Wielki książę moskiewski, a następnie pierwszy car Wszechrusi Iwan IV Groźny zapisał się w historii jako władca nieprzewidywalny i okrutny. Historycy od lat zastanawiają się, na ile jego zachowanie było wynikiem charakteru i traumy z dzieciństwa, a na ile skutkiem przewlekłych chorób, w tym problemów stomatologicznych, które w XVI w. mogły mieć dramatyczne konsekwencje dla zdrowia fizycznego i psychicznego.
Zanim Iwan z dynastii Rurykowiczów stał się niepodzielnie panującym pierwszym carem Rosji, w wieku kilku lat stracił oboje rodziców i trafił pod opiekę bojarów. Ich kuratela wiązała się jednak raczej z prześladowaniem – książę był regularnie głodzony, izolowany, upokarzany i zastraszany.
Źródła historyczne wskazują, iż Iwan Groźny (1530-1584) przez wiele lat cierpiał na silne bóle, zmagał się ze stanami zapalnymi oraz infekcjami, które obejmowały także jamę ustną. W epoce, w której nie znano antybiotyków ani metod leczenia próchnicy, choćby niewielki ubytek mógł prowadzić do ropni, gorączki i sepsy. Przewlekły ból zębów mógł powodować bezsenność, drażliwość oraz gwałtowne zmiany nastroju.
Badanie czaszki cara
Dużo informacji na temat zdrowia Iwana IV przyniosły badania szczątków cara złożonych w soborze św. Michała Archanioła na Kremlu w Moskwie, które prowadzono w latach 1963-1965. Prace te były częścią szerokiego programu badań antropologicznych rosyjskich władców, realizowanego w Związku Sowieckim. Głównym autorem badań był prof. Michaił Michajłowicz Gierasimow – wybitny antropolog i twórca metody rekonstrukcji twarzy na podstawie czaszki, który współpracował z zespołem lekarzy sądowych, patologów oraz historyków medycyny.
Podczas badań analizowano czaszkę, żuchwę, szczękę oraz pozostałe zachowane elementy układu kostnego cara. Zwrócono uwagę na liczne zmiany chorobowe w obrębie kości, które wskazywały na długotrwałe stany zapalne oraz poważne wyniszczenie organizmu. Stan kośćca nie odpowiadał wiekowi biologicznemu Iwana – car zmarł w wieku 53 lat, a analiza jego szczątków wykazała zmiany typowe dla organizmu znacznie starszego i obciążonego długotrwałą chorobą.
Chociaż uzębienie cara nie zachowało się w stopniu umożliwiającym szczegółową analizę stomatologiczną, zmiany w obrębie kości twarzoczaszki i żuchwy sugerowały istnienie przewlekłych procesów zapalnych, które mogły być konsekwencją nieleczonych chorób zębów i przyzębia. Badacze podkreślają, iż takie infekcje były wówczas częste i prowadziły do silnego bólu, ropni oraz powikłań ogólnoustrojowych.
Bardzo wysokie stężenie rtęci w kośćcu cara
Istotnym odkryciem było stwierdzenie bardzo wysokiego stężenia rtęci w kościach cara. Substancja ta była w XVI w. powszechnie stosowana jako środek leczniczy, m.in. w przypadku dolegliwości bólowych i stanów zapalnych, w tym związanych z jamą ustną. Długotrwałe stosowanie rtęci prowadziło jednak do zatrucia organizmu, które mogło powodować zaburzenia neurologiczne, drażliwość, paranoję oraz nasilenie agresji.
Wnioski z tych badań pozwalają przypuszczać, iż Iwan Groźny funkcjonował przez wiele lat w stanie przewlekłego bólu oraz zatrucia organizmu. Współcześni lekarze zwracają uwagę, iż nieleczone infekcje jamy ustnej mogą nasilać agresję, zaburzenia poznawcze oraz epizody psychotyczne.
Niektórzy historycy idą jeszcze dalej, sugerując, iż skrajna impulsywność i okrucieństwo Iwana Groźnego wobec bojarów, a także bliskich mu osób (wskutek napadu złości cara w 1581 r. śmierć poniósł jego syn i sukcesor tronu – Iwan), mogły mieć przyczynę w stałym, trudnym do zniesienia bólu.
Źródła: de Madariaga I., Ivan the Terrible. Yale University Press, 2005.
Alexander J. T., Ivan the Terrible: Life and Legacy. Pearson Longman, 2003.
Fot. Wiktor Wasniecow, domena publiczna, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=3230215