Wstęp
Flow, inaczej optymalne doświadczenie, to stan świadomości opisywany głównie w kontekście wykonywanego zadania lub pracy. Jest to stan łączący wysokie zaangażowanie, pochłonięcie i doświadczanie wysokiej satysfakcji z wykonywanego zadania. W praktyce jest to umiejętność kontroli życia wewnętrznego i własnej uwagi oraz umiejętność zarządzania energią twórczą. Jest to osiąganie spełnienia poprzez kontrolę życia wewnętrznego.
To wyciągnięcie uwagi z “rozpraszaczy” w naszym życiu i skupienie jej na wybranym celu. Dzięki temu inwestujemy energię w wybrane zadanie, to z kolei prowadzi do sukcesów w danej dziedzinie. Wewnętrzny porządek i kontrola procesów umysłowych, przekłada się na cel i kompetencje, by go zrealizować.
Optymalne doświadczenie jest zjawiskiem zainteresowania psychologów pracy, ponieważ jest potencjalnym źródłem praktycznej informacji – jak zarządzać uwagą, oddaniem, zaangażowaniem, a przy okazji satysfakcją i szczęściem pracownika. Bo właśnie na to, według badań, przenosi się doświadczenie optymalne.
Najłatwiej zrozumieć ten stan wtedy, gdy spróbujemy wyobrazić go sobie w praktyce. jeżeli mielibyśmy wyobrazić sobie osobę w stanie flow, wyobrazilibyśmy sobie osobę, która jest całkowicie pochłonięta, nie dostrzegającą upływającego czasu, silnie zmotywowaną. Osobę, której skupienie jest tak duże, iż z uśmiechem na ustach koordynuje swoje działania, bez widocznej systematyczności lub sztywnego planu, której praca “pali się w rękach”. Takie działanie naturalnie sprzyja również, osiąganym później, sukcesom.
Optymalne doświadczanie najczęściej kojarzone jest ze sportowcami, naukowcami i artystami. Ewentualnie kojarzymy ten stan z osobami wybitnymi w swoich dziedzinach. I najczęściej to właśnie doświadczanie tego stanu pozwala im osiągać sukcesy. To jednak tylko najbardziej widowiskowe skojarzenia. W praktyce flow nie jest zarezerwowane dla ludzi wybitnych ani dla kilku zawodów.
Co więcej, badania sugerują, iż ludzie częściej doświadczają stanu flow właśnie w pracy, a nie w życiu prywatnym.
Flow zwiększa efektywność, zaangażowanie i jakość pracy, a badania potwierdzają związek stanu flow z wynikami w pracy. Co więcej ten stan świadomości cechuje się wysoką satysfakcją z wykonywanego zadania (bez względu na nagrodę). Pracownicy doświadczający stanu flow odnoszą również wyższą satysfakcję i poziom szczęścia również w życiu osobistym. “Stan flow uznaje się za najważniejsze zjawisko w kontekście pracy, biorąc pod uwagę jego silny związek z wydajnością zawodową i dobrostanem (Liu i in., 2023)”.
To właśnie tutaj pojawia się najciekawsza informacja dla HR – iż mamy możliwość wspierać pracownika w tak wysokim stopniu, nie zmieniając przy tym struktur organizacyjnych i często stosunkowo niskim kosztem – może wzrastać jego poczucie sprawczości, efektywność, wydajność, wierność organizacji, ale również dobrostan oraz satysfakcja z pracy.
Żeby jednak to było możliwe, musimy zrozumieć to zjawisko i to w jaki sposób je umożliwiać i stymulować w organizacji. Nie zmusimy nikogo, by doświadczał flow podczas wykonywania zadań, ale znacznej większości możemy to umożliwić usuwając powszechne blokady. Blokady, które skutecznie uniemożliwiają doświadczanie tego stanu osobom, które byłoby na to otwarte.
Odnosząc się przy okazji do tego, iż większość działań (realnie) poprawiających satysfakcję z pracy wynika z większej świadomości, a nie nakładu kosztów organizacji – podniesienie jakości życia nie sprawia, iż jesteśmy spełnieni. Zapewnia nam oczywiście poczucie godności czy statusu ale w większości przypadków nie zwiększa wyraźnie domyślnego poczucia spełnienia i szczęścia, w dłuższej perspektywie czasu. Według Csikszentmihalyiego szczęście i satysfakcja w pracy jest możliwa tylko jeżeli umiemy cieszyć się samym procesem.
Cieszenie się procesem i doświadczanie stanu flow w pracy jest możliwe wyłącznie jeżeli zachowane są warunki poprzedzające stan optymalny. W innym przypadku wiele osób wpada w pułapkę “rosnących oczekiwań”. Po jednym osiągniętym celu, chcąc wydłużyć przyjemność, rzucamy się od razu na kolejny cel. Dlatego przyjemności hedonistyczne nie zapewnią nam stałego poziomu szczęścia i satysfakcji. W dłuższej perspektywie nie uszczęśliwią nas podwyżki czy choćby awanse – szczególnie jeżeli nie umieliśmy cieszyć się procesem lub nie dostrzegaliśmy sensu naszych działań.
To prowadzi do najważniejszego pytania: jakie warunki muszą zostać spełnione, by flow mogło się w ogóle pojawić?
Warunki przepływu
Jednym z najważniejszych warunków flow jest zachowanie równowagi między nudą a przeciążeniem. To moment, gdy człowiek nie jest ani znudzony, ani przeciążony. Człowiek może skupić całą swoją uwagę i czerpać przyjemność z wykonywanego zadania.
Taka jest właśnie budowa naszego mózgu – zbyt małe wyzwanie stymuluje działanie odruchowe, nudę i brak zaangażowania. Zbyt duże wyzwanie, które powoduje przeciążenie poznawcze – stymuluje ciało migdałowate i skutkuje demotywacją i lękami, które nie pozwolą nam efektywnie pracować. Dopasowanie zadań do umiejętności pracownika i zapewnienie mu odpowiednich zasobów jest kluczem, by mógł pracować efektywnie. Dlatego warto, aby trudność zadań rosła wraz z kompetencjami osoby. Co ciekawe, długość zatrudnienia i wyższe kompetencje sprzyjają doświadczaniu flow.
Kolejnymi, mniej znanymi, ale równie ważnymi warunkami są natychmiastowa informacja zwrotna dotycząca efektu pracy oraz jasno ustalony cel. Csikszentmihalyi (1997) scharakteryzował doświadczenie optymalne włączając dodatkowo: połączenie działania i świadomości, wysoki poziom skupienia lub koncentracji, niski poziom samoświadomości, poczucie kontroli, doświadczenie autoteliczne (wysoki poziom motywacji wewnętrznej, stanowiący nagrodę samą w sobie) i zmienione poczucie doświadczania czasu.
Warunki doświadczenia przepływu to więc: jasny cel, szybki feedback, poczucie wpływu, warunki do skupienia i dobrze dopasowane wyzwanie – ani za łatwe, ani przytłaczające.
Jak kształtować flow i co go wygasza
Sama wiedza o warunkach przepływu nie wystarczy jeszcze organizacji. W praktyce trzeba też rozumieć, co ten stan wzmacnia, a co go rozbija.
Cele, informacja zwrotna i balans między umiejętnościami a wyzwaniem są predyktorami, czyli poprzedzają zjawisko ale nie są odczuwane w trakcie samego doświadczenia. To właśnie na te zmienne organizacja ma największy wpływ. Bez zapewnienia tych warunków stan flow z samej swojej definicji nie może się wydarzyć.
Flow wygaszają również przerwania, rozproszenia i próby jego wymuszania. To stan pochłonięcia, więc nie da się go narzucić KPI ani presją – można jedynie tworzyć warunki, które mu sprzyjają, i robić to elastycznie, z uwzględnieniem różnic między pracownikami (Bartholomeyczik, Knierim, Weinhardt, 2023).
Ponadto pracownik spotyka się w pracy z dwoma rodzajami wyzwań: wyzwania zawodowe i wyzwania związane z przeszkodami. Wyzwania związane z przeszkodami to stresory, które wyczerpują pracownika (np. konflikty, stres, powody do negatywnych myśli). Wyzwania zawodowe mogą inspirować oraz budzić zaangażowanie, kreatywność i stymulować rozwój. 4 Wiele z wyzwań pojawiających się w organizacji pracodawca może przedstawić zarówno jako problem, jak i wyzwanie zawodowe. Kreowanie problemów wpływa na flow i motywację autoteliczną negatywnie.
Drugim ważnym obszarem są zasoby zawodowe (fizyczne, psychologiczne, społeczne), które pomagają pracownikom osiągać cele, są uznawane za najważniejsze czynniki sprzyjające optymalnemu funkcjonowaniu w pracy. Zasoby zawodowe to m.in. wsparcie, rada, szkolenia czy sugestie.
Doświadczeniu optymalnemu sprzyjają dwa zjawiska: wymagania zawodowe i zasoby zawodowe.
Stan optymalnego doświadczenia wspiera również kilka zasobów osobistych takich jak: optymizm, poczucie własnej wartości oraz poczucie skuteczności. Pracodawca ma na nie pośredni wpływ i może je dodatkowo wspierać poprzez nagrody, uznanie, wsparcie w zadaniach, kulturę organizacyjną i atmosferę pracy.
Podsumowując najważniejsze wnioski, jeżeli pracownicy nie mają jasności celu, sensownego feedbacku i dopasowanego poziomu wyzwania, nie naprawimy tego warsztatem o uważności ani kampanią o zaangażowaniu. jeżeli chcesz zacząć już dziś, zapytaj siebie i swoich pracowników: co w naszej codziennej pracy najczęściej wspiera skupienie, a co je rozbija? Odpowiedź na to pytanie może powiedzieć o jakości pracy i zaangażowaniu więcej niż niejedna ankieta.
Źródła warte uwagi:
Mihaly Csikszentmihalyi, Flow: The Psychology of Optimal Experience (researchgate.net)
Mihaly Csikszentmihalyi, Finding Flow Wei Liu, Hairong Lu, Peikai Li, Dimitri van der Linden, Arnold B. Bakker, Antecedents and outcomes of work-related flow: A meta-analysis (sciencedirect.com)
Karen Bartholomeyczik, Marius T. Knierim, Christoph Weinhardt, Fostering flow experiences at work: a framework and research agenda for developing flow interventions (frontiersin.org)
