Jak bardzo uzależniający jest metylofenidat? To zależy od tego, jak gwałtownie dociera do mózgu

Metylofenidat, lek powszechnie stosowany w ADHD, blokuje wychwyt zwrotny dopaminy i noradrenaliny. Autorzy przeglądu analizowali, czy i w jakich okolicznościach jego stosowanie może prowadzić do uzależnienia.

Czy metylofenidat jest uzależniający?

Metylofenidat (MPH) to lek psychostymulujący stosowany w leczeniu ADHD. Hamuje wychwyt zwrotny dopaminy i noradrenaliny, zwiększając dostępność tych neuroprzekaźników w mózgu. Ponieważ dopamina uczestniczy w działaniu układu nagrody, pojawiają się pytania o możliwość nadużywania metylofenidatu i jego potencjał uzależniający. Metylofenidat pozostaje więc jednocześnie skutecznym, dobrze udokumentowanym lekiem stosowanym w leczeniu ADHD oraz substancją budzącą obawy, zwłaszcza przy dużych dawkach, stosowaniu preparatów o natychmiastowym uwalnianiu i przyjmowaniu poza kontrolowanymi warunkami terapeutycznymi.

Celem przeglądu systematycznego było zintegrowanie dostępnych danych behawioralnych, klinicznych i neurobiologicznych dotyczących potencjału uzależniającego MPH.

BADANIE: Bieś R i wsp., Pharmaceuticals 2026
RODZAJ BADANIA: Przegląd systematyczny (35 badań)
FINANSOWANIE: Akademia WSB i Śląska Wyższa Szkoła Medyczna

Badanie

• 35 badań, w tym randomizowane badania kontrolowane, badania obrazowe PET, badania populacyjne, opisy przypadków oraz badania na zwierzętach.
• Uczestnikami byli zdrowi ochotnicy, osoby z ADHD oraz osoby z zaburzeniami związanymi z używaniem kokainy lub innych substancji.
• Oceniano subiektywne odczuwanie przyjemności związanej z przyjmowaniem leku, głód substancji, tolerancję, objawy odstawienne oraz niewłaściwe stosowanie i nadużywanie leku. Ze względu na znaczne zróżnicowanie badań nie było możliwe łączne opracowanie ich wyników.

Wyniki

U pacjentów przyjmujących metylofenidat zgodnie z zaleceniami nie obserwowano nasilenia zachowań typowych dla uzależnienia. Choć w ciągu ostatnich 10 lat liczba wystawianych recept wzrosła, nie towarzyszył temu wzrost uzależnień od stymulantów.

O odczuwaniu nagrody decydowała szybkość, z jaką lek docierał do mózgu. Metylofenidat o natychmiastowym uwalnianiu i w postaci OROS (Concerta) ostatecznie blokował transporter dopaminy w takim samym stopniu, jednak istotny efekt nagradzający obserwowano wyłącznie w przypadku postaci o natychmiastowym uwalnianiu. Najwyższe oceny w skalach subiektywnej oceny działania leku i chęci ponownego jego przyjęcia uzyskiwały dawki przyjmowane donosowo lub dożylnie. W jednym z badań ochotnicy ocenili, iż 54 mg metylofenidatu w postaci OROS nie wykazywało silniejszego działania nagradzającego niż placebo.

Głód substancji występował przede wszystkim u osób, u których wcześniejsze uzależnienie od podobnych substancji doprowadziło do uwrażliwienia mózgu. Dożylne podanie metylofenidatu wywoływało głód substancji u osób uzależnionych od kokainy, natomiast u zdrowych ochotników powodowało jedynie stan odurzenia.

Niewłaściwe używanie i nadużywanie dotyczyło głównie trzech grup:

• osób nieposiadających recepty i bez ADHD, zwykle przyjmujących lek, by zachować koncentrację i czujność;
• pacjentów z ADHD ze współwystępującym zaburzeniem zachowania lub zaburzeniem używania substancji;
• osób przyjmujących duże dawki donosowo lub w zastrzykach, często jako zamiennik kokainy.

U części pacjentów rozwijała się tolerancja (według jednego przeglądu dotyczyła ona efektów pobudzających, poprawiających nastrój i nagradzających, ale nie korzyści w leczeniu ADHD). U tych pacjentów zwiększanie dawki zwykle nie przywracało skuteczności, a nasilało działania niepożądane. Objawy odstawienne były łagodne: po odstawieniu leku wracały przede wszystkim objawy ADHD. W kilku opisach przypadków odnotowano skurcze, dystonię lub priapizm w dniach bez leku.

Znaczna część dowodów pochodzi z opisów przypadków i krótkich eksperymentów, a danych długoterminowych dotyczących dorosłych jest niewiele.

Implikacje kliniczne

1. Badanie dotyczy metylofenidatu, należy jednak pamiętać, iż amfetaminy silniej oddziałują na dopaminę i mają silniejsze adekwatności nagradzające.
2. Przyjmowany doustnie zgodnie z zaleceniami metylofenidat wiąże się z niskim ryzykiem uzależnienia.
3. Szybsze drogi podania oznaczają większe ryzyko: dotyczy to postaci o natychmiastowym uwalnianiu, dużych dawek oraz przyjmowania donosowego lub w zastrzykach.

Chris Aiken, lekarz
dyrektor Psych Partners,
redaktor naczelny, Carlat Psychiatry Report