W najnowszym badaniu naukowcy z Uniwersytetu w Sydney chcieli precyzyjnie ocenić, jak melatonina wpływa na natężenie bólu oraz jakość snu u osób cierpiących na przewlekły ból mięśni i stawów oraz u pacjentów po operacjach ortopedycznych, zmagających się z nagłym, ostrym bólem.
Dolegliwości bólowe i problemy ze snem są ze sobą ściśle powiązane
Bóle mięśni, stawów i kręgosłupa dotykają niemal połowy ludzi na świecie. Ból i problemy ze snem są ze sobą ściśle powiązane.
Dolegliwości bólowe wywołują stres i utrudniają zasypianie. Niedobór snu nasila natomiast stan zapalny w organizmie, zwiększając wrażliwość na ból, tworząc tym samym błędne koło.
Naukowcy zainteresowali się melatoniną, ponieważ jest to hormon odgrywający kluczową rolę w regulacji rytmu snu i czuwania. choćby długotrwałe stosowanie stosunkowo wysokich dawek melatoniny nie wiąże się z ryzykiem uzależnienia. Nie powoduje również poważnych działań niepożądanych. Dodatkowo badania laboratoryjne sugerują, iż melatonina może wpływać na przetwarzanie bodźców bólowych poprzez hamowanie sygnałów bólowych w mózgu.
Czy melatonina może łagodzić ból? Przegląd systematyczny i metaanaliza
Naukowcy przeprowadzili systematyczny przegląd literatury. Przeszukali sześć dużych medycznych baz danych. Do analizy włączono wyłącznie wysokiej jakości randomizowane badania kliniczne z udziałem ludzi, opublikowane do kwietnia 2025 roku.
Badania obejmowały dwie grupy pacjentów:
- osoby z przewlekłym bólem mięśniowo-szkieletowym utrzymującym się przez co najmniej 3 miesiące (m.in. fibromialgia, przewlekły ból kręgosłupa oraz choroba zwyrodnieniowa stawów),
- pacjentów po zabiegach ortopedycznych, takich jak endoprotezoplastyka stawu kolanowego lub biodrowego czy operacje kręgosłupa.
Z analizy wykluczono badania obejmujące pacjentów, u których ból był związany z chorobą nowotworową, zakażeniem kręgosłupa lub zespołem ogona końskiego. Proces selekcji publikacji, ekstrakcji danych oraz oceny jakości metodologicznej badań był prowadzony niezależnie przez dwóch badaczy. W przypadku rozbieżności decyzję podejmował trzeci badacz.
Ponieważ w poszczególnych badaniach natężenie bólu i jakość snu oceniano dzięki różnych narzędzi pomiarowych, wszystkie wyniki przeliczono na ujednoliconą skalę od 0 do 100. To natomiast umożliwiło ich bezpośrednie porównanie. W analizie uwzględniano dane pochodzące z grup otrzymujących najwyższą badaną dawkę melatoniny.
Skuteczność melatoniny porównywano oddzielnie z placebo, standardowym leczeniem przeciwbólowym oraz innymi metodami terapeutycznymi. Główną analizę przeprowadzono na podstawie wyników uzyskanych bezpośrednio po zakończeniu leczenia. W badaniach pooperacyjnych oceniano natomiast efekty przede wszystkim około 24 godzin po zabiegu.
Melatonina zmniejsza ból przewlekły
Do metaanalizy włączono 23 randomizowane badania kliniczne obejmujące łącznie 2028 pacjentów z różnych krajów. Melatoninę podawano głównie doustnie w dawkach od 1 do 10 mg. Czas stosowania wynosił natomiast od pojedynczej dawki do 90 dni.
W przypadku bólu przewlekłego wyniki wykazały, iż melatonina istotnie zmniejszała natężenie bólu w porównaniu z grupami kontrolnymi. W analizach porównawczych wykazano jej większą skuteczność niż niektórych leków przeciwbólowych (np. diklofenaku) oraz leków przeciwdepresyjnych stosowanych w terapii bólu (np. amitryptyliny). Badania o najwyższej jakości metodologicznej wykazały, iż melatonina była również skuteczniejsza od placebo.
Dodatkowa analiza wykazała również, iż zwiększanie dawki melatoniny nie wiązało się z większym efektem przeciwbólowym. Istotnym czynnikiem okazał się natomiast czas leczenia. Im dłużej pacjenci stosowali melatoninę, tym większe było zmniejszenie natężenia bólu. Ponadto melatonina istotnie poprawiała jakość snu u osób z przewlekłym bólem.
W przypadku bólu pooperacyjnego wyniki były mniej korzystne. W analizie obejmującej wszystkie grupy kontrolne melatonina nie wykazała istotnej przewagi nad innymi metodami leczenia. Jednocześnie była skuteczniejsza od placebo w zmniejszaniu bólu po zabiegach chirurgicznych, co wskazuje na jej działanie przeciwbólowe. Jednak w bezpośrednich porównaniach ze standardowymi lekami przeciwbólowymi, takimi jak fentanyl czy gabapentyna, wykazywała mniejszą skuteczność.
Analiza nie wykazała, aby dawka melatoniny lub liczba jej podań wpływały na efekt przeciwbólowy po zabiegach operacyjnych. W tej grupie pacjentów melatonina nie powodowała również istotnej statystycznie poprawy jakości snu.
Dlaczego melatonina zmniejsza ból?
Mechanizm przeciwbólowego działania melatoniny jest wieloczynnikowy. Obejmuje zarówno bezpośredni wpływ na układ nerwowy, jak i pośrednie oddziaływanie na procesy zapalne oraz jakość snu.
Melatonina wykazuje bezpośrednie działanie przeciwbólowe. Aktywuje receptory melatoninowe MT2, zmniejszając pobudliwość neuronów przewodzących bodźce bólowe. Ponadto oddziałuje na układ opioidowy oraz układ GABA-ergiczny, które odgrywają istotną rolę w modulacji odczuwania bólu.
Ponadto melatonina wykazuje silne adekwatności przeciwutleniające, neutralizując wolne rodniki oraz ograniczając produkcję mediatorów stanu zapalnego, takich jak cytokiny i prostaglandyny. W efekcie może zmniejszać tzw. sensytyzację ośrodkową, czyli nadmierną wrażliwość układu nerwowego na bodźce bólowe, która jest charakterystyczna dla wielu zespołów bólu przewlekłego.
Co więcej poprawa jakości snu oraz regulacja rytmu dobowego mogą pośrednio zmniejszać nasilenie bólu. Lepszy sen sprzyja redukcji stresu i lęku, poprawia samopoczucie oraz ułatwia utrzymanie aktywności fizycznej. To natomiast może ograniczać przewlekły stan zapalny i zmniejszać dolegliwości bólowe.
Mimo iż w niektórych analizach statystyczna skuteczność melatoniny była zbliżona do skuteczności niesteroidowych leków przeciwzapalnych, nie oznacza to, iż leki te mogą być stosowane zamiennie. Wielkość efektu klinicznego melatoniny była na ogół niewielka i często nie przekraczała progu minimalnej klinicznie istotnej różnicy dla bólu przewlekłego. Z tego względu autorzy przeglądu rekomendują melatoninę jako element leczenia wspomagającego, a nie jako substytut standardowej terapii przeciwbólowej.
Wyniki badania opublikowano w czasopiśmie PAIN.
