Majowie zdobili zęby jadeitem. Dlaczego umieścili go w trzonowcu?

Zielonkawy fragment jadeitu znajdujący się na powierzchni żującej trzonowca nie był widoczny podczas uśmiechu ani rozmowy. Dlaczego więc w czasach prekolumbijskich wywiercono otwór w tym zębie i osadzono w nim jadeit? Nowe badanie zęba należącego do przedstawiciela kultury Majów nie daje jeszcze jednoznacznej odpowiedzi na to pytanie, ale sugeruje, iż modyfikowanie zębów mogło mieć zastosowanie wykraczające poza ich ozdabianie.

Nie mamy w tym wypadku z nowym odkryciem archeologicznym. Badany ząb już od dawna znajduje się w kolekcji osteologicznej Museo Popol Vuh w Gwatemali. Dopiero współczesne badania pozwoliły dokładniej przyjrzeć się jego budowie i ustalić, iż nietypową modyfikację wykonano za życia człowieka. Za analizę niezwykłego trzonowca odpowiadał zespół badaczy z Meksyku i Gwatemali, w tym antropologowie dentystyczni z Universidad Autónoma de Yucatán w Mérida (Meksyk).

Jadeit w miejscu, którego nie było widać

Badany ząb to lewy dolny pierwszy trzonowiec stały. W jego powierzchni żującej przygotowano niewielką jamę, w której osadzono zielonkawy fragment jadeitu lub innego materiału o zbliżonym składzie. To szczegół istotny nie tylko dla archeologów. Dotychczas znane modyfikacje zębów Majów dotyczyły przede wszystkim zębów przednich, gdzie umieszczane elementy z jadeitu, pirytu i innych materiałów były dobrze widoczne.

W tym przypadku jest inaczej: jadeit znajdował się w trzonowcu, a więc w miejscu niewidocznym podczas uśmiechu ani rozmowy. Autorzy badania podkreślają, iż jest to pierwszy znany przypadek osadzenia kamiennego elementu na powierzchni żującej trzonowca u Majów.

To właśnie odróżnia ten okaz od większości wcześniejszych znalezisk. Modyfikacje zębów u Majów często miały znaczenie estetyczne i kulturowe. Piłowano zęby, nadawano im określone kształty i wykonywano w nich zagłębienia, w których osadzano niewielkie fragmenty jadeitu, pirytu czy innych materiałów. Trudniej jednak wyjaśnić wyłącznie względami estetycznymi zabieg wykonany w miejscu, którego nie można było zobaczyć.

Badanie CBCT potwierdziło, iż zabieg wykonano za życia

Najważniejsze ustalenia nie dotyczą jednak samego jadeitu, ale tego, co dzieje się wewnątrz zęba. Naukowcy wykorzystali między innymi tomografię CBCT, aby ocenić komorę miazgi i kanały korzeniowe. Obrazowanie wykazało zachowaną strukturę wewnętrzną zęba oraz rozległe zwapnienie miazgi. Autorzy interpretują te zmiany jako biologiczną reakcję tkanek na uraz lub mechaniczne podrażnienie związane z opracowaniem zęba.

To istotny argument: reakcja biologiczna oznacza, iż modyfikacja została wykonana za życia człowieka, a nie po jego śmierci. Podobne wnioski płynęły już z wcześniejszych badań innych zmodyfikowanych zębów Majów, w których obserwowano reakcje miazgi świadczące o wykonaniu zabiegów u żywych osób.

Badany ząb należał prawdopodobnie do młodego dorosłego. Nie wiadomo jednak dokładnie, kim była ta osoba ani z jakiego stanowiska archeologicznego pochodzi ząb. Okaz znajduje się bowiem w kolekcji pozbawionej pełnego kontekstu archeologicznego. To ograniczenie ma znaczenie przy interpretowaniu pojedynczego znaleziska.

Czy jadeit mógł pełnić funkcję „plomby”?

Uznanie tego elementu za wypełnienie byłoby ryzykowne. Naukowcy nie wykazali, iż przygotowana w zębie jama była następstwem zmian próchnicowych i została następnie wypełniona jadeitem. Nie można więc przedstawiać tego zęba jako dowodu na stosowanie przez Majów jadeitowych „plomb”. Autorzy dopuszczają natomiast możliwość, iż osadzony w zębie fragment jadeitu mógł służyć ochronie uszkodzonego zęba lub łagodzeniu dolegliwości. Nie wykluczają jednak innych wyjaśnień.

Także sam fakt, iż zabieg wykonano za życia, nie przesądza jeszcze, dlaczego go przeprowadzono. W przypadku większości znanych modyfikacji zębów Majów nie ma dowodów, iż służyły leczeniu chorób jamy ustnej. Najczęściej interpretuje się je jako element wyglądu, tożsamości i praktyk kulturowych. Nowy trzonowiec jest więc interesujący właśnie dlatego, iż nie pasuje do tego schematu.

Zęby Majów były modyfikowane z dużą precyzją

Nie oznacza to jednak, iż zabiegi były przypadkowe. Badania wcześniejszych znalezisk pokazują, iż Majowie potrafili bardzo precyzyjnie przygotować ząb pod osadzenie kamiennego elementu. Procedura obejmowała kilka etapów. Najpierw wykonywano niewielkie zagłębienie ułatwiające prowadzenie narzędzia. Następnie wiercono przez szkliwo i zębinę, wykorzystując narzędzie z materiałem ściernym. Powstałą jamę odpowiednio opracowywano, a następnie umieszczano w niej dopasowany element z kamienia oraz materiał cementujący. Na powierzchniach takich jam obserwowano regularne, koncentryczne ślady odpowiadające działaniu narzędzia.

Precyzja miała znaczenie także dlatego, iż zbyt głębokie opracowanie mogło doprowadzić do uszkodzenia miazgi. W badaniach 193 zmodyfikowanych zębów należących do 107 osób analizowano między innymi zmiany w miazdze i tkankach okołowierzchołkowych. Zwapnienia miazgi stwierdzono w 59,8% zębów, zmiany okołowierzchołkowe w 19,2%, próchnicę w 18,5%, a resorpcję wewnętrzną w 2,2%.

W porównaniu z niezmodyfikowanymi zębami z tych samych populacji zmiany te występowały częściej. Jednocześnie autorzy ocenili, iż nie wskazywały one na wysoki poziom patologii, a materiały cementujące zapewniały relatywnie dobre uszczelnienie miejsc, w których osadzano kamienie.

Co znajdowało się w cemencie?

Analiza materiałów stosowanych przez dawnych wykonawców zabiegów przyniosła kolejną niespodziankę. W badaniu opublikowanym w 2022 r. przeanalizowano organiczne składniki cementów z ośmiu zębów pochodzących z trzech stanowisk z okresu klasycznego Majów: Holmul w Gwatemali, Baking Pot w Belize oraz doliny Copán w Hondurasie.

Za pomocą spektroskopii ATR-FTIR i chromatografii gazowej sprzężonej ze spektrometrią mas wykryto między innymi związki wskazujące na obecność żywic roślinnych z rodziny sosnowatych, prawdopodobnego olejku eterycznego z roślin z rodziny jasnotowatych, preparatu z roślin z rodziny astrowatych oraz bitumu. Skład cementów różnił się w zależności od stanowiska.

Badacze wskazali, iż niektóre składniki mogły mieć adekwatności przeciwbakteryjne i przeciwzapalne. Nie oznacza to jednak, iż Majowie świadomie stosowali je jako środki przeciwbakteryjne czy przeciwzapalne w rozumieniu współczesnej stomatologii. Analiza wskazuje raczej, iż materiały używane do mocowania i uszczelniania kamieni były bardziej złożone, niż mogłoby się wydawać.

Jadeit osadzano także w zębach dzieci

Dodatkowych informacji na temat tej praktyki dostarczyły badania opublikowane w 2025 r. Naukowcy opisali trzy stałe zęby przednie, w których osadzono jadeit, należące do dzieci w wieku około 7–10 lat. Były to siekacz przyśrodkowy szczęki, kieł szczęki oraz siekacz boczny żuchwy.

Badanie CBCT wykazało, iż korzenie tych zębów przez cały czas się rozwijały. Jednocześnie zaobserwowano reakcje zębiny wskazujące na mechaniczne oddziaływanie podczas wiercenia, co potwierdziło, iż jadeit osadzono w zębach za życia. Wyniki pokazały, iż tego rodzaju modyfikacje wykonywano również u dzieci i młodzieży, a nie wyłącznie u dorosłych.

Nie oznacza to jednak, iż dzieci były poddawane takim zabiegom z powodów leczniczych. Badanie dotyczyło przede wszystkim wieku osób poddanych modyfikacji i nie rozstrzygało jej funkcji.

Jeden ząb nie zmienia historii stomatologii

Jadeit w trzonowcu jest więc wyjątkowym śladem dawnej praktyki, ale jej znaczenie trzeba oceniać ostrożnie. Mamy jeden ząb, bez pełnego kontekstu archeologicznego, a jego funkcji nie da się jednoznacznie ustalić. Można natomiast stwierdzić, iż Majowie potrafili wykonywać skomplikowane modyfikacje zębów u żywych osób, precyzyjnie opracowywać szkliwo i zębinę, dopasowywać kamienne elementy oraz mocować je materiałami, których pozostałości zachowały się przez setki lat.

Najciekawsze pytanie pozostaje jednak bez odpowiedzi: dlaczego ktoś zdecydował się umieścić jadeit właśnie w trzonowcu? Nowe badanie nie rozwiązuje tej zagadki. Wskazuje jednak, iż historia stomatologii Majów była bardziej złożona, niż sugerowałby prosty podział na „leczenie” i „ozdabianie” zębów.

Artykuł zatytułowany „A Prehispanic Maya molar with occlusal jadeite inlay” ukazał się w czerwcu 2026 r. w czasopiśmie „Journal of Archaeological Science: Reports”.

Źródła: https://www.euronews.com/

https://www.sciencedirect.com/