Które estry testosteronu są lekami w Polsce

W Rejestrze Produktów Leczniczych w dniu 3.10.2026 leki z estrami testosteronu do wstrzykiwań to m.in. preparaty z enantanem, undekanianem i mieszanina estrów Omnadren 250; obok nich są żele z testosteronem bez estru, np. Androtop, Testavan i Seltigex [6]. W rejestrze nie było produktu z cypionianem ani z samym propionianem [6].

ChPL leków z enantanem i undekanianem podają jedno wskazanie: testosteronową terapię zastępczą w hipogonadyzmie męskim, gdy niedobór testosteronu potwierdzają objawy kliniczne i badania biochemiczne; przed leczeniem i w jego trakcie oznacza się stężenie testosteronu [3] [5]. ChPL Omnadren 250 wymienia dodatkowo m.in. opóźnione dojrzewanie i niektóre zaburzenia spermatogenezy [2]. Ulotka Nebido zaznacza, iż lek przepisano ściśle określonej osobie i nie należy go przekazywać innym [11]. Na czym polega leczenie, kto się do niego kwalifikuje i jakie badania się wykonuje, opisujemy we wpisie TRT: terapia testosteronem.

ChPL Nebido mówi też wprost, iż androgeny nie są odpowiednim środkiem do przyspieszania rozwoju mięśni u osób zdrowych ani do wzmacniania sprawności fizycznej [5].

4. Dlaczego estry testosteronu bez wskazań szkodzą

Testosteron podawany bez wskazań szkodzi na kilka sposobów: może zwiększać hematokryt, hamuje własne wytwarzanie testosteronu i spermatogenezę (z różnym nasileniem u różnych osób), a w dawkach używanych poza medycyną wiąże się z poważnymi zdarzeniami sercowo-naczyniowymi i psychiatrycznymi [5] [4] [12]. Osobno dokumentacja leków opisuje zgłoszenia zdarzeń zakrzepowo-zatorowych oraz nasilenie działania doustnych leków przeciwzakrzepowych z grupy pochodnych kumaryny [5] [4].

4.1. Hematokryt i zakrzepica

Hematokryt to odsetek objętości krwi zajmowany przez krwinki czerwone. W sześciu badaniach klinicznych Nebido z udziałem 422 mężczyzn z hipogonadyzmem policytemia (nadmiar krwinek czerwonych), zwiększony hematokryt i zwiększone stężenie hemoglobiny występowały często, czyli u 1–10 na 100 leczonych [5]. ChPL zaleca u długotrwale leczonych regularną kontrolę hemoglobiny, hematokrytu, prób wątrobowych i lipidów [5].

Zagęszczenie krwi zwiększa ryzyko powikłań naczyniowych, choć według przeglądu Ohlandera i wsp. związek terapii testosteronem z takimi powikłaniami nie jest jednoznacznie udowodniony [10]. ChPL Nebido i etykieta cypionianu w USA opisują po leczeniu testosteronem przypadki zakrzepicy żył głębokich i zatorowości płucnej [5] [4]. Jakie badania wykonują osoby stosujące sterydy, opisujemy we wpisie badania krwi a sterydy.

4.2. Oś hormonalna i płodność

Testosteron podany z zewnątrz hamuje przez sprzężenie zwrotne wydzielanie hormonu luteinizującego (LH) z przysadki, a przy dużych dawkach także hormonu folikulotropowego (FSH), co hamuje spermatogenezę (wytwarzanie plemników) [4]. ChPL Nebido podaje, iż terapia zastępcza odwracalnie hamuje spermatogenezę, a duże dawki często prowadzą do przemijającego zahamowania jej i zmniejszenia jąder [5].

W badaniu przekrojowym Rasmussena i wsp. (2016) byli użytkownicy sterydów anabolicznych średnio 2,5 roku po ich odstawieniu mieli niższy testosteron niż mężczyźni z grupy kontrolnej (mediana 14,4 wobec 18,8 nmol/l), a u 27,2% z nich był on poniżej dolnej granicy normy; w grupie kontrolnej takiego wyniku nie było [7].
W tym samym badaniu u osób stosujących sterydy w chwili badania gonadotropiny były zahamowane, a markery wytwarzania plemników (inhibina B i AMH) silnie obniżone [7].
Według przeglądu McBride i Cowarda (2016) po odstawieniu testosteronu lub sterydów spermatogeneza u części mężczyzn wraca samoistnie, jeżeli dać jej czas, ale u części nie wraca do normy [13].

Badanie Rasmussena jest przekrojowe, więc nie rozstrzyga o przyczynie, a grupy były małe (37 obecnych, 33 byłych użytkowników i 30 osób z grupy kontrolnej) [7]. Co dzieje się po odstawieniu i jak lekarz ocenia oś hormonalną, opisujemy we wpisie o PCT po cyklu sterydów, a jeden z leków stosowanych w leczeniu niepłodności we wpisie HCG (gonadotropina kosmówkowa).

4.3. Estradiol, ginekomastia i trądzik

Część testosteronu zamienia się w organizmie w estradiol, a w tabeli działań niepożądanych Nebido są m.in. zwiększone stężenie estradiolu, ginekomastia, ból i stwardnienie piersi [5]. Do często zgłaszanych działań niepożądanych Nebido należą trądzik i ból w miejscu wstrzyknięcia [5]. Przyczyny i leczenie powiększenia piersi u mężczyzn opisujemy we wpisie ginekomastia u mężczyzn, a zmiany skórne w artykule trądzik po sterydach i testosteronie.

4.4. Nadużywanie, uzależnienie i objawy odstawienia

Według ChPL testosteron był nadużywany zwykle w dawkach większych niż w zarejestrowanym wskazaniu i razem z innymi sterydami, co może prowadzić do zdarzeń sercowo-naczyniowych (w niektórych przypadkach zakończonych zgonem), wątrobowych i psychiatrycznych; nadużywanie może też prowadzić do uzależnienia i objawów odstawienia po zmniejszeniu dawki lub nagłym przerwaniu [5] [3]. Stanowisko Endocrine Society z 2014 r. (Pope i wsp.) łączy stosowanie środków poprawiających wydolność ze zwiększonym ryzykiem zgonu oraz zaburzeń sercowo-naczyniowych, psychiatrycznych, metabolicznych, hormonalnych i zakaźnych; autorzy podkreślają, iż badania z randomizacją nie mogą etycznie odtworzyć dawek stosowanych przez użytkowników [12].

4.5. Wstrzyknięcia i produkty spoza apteki

ChPL Nebido wymaga podawania wyłącznie domięśniowego i bardzo powolnego; opisuje też ryzyko mikrozatorowości płucnej (zatkania drobnych naczyń płuc kropelkami oleju) wywołanej roztworem olejowym, z kaszlem, dusznością, złym samopoczuciem, nadmiernym poceniem się, bólem w klatce piersiowej, zawrotami głowy, mrowieniem lub omdleniem [5]. Droga podania zależy od konkretnego preparatu i jego ulotki, a nie od samego estru. Produkty z nielegalnego rynku dokładają ryzyko niewiadomego składu:

w pilotażowym programie badania substancji w Zurychu (Magnolini i wsp., 2025) autorzy uznali za podrobione 52% z 71 przebadanych próbek sterydów dostarczonych przez użytkowników [14],
w badaniu holenderskim (Verdegaal i wsp., 2025) bakterie wykryto w 2 z 22 używanych fiolek wielodawkowych i w 1 z 41 nieużywanych ampułek i fiolek z czarnego rynku [15].

Obie analizy dotyczą niewielu próbek z jednego kraju, więc nie opisują całego rynku.

4.6. Czy estry testosteronu działają na mięśnie?

Tak, i właśnie dlatego są nadużywane. W badaniu z randomizacją Bhasina i wsp. (1996) 43 zdrowych mężczyzn przez 10 tygodni otrzymywało enantan testosteronu w dawce przekraczającej fizjologiczną albo placebo, z treningiem siłowym lub bez; w grupie testosteronu z treningiem beztłuszczowa masa ciała wzrosła średnio o 6,1 kg, a w wyciskaniu leżąc siła o 22 kg [16]. W tym badaniu nie odnotowano zmian nastroju ani zachowania, ale trwało ono 10 tygodni i obejmowało zdrowych ochotników zakwalifikowanych do badania i pozostających pod nadzorem, więc nie mówi nic o bezpieczeństwie wieloletniego stosowania ani o produktach z internetu [16]. Dawki opisujemy tylko w wykazie źródeł, jako interwencję badawczą.

5. Estry testosteronu a doping: klasa S1

Testosteron i jego estry są w sporcie zabronione w każdym czasie, podczas zawodów i poza nimi. Lista zabroniona 2026 wymienia testosteron w klasie S1.1 (steroidy anaboliczno-androgenne) w przypadku podawania z zewnątrz i obejmuje nią także inne substancje o podobnej budowie lub działaniu, w tym ich estry; wszystkie substancje klasy S1 są nieokreślone [8]. ChPL Nebido ostrzega, iż lek może dawać dodatni wynik testu antydopingowego [5]. Jak czytać listę, wyjaśniamy we wpisie lista substancji zakazanych WADA, a przebieg kontroli i kary w przewodniku doping w sporcie.

Zawodnik leczony testosteronem potrzebuje wyłączenia dla celów terapeutycznych (TUE). Według wytycznych WADA dla lekarzy zasadą przy hipogonadyzmie męskim jest TUE tylko przy przyczynie organicznej (uszkodzenie lub wada osi podwzgórze, przysadka, jądra), a nie przy niskim testosteronie z przyczyn czynnościowych; szczególnymi kategoriami, w których TUE na testosteron jest możliwe, są konstytucjonalne opóźnienie dojrzewania oraz transpłciowi mężczyźni [17]. Do czynnościowych przyczyn niskiego testosteronu, które nie uzasadniają TUE, wytyczne zaliczają m.in. stosowanie androgenów, w tym sterydów i SARM-ów, przetrenowanie oraz niedożywienie [17]. Zgodę trzeba co do zasady uzyskać przed wejściem w posiadanie substancji lub przed jej pierwszym zastosowaniem, a potrzeba leczenia nie może wynikać z wcześniejszego stosowania substancji zabronionej bez TUE [18].

6. Dawkowanie i cykle: dlaczego ich nie podajemy

Nie podajemy dawek, schematów, cykli ani sposobu przygotowania, bo dawkowanie leku z testosteronem ustala lekarz na podstawie badań, a ChPL wymagają oznaczania stężenia testosteronu przed leczeniem i w jego trakcie [3] [5]. Według stanowiska Endocrine Society użytkownicy często przyjmują dawki znacznie przekraczające fizjologiczne, a skład produktu z nielegalnego źródła jest niepewny [12] [14].

7. Masa i siła bez testosteronu: co ma dowody

Legalna droga do masy i siły to trening siłowy, odpowiednia ilość białka i energii w diecie oraz sen; wśród suplementów oświadczenia zdrowotne dopuszczone w UE mają m.in. kreatyna i białko [19]. Co realnie wpływa na własny testosteron, opisujemy we wpisie jak podnieść testosteron naturalnie, a składy i granice dowodów dla boosterów w rankingu boosterów testosteronu. jeżeli objawy, takie jak spadek libido czy przewlekłe zmęczenie, każą Ci podejrzewać niski testosteron, zacznij od lekarza i badań, nie od suplementu.

7.1. Uzupełnianie diety: kiedy rozważyć suplement

Poniższe produkty są suplementami diety: żaden nie jest hormonem, nie zastępuje estru testosteronu ani leczenia. Dobór wynika z treningu i diety. Przy treningu siłowym lub interwałowym warunek oświadczenia o kreatynie to 3 g dziennie u dorosłych wykonujących intensywne ćwiczenia [19]. Odżywka białkowa ma sens przy diecie, która nie pokrywa zapotrzebowania na białko, a oświadczenia o białku dotyczą żywności będącej źródłem białka [19]. O wyborze preparatu wielowitaminowego decyduje ocena rzeczywistych braków w diecie, jego składu i łącznego spożycia składników, którą wykona dietetyk lub lekarz. Odżywkę białkową i multiwitaminę pokazujemy w wersji naszej marki Świat Supli, bo znamy ich skład i producenta.

Uwaga dla zawodników objętych kontrolami: oświadczenia zdrowotne dotyczą składnika i warunków jego stosowania, a nie czystości antydopingowej produktu [19].

Świat Supli WPC Premium 80, 700 g

Porcja 30 g proszku dostarcza 23,1 g białka i 117 kcal (wartości z tabeli na stronie produktu; w niektórych smakach zawartość białka może różnić się o około 2%); opakowanie wystarcza na około 23 porcje.

Dla osób trenujących siłowo, które nie pokrywają zapotrzebowania na białko samymi posiłkami. Białko przyczynia się do wzrostu masy mięśniowej i pomaga w jej utrzymaniu; te oświadczenia dotyczą żywności, która jest co najmniej źródłem białka, a w tej odżywce białko daje około 79% energii [19]. Odżywka uzupełnia dietę, ale nie daje efektu porównywalnego z testosteronem.

Zawiera mleko; lecytyna sojowa występuje w wersjach smakowych, a według producenta produkt może zawierać śladowe ilości soi i jaja (lizozym). Producent podaje, iż produktu nie powinny stosować kobiety w ciąży i karmiące piersią. Stosowanie u osób niepełnoletnich, przy chorobach nerek i przyjmowanych lekach uzgodnij z lekarzem.

Sprawdź skład i cenę

BioTechUSA 100% Creatine Monohydrate, 500 g

Porcja dzienna według producenta: 3,4 g mikronizowanego monohydratu kreatyny, co producent deklaruje jako 3 g kreatyny; opakowanie wystarcza na 147 porcji.

Dla dorosłych, którzy trenują intensywnie, np. siłowo albo interwałowo, i chcą kreatyny w ilości zgodnej z warunkiem oświadczenia. Kreatyna zwiększa wydolność fizyczną w przypadku następujących po sobie krótkich, bardzo intensywnych ćwiczeń fizycznych; korzystny efekt występuje przy spożyciu 3 g kreatyny dziennie, a oświadczenie dotyczy osób dorosłych wykonujących intensywne ćwiczenia fizyczne [19]. Kreatyna nie jest hormonem ani sterydem i nie figuruje na liście zabronionej 2026 [8].

Skład: mikronizowany monohydrat kreatyny; według producenta produkt wytworzono w zakładzie, który przetwarza także m.in. mleko, jaja, zboża zawierające gluten, soję, orzechy, ryby i skorupiaki. Producent podaje, iż produktu nie powinny spożywać osoby poniżej 18 lat, osoby chore oraz kobiety w ciąży i karmiące piersią. Przed badaniami krwi powiedz lekarzowi, iż przyjmujesz kreatynę; przy przyjmowanych lekach uzgodnij stosowanie z lekarzem.

Sprawdź skład i cenę

Świat Supli Multivitamina Complex, 90 kapsułek

Porcja 2 kapsułki dostarcza m.in. 15 mg cynku (150% referencyjnej wartości spożycia), 80 µg selenu (145,5%), 12 µg witaminy D3 (240%) i 65 mg magnezu (17,3%); opakowanie wystarcza na 45 dni.

Dla dorosłych trenujących, których dieta jest uboga w kilka witamin i składników mineralnych naraz, np. przy dużym ograniczeniu kalorii; to, czy dieta pokrywa zapotrzebowanie, oceni dietetyk lub lekarz. Cynk pomaga w utrzymaniu prawidłowego poziomu testosteronu we krwi, a selen w prawidłowej spermatogenezie; porcja zawiera ponad 15% referencyjnej wartości spożycia obu składników [19]. To oświadczenia o zwykłych funkcjach organizmu: produkt nie podnosi testosteronu ponad normę i nie odwraca skutków stosowania sterydów.

Kapsułka z żelatyny wołowej; według producenta produkt może zawierać mleko (w tym laktozę), soję, orzeszki ziemne, inne orzechy, sezam, zboża zawierające gluten, jaja, skorupiaki i ryby. Zawiera witaminę A: nie stosuj go podczas leczenia izotretynoiną. Zawiera też żelazo: przy wysokim hematokrycie uzgodnij stosowanie z lekarzem. Nie łącz go z innymi preparatami z cynkiem i witaminą A bez sprawdzenia łącznej ilości tych składników; górny tolerowany poziom spożycia cynku według EFSA to 25 mg dziennie z dietą i suplementami łącznie [20]. Według informacji na stronie produktu nie stosować w ciąży; stosowanie w okresie karmienia piersią i u osób niepełnoletnich uzgodnij z lekarzem.

Sprawdź skład i cenę

Suplement diety nie zastąpi zróżnicowanej diety i zdrowego trybu życia. Porcje i składy według stron produktów w dniu odczytu 3.10.2026.

7.2. Jak wybrać: podsumowanie

Kreatynę wybierz przy treningu siłowym lub interwałowym, odżywkę białkową, gdy brakuje białka w posiłkach, a multiwitaminę przy diecie ubogiej w wiele składników; nie musisz brać wszystkich trzech. Inne odżywki znajdziesz w kategorii odżywki białkowe. jeżeli już stosujesz testosteron lub inne sterydy, przeczytaj, które suplementy mają uzasadnienie, a które są mitem, we wpisie suplementy na cyklu sterydowym.

8. Objawy alarmowe: kiedy 112, kiedy pilnie do lekarza

Przy objawach z pierwszych pięciu punktów natychmiast dzwoń pod 112 i nie jedź do szpitala samodzielnie. Nie czekaj, aż objawy miną, i powiedz ratownikom lub lekarzowi, co i kiedy zostało przyjęte. jeżeli testosteron przepisał Ci lekarz, przy niepokojących objawach skontaktuj się z nim lub z farmaceutą przed kolejną dawką; leczenia nie przerywa się ani nie zmienia bez lekarza.

silna duszność, ból w klatce piersiowej lub górnej części pleców, bardzo szybkie bicie serca albo omdlenie: natychmiast 112, bo mogą oznaczać zator płucny [21]; podobne objawy w trakcie lub tuż po wstrzyknięciu roztworu olejowego mogą też oznaczać mikrozatorowość płucną [5],
ból lub ucisk w klatce piersiowej, który nie ustępuje, promieniuje do ręki, szyi, żuchwy, brzucha lub pleców albo występuje z potami, nudnościami, zawrotami głowy lub dusznością: natychmiast 112 [22],
opadnięcie kącika ust, osłabienie ręki, zaburzenia mowy, nagła utrata widzenia lub splątanie: natychmiast 112, także gdy objawy ustąpiły [23],
nagły obrzęk ust, języka lub gardła, trudności w oddychaniu lub połykaniu, omdlenie: natychmiast 112; jeżeli osoba ma autowstrzykiwacz z adrenaliną, należy go użyć [24],
utrata przytomności: natychmiast 112, potem oceń oddech; osobę nieprzytomną, która oddycha prawidłowo, ułóż w pozycji bocznej i obserwuj [25]; gdy nie oddycha prawidłowo, od razu rozpocznij resuscytację według instrukcji dyspozytora [26],
wzwód trwający dłużej niż 3–4 godziny: natychmiast szpitalny oddział ratunkowy albo 112; nie prowadź samochodu, poproś kogoś o transport albo wezwij karetkę [27],
pulsujący ból i obrzęk jednej nogi, zaczerwienienie lub ściemnienie skóry w tym miejscu albo poszerzone żyły: pilnie lekarz tego samego dnia, bo mogą oznaczać zakrzepicę żył głębokich; jeżeli dołącza się duszność albo ból w klatce piersiowej, natychmiast 112 [28],
myśli o odebraniu sobie życia, np. po odstawieniu testosteronu: jeżeli grozi Ci bezpośrednie niebezpieczeństwo albo już zrobiłeś sobie krzywdę, dzwoń pod 112 [29],
wsparcie w kryzysie psychicznym bez bezpośredniego zagrożenia życia: telefon 116 123, bezpłatny i czynny całą dobę [30],
sama wysypka po suplemencie diety: odstaw produkt i skonsultuj się z lekarzem.

9. Pytania i odpowiedzi o estry testosteronu

9.1. Testosteron enanthate: co to jest?

To enantan testosteronu, ester podawany domięśniowo; po jednym podaniu u mężczyzn z hipogonadyzmem jego pozorny okres półtrwania wynosił 4,2 dnia [3]. W Polsce jest składnikiem leków, m.in. Testosteronum prolongatum Jelfa i Testosterone enantate EVER Pharma, wskazanych w potwierdzonym hipogonadyzmie męskim [6] [3].

9.2. Czym różni się propionat od enanthate?

Według ChPL Omnadren 250 działanie propionianu w tej mieszaninie trwa około doby, a w badaniu enantanu opisanym w jego ChPL stężenie po jednym podaniu u mężczyzn z hipogonadyzmem utrzymywało się powyżej fizjologicznego przez około 9 dni; wynik zależy od dawki i grupy badanych [2] [3]. W polskim rejestrze propionian występuje tylko w mieszaninie estrów Omnadren 250 [6].

9.3. Czy testosteron cypionat jest dostępny w Polsce?

W Rejestrze Produktów Leczniczych w dniu 3.10.2026 nie było produktu z cypionianem testosteronu [6]. Lekiem z cypionianem jest np. amerykański Depo-Testosterone, którego okres półtrwania według etykiety wynosi około 8 dni [4].

9.4. Czy estry testosteronu są legalne?

Leki z enantanem, undekanianem i mieszaniną estrów są dopuszczone do obrotu w Polsce i przepisywane w określonych wskazaniach [6] [11]. W sporcie testosteron i jego estry należą do klasy S1, zabronionej w każdym czasie, a TUE przy hipogonadyzmie wymaga co do zasady przyczyny organicznej, poza szczególnymi kategoriami opisanymi w wytycznych WADA [8] [17].

9.5. Czy estry testosteronu wykrywa kontrola antydopingowa?

Tak, ChPL Nebido ostrzega, iż lek może dawać dodatni wynik testu antydopingowego [5]. Wynik laboratoryjny nie pozostało stwierdzonym naruszeniem: o tym rozstrzyga postępowanie organizacji antydopingowej, w którym zawodnik z TUE może wykazać zgodę na leczenie [18].

9.6. Czy można kupić testosteron bez recepty?

Leki z testosteronem przepisuje lekarz; ulotka Nebido zaznacza, iż lek przepisano ściśle określonej osobie [11]. Produkty oferowane w internecie bez recepty mają niepewny skład: w analizie z Zurychu ponad połowę próbek sterydów uznano za podrobione [14].

10. Podsumowanie

Estry testosteronu różnią się długością łańcucha i szybkością uwalniania: propionian w mieszaninie działa około doby, pozorny okres półtrwania enantanu w badaniu wynosił 4,2 dnia, cypionianu według etykiety około 8 dni, a undekanian osiąga szczyt po około tygodniu; to różne miary, nie czas całkowitego działania [1] [2] [3] [4] [5].
W Polsce lekami są m.in. preparaty z enantanem i undekanianem oraz Omnadren 250; cypionianu w rejestrze nie ma [6].
Bez wskazań estry mogą podnosić hematokryt i hamują, w różnym stopniu, LH, FSH i spermatogenezę; w badaniu przekrojowym u części byłych użytkowników sterydów stwierdzono niski testosteron średnio 2,5 roku po odstawieniu, choć badanie nie ustala, jak stężenie zmieniało się w tym czasie [5] [4] [7].
W sporcie testosteron i jego estry to klasa S1, zabroniona w każdym czasie [8].
Legalna droga do siły to trening, dieta i suplementy z oświadczeniami UE, takie jak kreatyna i białko [19].

11. Źródła

Shoskes J.J., Wilson M.K., Spinner M.L. Pharmacology of testosterone replacement therapy preparations. Translational Andrology and Urology 2016;5(6):834–843 (przegląd farmakologiczny: niezmodyfikowany testosteron wstrzyknięty ma okres półtrwania około 10 minut; estryfikacja w pozycji 17β zwiększa rozpuszczalność w oleju i spowalnia uwalnianie; ester nieaktywny do czasu odcięcia; undekanian ma łańcuch z 11 atomami węgla, dłuższy niż cypionian i enantan, i działa dłużej; w badaniu farmakokinetycznym u 11 mężczyzn z hipogonadyzmem po jednym wstrzyknięciu 200 mg cypionianu, interwencja badawcza, nie zalecenie, średnie stężenie maksymalne ponad zakresem terapeutycznym w 4.–5. dniu i spadek do 14. dnia; wahania stężeń wiązane z wahaniami nastroju i libido; ograniczenie: przegląd oparty na lekach dostępnych w USA, w tekście przeglądu kolejność liczby atomów węgla dla cypionianu i enantanu podana odwrotnie, dlatego jej nie przytaczamy). europepmc.org/article/MED/28078214; pełny tekst: PMC5182226. Dostęp: 3.10.2026.
Charakterystyka Produktu Leczniczego Omnadren 250, roztwór do wstrzykiwań (propionian, fenylopropionian, izokapronian i dekanonian testosteronu) (dokument urzędowy z Rejestru Produktów Leczniczych: punkt 4.1 wskazania u mężczyzn, m.in. testosteronowa terapia zastępcza w potwierdzonym hipogonadyzmie, opóźnione dojrzewanie, zaburzenia spermatogenezy; punkt 5.2: szczyt stężenia po 24–48 godzinach, powrót do wartości wyjściowych po 21 dniach, działanie propionianu od razu i przez 24 godziny, izokapronianu i fenylopropionianu od 24 godzin przez około 2 tygodnie, dekanonianu do 2 tygodni po ich ustąpieniu; ograniczenie: opis farmakokinetyki bez danych o liczbie badanych). rejestrymedyczne.ezdrowie.gov.pl, ChPL Omnadren 250. Dostęp: 3.10.2026.
Charakterystyka Produktu Leczniczego Testosterone enantate EVER Pharma, roztwór do wstrzykiwań (enantan testosteronu) (dokument urzędowy z Rejestru Produktów Leczniczych: punkt 4.1 testosteronowa terapia zastępcza w hipogonadyzmie męskim potwierdzonym objawami i badaniami biochemicznymi; punkt 4.2 oznaczanie stężenia testosteronu przed leczeniem i w jego trakcie; punkt 4.4 nadużywanie testosteronu z innymi sterydami, zdarzenia sercowo-naczyniowe, wątrobowe i psychiatryczne, uzależnienie i objawy odstawienia; punkt 5.2: po podaniu 200 mg, interwencja badawcza, nie zalecenie, szczyt stężenia w ciągu 24 godzin, stężenie powyżej fizjologicznego przez około 9 dni, pozorny okres półtrwania 4,2 dnia u osób z niedoczynnością gonad; testosteron z estru metabolizowany jak własny; ograniczenie: dane farmakokinetyczne z małych badań u chorych). rejestrymedyczne.ezdrowie.gov.pl, ChPL Testosterone enantate EVER Pharma. Dostęp: 3.10.2026.
U.S. Food and Drug Administration, DailyMed. DEPO-Testosterone (testosterone cypionate) injection, oznakowanie leku, wersja z sierpnia 2026 r., Pharmacia & Upjohn Company LLC (dokument urzędowy USA: okres półtrwania cypionianu testosteronu po wstrzyknięciu domięśniowym około 8 dni; testosteron z zewnątrz hamuje wydzielanie LH, a w dużych dawkach FSH i spermatogenezę; okresowa kontrola hemoglobiny i hematokrytu w kierunku policytemii; nasilenie działania doustnych leków przeciwzakrzepowych; zgłoszenia zakrzepicy żył głębokich i zatorowości płucnej; nadużywanie przez sportowców i kulturystów, poważne działania niepożądane sercowo-naczyniowe i psychiatryczne; ograniczenie: lek zarejestrowany w USA, w Polsce brak produktu z cypionianem w sprawdzonym rejestrze). dailymed.nlm.nih.gov, DEPO-Testosterone. Dostęp: 3.10.2026.
Charakterystyka Produktu Leczniczego Nebido, roztwór do wstrzykiwań (undecylan testosteronu) (dokument urzędowy z Rejestru Produktów Leczniczych: punkt 4.1 testosteronowa terapia zastępcza w potwierdzonym hipogonadyzmie męskim; punkt 4.4: regularna kontrola hemoglobiny, hematokrytu, prób wątrobowych i lipidów, zdarzenia zakrzepowe u pacjentów z czynnikami ryzyka, nasilenie działania doustnych leków przeciwzakrzepowych z grupy pochodnych kumaryny, możliwy dodatni wynik testów antydopingowych, androgeny nie są odpowiednie do przyspieszania rozwoju mięśni u zdrowych, nadużywanie z innymi sterydami prowadzi do zdarzeń sercowo-naczyniowych (w niektórych przypadkach zakończonych zgonem), wątrobowych i psychiatrycznych oraz uzależnienia; mikrozatorowość płucna wywołana roztworem olejowym z kaszlem, dusznością, złym samopoczuciem, poceniem, bólem w klatce, zawrotami głowy, parestezjami lub omdleniem; punkt 4.6: odwracalne hamowanie spermatogenezy; punkt 4.8: dane z 6 badań u 422 mężczyzn, policytemia i zwiększony hematokryt często, trądzik i ból w miejscu wstrzyknięcia wśród często zgłaszanych, ginekomastia i zwiększone stężenie estradiolu w tabeli, duże dawki często prowadzą do przemijającego zahamowania spermatogenezy i zmniejszenia jąder; punkt 5.2: wzrost stężenia od pierwszego dnia, szczyt średnio po 7 dniach od pierwszego wstrzyknięcia, okres półtrwania uwalniania z postaci depot 90 ą 40 dni (nie jest to okres półtrwania estru ani wolnego testosteronu); w punkcie 4.4 także zalecenie wstrzykiwania wyłącznie domięśniowo i bardzo powoli (dotyczy tego produktu, nie wszystkich preparatów olejowych); ograniczenie: dane z badań u chorych z hipogonadyzmem, nie u osób zdrowych). rejestrymedyczne.ezdrowie.gov.pl, ChPL Nebido. Dostęp: 3.10.2026.
Rejestr Produktów Leczniczych, Centrum e-Zdrowia, wyszukiwanie z 3.10.2026 według kodu ATC G03BA03 i nazw substancji testosteron, enantan, propionian, cypionian i undekanian testosteronu (rejestr urzędowy: wśród wyników m.in. Testosteronum prolongatum Jelfa i Testosterone enantate EVER Pharma z enantanem; Nebido, Testosterone Undecanoate Besins i Testosterone Undecanoate EVER Pharma z undekanianem; Omnadren 250 z propionianem, fenylopropionianem, izokapronianem i dekanonianem, także w imporcie równoległym; żele Androtop, Testavan i Seltigex z testosteronem; zapytanie o cypionian bez wyników; propionian tylko w mieszaninie; ograniczenie: stan rejestru w dniu odczytu, rejestr nie podał kategorii dostępności i nie informuje o dostępności w aptekach). rejestrymedyczne.ezdrowie.gov.pl, Rejestr Produktów Leczniczych. Dostęp: 3.10.2026.
Rasmussen J.J., Selmer C., Østergren P.B., Pedersen K.B., Schou M., Gustafsson F., Faber J., Juul A., Kistorp C. Former abusers of anabolic androgenic steroids exhibit decreased testosterone levels and hypogonadal symptoms years after cessation: a case-control study. PLoS One 2016;11(8):e0161208 (badanie przekrojowe kliniczno-kontrolne: 37 obecnych i 33 byłych użytkowników sterydów anabolicznych (średnio 2,5 roku po odstawieniu) oraz 30 mężczyzn z grupy kontrolnej w wieku 18–50 lat, trenujących rekreacyjnie siłowo; testosteron całkowity u byłych użytkowników mediana 14,4 wobec 18,8 nmol/l, poniżej 12,1 nmol/l u 27,2% byłych użytkowników i u nikogo z grupy kontrolnej; u obecnych użytkowników zahamowane gonadotropiny i silnie obniżone inhibina B i AMH; ograniczenie: badanie przekrojowe, małe grupy, nie rozstrzyga o przyczynie). europepmc.org/article/MED/27532478; pełny tekst: PMC4988681. Dostęp: 3.10.2026.
Polska Agencja Antydopingowa (POLADA). Lista zabroniona 2026, polskie tłumaczenie Listy substancji i metod zabronionych Światowej Agencji Antydopingowej (dokument regulacyjny, obowiązuje od 1.01.2026: klasa S1 środki anaboliczne zabroniona w każdym czasie, wszystkie substancje klasy nieokreślone; S1.1 steroidy anaboliczno-androgenne w przypadku podawania egzogennego, m.in. testosteron, oraz inne substancje o podobnej strukturze chemicznej lub działaniu biologicznym, w tym ich estry; kreatyna nie jest wymieniona; przy rozbieżnościach wiążąca jest wersja angielska). antydoping.pl, 2026_Lista-zabroniona.pdf. Dostęp: 3.10.2026.
Charakterystyka Produktu Leczniczego Testosteronum prolongatum Jelfa, roztwór do wstrzykiwań (enantan testosteronu) (dokument urzędowy z Rejestru Produktów Leczniczych: punkt 4.1 testosteronowa terapia zastępcza w potwierdzonym hipogonadyzmie męskim; punkt 4.2: produkt do stosowania wyłącznie domięśniowo, stosowanie u osób poniżej 18 lat niezalecane; punkt 5.2: pełne działanie po kilku do 14 dni od wstrzyknięcia, efekt wygasa po 7–10 dobach od zakończenia podawania; ograniczenie: opis bez danych o liczbie badanych). rejestrymedyczne.ezdrowie.gov.pl, ChPL Testosteronum prolongatum Jelfa. Dostęp: 3.10.2026.
Ohlander S.J., Varghese B., Pastuszak A.W. Erythrocytosis following testosterone therapy. Sexual Medicine Reviews 2018;6(1):77–85 (przegląd piśmiennictwa: ryzyko erytrocytozy przy terapii testosteronem dobrze udokumentowane względem grup kontrolnych, wyższe przy krótko działających postaciach do wstrzykiwań niż przy innych; możliwe mechanizmy: hepcydyna, gospodarka żelazem, wytwarzanie erytropoetyny; zwiększona lepkość krwi podnosi ryzyko powikłań naczyniowych, ale dowody na związek terapii z takimi powikłaniami są ograniczone; ograniczenie: przegląd narracyjny). europepmc.org/article/MED/28526632; pełny tekst: PMC5690890. Dostęp: 3.10.2026.
Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta, Nebido (undecylan testosteronu), roztwór do wstrzykiwań (dokument urzędowy z Rejestru Produktów Leczniczych: lek przepisano ściśle określonej osobie i nie należy go przekazywać innym; ograniczenie: ulotka nie podaje kategorii dostępności). rejestrymedyczne.ezdrowie.gov.pl, ulotka Nebido. Dostęp: 3.10.2026.
Pope H.G., Wood R.I., Rogol A., Nyberg F., Bowers L., Bhasin S. Adverse health consequences of performance-enhancing drugs: an Endocrine Society scientific statement. Endocrine Reviews 2014;35(3):341–375 (stanowisko naukowe: większość użytkowników to nie sportowcy wyczynowi, ale osoby trenujące na siłowni; często przyjmują dawki znacznie przekraczające fizjologiczne i łączą środki; stosowanie wiązane ze zwiększonym ryzykiem zgonu oraz zaburzeń sercowo-naczyniowych, psychiatrycznych, metabolicznych, hormonalnych, neurologicznych, zakaźnych, wątrobowych, nerkowych i układu ruchu; badania z randomizacją nie mogą etycznie odtworzyć takich dawek; ograniczenie: opiera się w dużej części na badaniach obserwacyjnych). europepmc.org/article/MED/24423981; pełny tekst: PMC4026349. Dostęp: 3.10.2026.
McBride J.A., Coward R.M. Recovery of spermatogenesis following testosterone replacement therapy or anabolic-androgenic steroid use. Asian Journal of Andrology 2016;18(3):373–380 (przegląd: terapia testosteronem i sterydy anaboliczne hamują oś podwzgórze, przysadka, jądra i spermatogenezę; po odstawieniu spermatogeneza u wielu mężczyzn wraca samoistnie, jeżeli dać jej czas, ale u części nie wraca do normy; leki stosowane poza wskazaniami są słabo opisane w piśmiennictwie; ograniczenie: przegląd narracyjny). europepmc.org/article/MED/26908067; pełny tekst: PMC4854084. Dostęp: 3.10.2026.
Magnolini R., Kaeppeli M., Schori D., Bruggmann P., Senn O., grupa DIZ. Evaluation of implementing drug checking services for anabolic androgenic steroids in Switzerland: a pilot study. Harm Reduction Journal 2025;22(1):100 (badanie pilotażowe w punkcie badania substancji w Zurychu od sierpnia 2023 r.: 52 klientów, 71 próbek sterydów analizowanych metodą GC-MS; 52% próbek autorzy uznali za podrobione; większość produktów z nielegalnych źródeł; ograniczenie: jeden punkt, próbki dostarczone dobrowolnie). europepmc.org/article/MED/40484965; pełny tekst: PMC12147309. Dostęp: 3.10.2026.
Verdegaal T.J., Bond P., Jansen M.J.H.M., Peijs M., Huyers M., Stohr J.J.J.M., de Ronde W., Smit D.L. Microbiological contamination in androgens from the black market. Harm Reduction Journal 2025;23(1):6 (badanie mikrobiologiczne w Holandii: bakterie w 2 z 22 używanych fiolek wielodawkowych (9%) i w 1 z 41 nieużywanych ampułek i fiolek (2%), m.in. Bacillus i gronkowce koagulazoujemne; u uczestników nie stwierdzono zakażeń związanych z zanieczyszczonymi produktami; ograniczenie: mała liczba próbek). europepmc.org/article/MED/41350877; pełny tekst: PMC12797776. Dostęp: 3.10.2026.
Bhasin S., Storer T.W., Berman N., Callegari C., Clevenger B., Phillips J., Bunnell T.J., Tricker R., Shirazi A., Casaburi R. The effects of supraphysiologic doses of testosterone on muscle size and strength in normal men. The New England Journal of Medicine 1996;335(1):1–7 (badanie z randomizacją: 43 zdrowych mężczyzn, 10 tygodni, cztery grupy: placebo lub testosteron, z treningiem siłowym lub bez; 600 mg enantanu testosteronu tygodniowo jako interwencja badawcza, nie zalecenie; w grupie testosteronu z treningiem beztłuszczowa masa ciała +6,1 kg, siła w wyciskaniu leżąc +22 kg, w przysiadzie +38 kg; bez zmian nastroju i zachowania; ograniczenie: krótki czas, mała grupa, ochotnicy zakwalifikowani i nadzorowani). europepmc.org/article/MED/8637535. Dostęp: 3.10.2026.
World Anti-Doping Agency. TUE Physician Guidelines: Male Hypogonadism, wersja 9, styczeń 2026 (wytyczne dla lekarzy: zasadą jest TUE na testosteron przy hipogonadyzmie o przyczynie organicznej, z wadą strukturalną lub genetyczną osi podwzgórze, przysadka, jądra; szczególne kategorie: konstytucjonalne opóźnienie dojrzewania (TUE możliwe mimo przemijającej przyczyny) i transpłciowi mężczyźni (załącznik A); nie przy niskim testosteronie z przyczyn czynnościowych, do których należą m.in. silny stres, otyłość, starzenie się, przetrenowanie, niedożywienie i niedobór energii w sporcie, leki i substancje, w tym androgeny steroidowe i niesteroidowe (SARM), nadużywanie alkoholu; ograniczenie: dokument dla lekarzy i komitetów TUE, odczyt kopii pobranej 2.10.2026). wada-ama.org, TUE Physician Guidelines: Male Hypogonadism. Dostęp: 3.10.2026.
Polska Agencja Antydopingowa (POLADA). Pytania i odpowiedzi: wyłączenia dla celów terapeutycznych (strona informacyjna: zgodę na zastosowanie substancji lub metody zabronionej trzeba uzyskać przed wejściem w jej posiadanie lub przed pierwszym zastosowaniem, chyba iż zachodzą przesłanki TUE z mocą wsteczną; cztery warunki spełnione jednocześnie, w tym brak rozsądnej dozwolonej alternatywy i brak związku potrzeby leczenia z wcześniejszym stosowaniem bez TUE; wniosek wypełniany wspólnie z lekarzem; ograniczenie: fragment strony o astmie odwołuje się do listy na 2022 r., dlatego go nie cytujemy). antydoping.pl, Pytania i odpowiedzi. Dostęp: 3.10.2026.
Rozporządzenie Komisji (UE) nr 432/2012 z dnia 16 maja 2012 r. ustanawiające wykaz dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych dotyczących żywności, innych niż oświadczenia odnoszące się do zmniejszenia ryzyka choroby oraz rozwoju i zdrowia dzieci, Dz.U. UE L 136 z 25.05.2012, s. 1 (załącznik: kreatyna zwiększa wydolność fizyczną w przypadku następujących po sobie krótkich, bardzo intensywnych ćwiczeń fizycznych, korzystny efekt przy spożyciu 3 g kreatyny dziennie, dla dorosłych wykonujących intensywne ćwiczenia; białko przyczynia się do wzrostu masy mięśniowej i pomaga w jej utrzymaniu, dla żywności co najmniej będącej źródłem białka (co najmniej 12% energii z białka); cynk pomaga w utrzymaniu prawidłowego poziomu testosteronu we krwi, selen pomaga w prawidłowej spermatogenezie, dla żywności będącej źródłem tych składników (co najmniej 15% referencyjnej wartości spożycia w porcji); oświadczenia dotyczą składników i warunków ich stosowania, nie konkretnych produktów ani ich czystości antydopingowej; brzmienie podane w skrócie). eur-lex.europa.eu, rozporządzenie 432/2012. Dostęp: 3.10.2026.
Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA). Overview on Tolerable Upper Intake Levels as derived by the Scientific Committee on Food (SCF) and the EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies (NDA), wersja 11, sierpień 2025 (zestawienie urzędowe: górny tolerowany poziom spożycia cynku dla dorosłych 25 mg dziennie, z wszystkich źródeł w diecie; ograniczenie: poziom dla populacji, nie zalecenie indywidualne; odczyt kopii pobranej 2.10.2026). efsa.europa.eu, ul-summary-report.pdf. Dostęp: 3.10.2026.
National Health Service. Pulmonary embolism (informacja dla pacjentów, przegląd strony 25.05.2023: wezwanie pogotowia przy silnej duszności, bólu w klatce piersiowej lub górnej części pleców, bardzo szybkim biciu serca albo omdleniu; nie jechać samodzielnie; ścieżki pomocy opisane dla Wielkiej Brytanii, w Polsce numer alarmowy to 112). nhs.uk, Pulmonary embolism. Dostęp: 3.10.2026.
National Health Service. Chest pain (informacja dla pacjentów, przegląd strony 8.08.2023: wezwanie pogotowia przy nagłym bólu w klatce piersiowej, który nie ustępuje, promieniuje do ręki, szyi, żuchwy, brzucha lub pleców albo występuje z potami, nudnościami, zawrotami głowy lub dusznością; ścieżki pomocy opisane dla Wielkiej Brytanii). nhs.uk, Chest pain. Dostęp: 3.10.2026.
National Health Service. Symptoms of a stroke (informacja dla pacjentów, przegląd strony 12.09.2024: opadnięcie twarzy, osłabienie ręki, zaburzenia mowy, a także utrata widzenia i splątanie; wezwanie pogotowia także wtedy, gdy objawy w ciągu ostatnich 24 godzin ustąpiły; ścieżki pomocy opisane dla Wielkiej Brytanii). nhs.uk, Symptoms of a stroke. Dostęp: 3.10.2026.
National Health Service. Anaphylaxis (informacja dla pacjentów, przegląd strony 21.06.2023: nagły obrzęk warg, ust, gardła lub języka, bardzo szybki lub utrudniony oddech, trudności w połykaniu, omdlenie; użycie autowstrzykiwacza z adrenaliną, jeżeli osoba go ma, i natychmiastowe wezwanie pomocy; ścieżki pomocy opisane dla Wielkiej Brytanii, w Polsce numer alarmowy to 112). nhs.uk, Anaphylaxis. Dostęp: 3.10.2026.
St John Ambulance. How to put someone in the recovery position, przegląd kliniczny 28.04.2025 (instrukcja pierwszej pomocy: pozycja boczna dla osoby, która nie reaguje, ale oddycha prawidłowo; przy braku prawidłowego oddechu resuscytacja zamiast pozycji bocznej; instrukcja brytyjska, w Polsce numer alarmowy to 112). sja.org.uk, recovery position. Dostęp: 3.10.2026.
St John Ambulance. How to do CPR, przegląd kliniczny 28.04.2025 (instrukcja pierwszej pomocy: gdy osoba dorosła nie reaguje i nie oddycha prawidłowo, wezwać pomoc pod 999 lub 112 i od razu rozpocząć resuscytację; wskazówki dyspozytora; instrukcja brytyjska). sja.org.uk, how to do CPR. Dostęp: 3.10.2026.
National Health Service. Priapism (painful erections) (informacja dla pacjentów, przegląd strony 5.12.2023: wzwód trwający dłużej niż 3–4 godziny wymaga wezwania pogotowia lub zgłoszenia się na oddział ratunkowy; nie prowadzić samodzielnie samochodu; ścieżki pomocy opisane dla Wielkiej Brytanii). nhs.uk, Priapism (painful erections). Dostęp: 3.10.2026.
National Health Service. DVT (deep vein thrombosis) (informacja dla pacjentów, przegląd strony 30.04.2026: pulsujący ból i obrzęk jednej nogi, zaczerwienienie lub ściemnienie skóry, poszerzone żyły; pilna wizyta przy podejrzeniu zakrzepicy, wezwanie pogotowia, gdy dołącza się duszność albo ból w klatce piersiowej; nie jechać samodzielnie; ścieżki pomocy opisane dla Wielkiej Brytanii). nhs.uk, DVT (deep vein thrombosis). Dostęp: 3.10.2026.
National Health Service. Help for suicidal thoughts (informacja dla pacjentów, przegląd strony 26.04.2024: przy poważnym samookaleczeniu albo poczuciu, iż zaraz zrobisz sobie krzywdę, wezwanie pogotowia lub zgłoszenie się na oddział ratunkowy; bezpłatne telefony wsparcia; ścieżki pomocy opisane dla Wielkiej Brytanii, w Polsce numer alarmowy to 112). nhs.uk, Help for suicidal thoughts. Dostęp: 3.10.2026.
Centrum Wsparcia dla Osób Dorosłych w Kryzysie Psychicznym. Telefon 116 123 (strona informacyjna: telefon 116 123 dostępny całą dobę, bezpłatnie, anonimowo, w całej Polsce; ograniczenie: wsparcie psychologiczne, nie pomoc doraźna w stanie zagrożenia życia). 116sos.pl. Dostęp: 3.10.2026.