Światowy Dzień Zdrowia Psychicznego 2026. Objawy zaburzeń psychicznych w jamie ustnej

Zaburzenia psychiczne mogą wpływać nie tylko na samopoczucie i codzienne funkcjonowanie pacjenta, ale również na stan jego jamy ustnej. Próchnica, choroby przyzębia, kserostomia, erozja szkliwa czy zaniedbania higieniczne mogą być częścią znacznie szerszego problemu. Dla zespołu stomatologicznego oznacza to potrzebę uważnej obserwacji, odpowiedniej komunikacji i dostosowania zaleceń do możliwości konkretnego pacjenta.

10 października obchodzony jest Światowy Dzień Zdrowia Psychicznego. Jego celem jest zwiększanie świadomości dotyczącej zdrowia psychicznego, przeciwdziałanie stygmatyzacji oraz zwracanie uwagi na potrzebę dostępnej i odpowiedniej jakości opieki. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) podkreśla, iż zdrowie psychiczne jest integralnym elementem ogólnego dobrostanu i wpływa m.in. na zdolność człowieka do radzenia sobie ze stresem, pracy i funkcjonowania w społeczeństwie.

W 2026 r. Światowy Dzień Zdrowia Psychicznego przebiega pod hasłem „Lived experiences heard: real voices, real change”, czyli „Doświadczenia osób żyjących z zaburzeniami psychicznymi usłyszane: prawdziwe głosy, prawdziwa zmiana”. WHO zwraca tym samym uwagę na znaczenie doświadczeń samych pacjentów i potrzebę uwzględniania ich perspektywy w opiece nad zdrowiem psychicznym.

To przesłanie można odnieść również do stomatologii. Pacjent z depresją, zaburzeniem lękowym, chorobą afektywną dwubiegunową, zaburzeniem psychotycznym czy zaburzeniem odżywiania może wymagać nie tylko leczenia konkretnego problemu stomatologicznego, ale także odpowiedniego sposobu komunikacji i organizacji wizyty.

Asystentka czy higienistka nie jest oczywiście osobą, która powinna diagnozować zaburzenia psychiczne. Może jednak zauważyć niepokojące zmiany, stworzyć pacjentowi bezpieczne warunki i przekazać lekarzowi stomatologowi istotne informacje dotyczące jego funkcjonowania oraz stanu jamy ustnej.

Próchnica, choroby przyzębia i suchość jamy ustnej

Związek między zdrowiem psychicznym a stanem jamy ustnej jest złożony. Wynika zarówno z wpływu niektórych leków, jak i zmian zachowania, diety, poziomu samoopieki czy trudności w korzystaniu z opieki stomatologicznej. Osoby z ciężkimi zaburzeniami psychicznymi częściej doświadczają próchnicy, chorób przyzębia, utraty zębów i innych problemów stomatologicznych.

Jednym z mechanizmów może być ograniczenie codziennej higieny. Pacjent znajdujący się w epizodzie depresyjnym może mieć mniej energii i motywacji do wykonywania choćby podstawowych czynności. Szczotkowanie zębów może wówczas zejść na dalszy plan. U osób z ciężkimi zaburzeniami psychicznymi dodatkową przeszkodą mogą być problemy z koncentracją, funkcjonowaniem poznawczym czy trudności z regularnym zgłaszaniem się na wizyty.

W gabinecie warto zwrócić uwagę m.in. na:

• szybko narastającą płytkę bakteryjną i kamień nazębny,
• nasilony stan zapalny dziąseł lub objawy choroby przyzębia,
• liczne nowe ubytki próchnicowe i nieleczone ogniska choroby,
• złamania zębów, postępującą utratę uzębienia lub wyraźne pogorszenie jego stanu,
• objawy suchości jamy ustnej, takie jak lepkość błon śluzowych, pieczenie czy trudności w połykaniu.

Żaden z tych objawów nie oznacza oczywiście automatycznie zaburzenia psychicznego. Ich przyczyną mogą być również choroby ogólnoustrojowe, dieta, niektóre leki czy niewystarczająca higiena. najważniejsze jest więc spojrzenie na pacjenta całościowo.

Szczególną uwagę warto zwrócić na kserostomię, czyli subiektywne odczuwanie suchości jamy ustnej, często związane ze zmniejszeniem wydzielania śliny. Może ona towarzyszyć stosowaniu części leków przeciwdepresyjnych, przeciwpsychotycznych czy stabilizujących nastrój. Ograniczenie wydzielania śliny zmniejsza jej funkcje ochronne i może zwiększać ryzyko próchnicy, problemów z błoną śluzową oraz trudności związanych z użytkowaniem protez.

Podczas wywiadu można zapytać pacjenta, czy odczuwa suchość, pieczenie lub lepkość w jamie ustnej, a także czy ma trudności z połykaniem lub mówieniem. o ile objawy pojawiły się po rozpoczęciu terapii, warto zwrócić na to uwagę lekarza. Nie należy jednak sugerować pacjentowi samodzielnego odstawienia lub zmiany leków.

Zaburzenia odżywiania i stres mogą pozostawiać ślady na zębach

Niektóre zaburzenia psychiczne mogą powodować charakterystyczne zmiany w jamie ustnej. Szczególnie istotne są zaburzenia odżywiania, w tym bulimia. Powtarzające się wymioty powodują częsty kontakt zębów z kwasem żołądkowym, co może prowadzić do erozji zębów, czyli chemicznej utraty twardych tkanek zęba.

Higienistka może zauważyć m.in. wygładzenie i zaokrąglenie powierzchni zębów, utratę szkliwa, zwiększoną przezierność brzegów siecznych, nadwrażliwość czy zmiany powierzchni żujących. W bardziej zaawansowanych przypadkach może dochodzić do utraty wysokości koron klinicznych i zaburzeń zwarcia.

W takiej sytuacji szczególnie istotny jest sposób rozmowy. Pacjent może odczuwać wstyd i obawiać się oceny. Zadaniem zespołu stomatologicznego nie jest diagnozowanie zaburzenia odżywiania, ale zauważenie niepokojących zmian i zapewnienie odpowiedniej opieki stomatologicznej.

W przypadku częstego kontaktu z kwasami warto również przekazać pacjentowi praktyczne zalecenia. Bezpośrednio po wymiotach nie powinien intensywnie szczotkować zębów, ponieważ zmiękczone kwasem szkliwo jest bardziej podatne na ścieranie. Zamiast tego można przepłukać jamę ustną wodą, a szczotkowanie odłożyć w czasie.

Na stan jamy ustnej może wpływać także przewlekły stres. Sprzyja on m.in. pogorszeniu higieny, zmianom nawyków żywieniowych czy zaciskaniu i zgrzytaniu zębami. Pacjent może zgłaszać poranne napięcie mięśni żucia, bóle głowy, nadwrażliwość albo zauważać ścieranie powierzchni zębów. Objawy wymagają oceny stomatologicznej, ale mogą być również dobrym momentem do rozmowy o jakości snu, napięciu i stresie.

Instruktaż higieny powinien być prosty i możliwy do wykonania

W przypadku pacjenta z zaburzeniami psychicznymi klasyczne „należy dokładniej szczotkować zęby” może być niewystarczające. o ile problem wynika z depresji, zaburzeń poznawczych, lęku czy działań niepożądanych leków, pacjent może doskonale wiedzieć, co powinien robić, ale nie być w stanie konsekwentnie realizować wszystkich zaleceń.

Instruktaż powinien być konkretny i dostosowany do możliwości pacjenta. Lepiej skoncentrować się na kilku najważniejszych działaniach niż przekazywać długą listę zaleceń, których nie uda się wdrożyć.

Podczas instruktażu warto:

• pokazać technikę szczotkowania i upewnić się, iż pacjent potrafi ją samodzielnie wykonać,
• dobrać szczoteczkę i akcesoria do stanu jamy ustnej oraz możliwości manualnych,
• ustalić prosty schemat higieny, możliwy do utrzymania także w gorszym okresie,
• wskazać priorytety, np. dokładne wieczorne szczotkowanie z użyciem pasty z fluorem,
• przy problemach z motywacją zaproponować rozwiązania ułatwiające utrzymanie rutyny,
• przy ograniczonej sprawności manualnej rozważyć szczoteczkę elektryczną,
• w przypadku kserostomii omówić znaczenie nawodnienia, bezcukrowej stymulacji wydzielania śliny i ograniczenia częstego spożywania cukrów,
• sprawdzić, czy pacjent rozumie zalecenia i wie, jak je zastosować w domu.

Nie mniej istotny jest język. Stwierdzenie „bardzo zaniedbał(a) Pan/Pani zęby” może zwiększyć wstyd i zniechęcić do kolejnych wizyt. Znacznie lepiej powiedzieć: „Widzę, iż w kilku miejscach gromadzi się więcej płytki. Zastanówmy się, co możemy zmienić, żeby łatwiej było ją usuwać”.

Takie podejście dobrze wpisuje się w tegoroczne przesłanie WHO – doświadczenie pacjenta powinno być traktowane jako ważne źródło informacji, a nie przeszkoda w leczeniu.

Bezpieczny gabinet i indywidualne podejście

Pacjent z zaburzeniem psychicznym nie jest z definicji „trudnym pacjentem”. Może jednak potrzebować większej przewidywalności, spokojniejszej komunikacji i odpowiedniego tempa wizyty. Dotyczy to szczególnie osób z nasilonym lękiem stomatologicznym, zaburzeniami psychotycznymi, ciężką depresją czy zaburzeniami poznawczymi.

Jeszcze przed rozpoczęciem zabiegu warto wyjaśnić, co będzie się działo, jak długo może potrwać procedura i w jaki sposób pacjent może zasygnalizować potrzebę przerwy. Pomocne jest również zapowiadanie kolejnych czynności zamiast wykonywania ich bez uprzedzenia. Przewidywalność może znacząco zwiększać poczucie bezpieczeństwa.

W codziennej pracy warto pamiętać o kilku zasadach:

• komunikować się spokojnie, jasno i bez oceniania,
• nie zakładać, iż nietypowe zachowanie oznacza brak współpracy,
• dawać pacjentowi możliwość zadawania pytań i zgłaszania dyskomfortu,
• respektować ustalone wcześniej sygnały przerwania procedury,
• ograniczać liczbę bodźców jeżeli pacjent źle toleruje hałas, dotyk lub długie oczekiwanie,
• w razie potrzeby dzielić rozbudowane leczenie na krótsze etapy,
• przekazywać zalecenia również w formie pisemnej, jeżeli pacjent może mieć trudności z zapamiętaniem informacji.

Warto także uwzględnić aktualnie stosowane leki. Farmakoterapia psychiatryczna może wpływać m.in. na wydzielanie śliny, apetyt, sen czy napięcie mięśniowe. Nie należy jednak automatycznie przypisywać każdej zmiany w jamie ustnej lekom. o ile istnieje podejrzenie działań niepożądanych, informację warto przekazać lekarzowi prowadzącemu.

Istotna jest również organizacja wizyt. o ile pacjent wielokrotnie nie pojawia się na umówionych terminach, przyczyną mogą być nie tylko kwestie organizacyjne, ale również lęk, obniżony nastrój, trudności w codziennym funkcjonowaniu czy aktualny kryzys psychiczny. Nie oznacza to rezygnacji z zasad obowiązujących w gabinecie, ale może skłonić zespół do poszukania rozwiązania ułatwiającego pacjentowi korzystanie z opieki.

Uważna obserwacja to istotny element opieki

Gabinet stomatologiczny jest miejscem, w którym można dostrzec konsekwencje problemów psychicznych, zanim pacjent sam opowie o swoim stanie. Nagłe pogorszenie higieny, liczne nowe ubytki, nasilona kserostomia, charakterystyczna erozja zębów, częste problemy stomatologiczne przy jednoczesnym braku profilaktyki czy wyraźna zmiana zachowania mogą być ważnymi elementami obrazu klinicznego.

Nie oznacza to, iż higienistka lub asystentka powinna próbować rozpoznawać depresję, schizofrenię czy zaburzenia odżywiania. Najważniejsza jest uważność bez stygmatyzowania. Pacjent powinien mieć poczucie, iż personel dostrzega problem, ale nie ocenia go przez jego pryzmat.

W praktyce oznacza to również dbanie o ciągłość opieki. Przy wysokim ryzyku próchnicy znaczenie ma regularna profilaktyka fluorkowa, kontrola płytki i modyfikacja diety. W przypadku chorób przyzębia potrzebne są konsekwentne działania higienizacyjne i monitorowanie stanu tkanek przyzębia. Przy kserostomii warto regularnie oceniać stan błon śluzowych oraz ryzyko próchnicy.

Dobra opieka nad pacjentem z zaburzeniami psychicznymi nie wymaga od zespołu stomatologicznego stawiania diagnoz psychiatrycznych. Wymaga przede wszystkim obserwacji, empatii, elastyczności i współpracy całego zespołu.

Światowy Dzień Zdrowia Psychicznego 2026 przypomina, iż doświadczenie pacjenta powinno być ważnym elementem opieki. W stomatologii można przełożyć tę zasadę na codzienną praktykę: słuchać, nie oceniać, pytać o realne potrzeby i dostosowywać zalecenia do możliwości konkretnej osoby. To podejście może poprawić nie tylko komfort wizyty, ale również szanse na utrzymanie zdrowia jamy ustnej w dłuższej perspektywie.

Źródła:

World Health Organization, World Mental Health Day 2026 – Lived experiences heard: real voices, real change, WHO, 2026.

Kisely S., Prevalence of dental disorders among people with mental illness: An umbrella review, „Australian & New Zealand Journal of Psychiatry”, 2021.

Importance of oral health in mental health disorders: An updated review, „Journal of Oral Biology and Craniofacial Research”, 2023/2024.

Oral health of people with emotional disorders: A systematic review and meta-analysis, 2024.

Ramy czasowe wizyt profilaktycznych nie mogą być identyczne dla wszystkich – harmonogram musi odpowiadać realnym potrzebom pacjenta oraz rodzajowi prowadzonego leczenia. – Wizyty kontrolne zawsze ustalamy indywidualnie z każdym pacjentem. Zależą one nie tylko od rodzaju wykonywanego zabiegu czy specyfiki leczenia, ale również od poziomu zaangażowania samego pacjenta i tego, jak układa się nasza współpraca. To właśnie te czynniki determinują frekwencję naszych spotkań – wyjaśnia mgr dypl. hig. stom. Jolanta Bartoszuk, absolwentka Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego, wiceprezes Sekcji Profilaktyki i Promocji Zdrowia PTS-u, autorka i współautorka artykułów z zakresu profilaktyki stomatologicznej, prowadząca wykłady, kursy oraz szkolenia dla asystentek i higienistek stomatologicznych.