Kwasy tłuszczowe omega-3 od lat są elementem żywienia wspomagającego w onkologii. Przez długi czas dominowało przekonanie, iż kluczową rolę odgrywa EPA, a im wyższy jego udział względem DHA, tym lepiej dla pacjenta. Najnowszy przegląd systematyczny opublikowany w Clinical Nutrition w kwietniu 2024 roku podważa ten paradygmat i sugeruje, iż preparaty bogatsze w DHA mogą przynosić większe korzyści kliniczne.
Dlaczego omega-3 mają znaczenie w onkologii
Kacheksja nowotworowa jest jednym z najpoważniejszych problemów klinicznych u pacjentów z zaawansowanym nowotworem. Dotyka od 50 do 80 procent chorych i odpowiada choćby za 20 procent zgonów związanych z chorobą nowotworową. Charakteryzuje się utratą masy ciała, zanikiem mięśni, osłabieniem, brakiem apetytu i nasilonym stanem zapalnym.
Kwasy omega-3, głównie EPA i DHA, wykazują działanie przeciwzapalne i immunomodulujące. Ich mechanizmy obejmują:
- modyfikację składu błon komórkowych
- zmniejszenie syntezy prozapalnych eikozanoidów z kwasu arachidonowego
- produkcję mediatorów rozwiązywania zapalenia, takich jak rezolwiny, protektyny i maresyny
W praktyce klinicznej omega-3 mogą:
- obniżać poziom CRP i cytokin zapalnych
- hamować katabolizm mięśni
- poprawiać apetyt i tolerancję leczenia
- wspierać utrzymanie masy i jakości życia
Now Foods Omega 3 200softgels-KLIKNIJ TUTAJ
EPA kontra DHA – skąd wzięła się przewaga EPA
Historycznie to EPA był uznawany za najważniejszy kwas omega-3 w onkologii. Wczesne badania wykazywały jego wpływ na:
- hamowanie szlaku ubikwityna–proteasom
- ograniczenie rozpadu białek mięśniowych
- redukcję cytokin zapalnych
- potencjalne działanie proapoptotyczne w komórkach nowotworowych
W efekcie większość badań klinicznych stosowała preparaty z wysokim stosunkiem EPA do DHA, często 2:1, 3:1 lub wyższym. Drugi zaś przez lata był traktowany jako składnik drugorzędny.
DHA – niedoceniany element terapii żywieniowej
DHA pełni unikalne funkcje biologiczne, szczególnie istotne u pacjentów onkologicznych:
- jest głównym kwasem omega-3 w mózgu i układzie nerwowym
- stanowi prekursor rezolwin serii D i neuroprotektyny D1
- wpływa na nastrój, apetyt i funkcje poznawcze
- wykazuje działanie przeciwnowotworowe w modelach in vitro
- może ograniczać neurotoksyczność chemioterapii
Te adekwatności sugerują, iż DHA może mieć większe znaczenie kliniczne, niż wcześniej zakładano, zwłaszcza w kontekście przewlekłego zapalenia i jakości życia.
Nowy przegląd systematyczny – metodologia
Autorzy przeglądu przeanalizowali 20 randomizowanych badań klinicznych dotyczących suplementacji omega-3 u pacjentów onkologicznych. Badania obejmowały różne typy nowotworów, formy leczenia i schematy suplementacji.
Kluczowym elementem analizy było porównanie wyników w zależności od stosunku EPA do DHA:
- niski stosunek – poniżej 1
- umiarkowany stosunek – od 1 do 2
- wysoki stosunek – powyżej 2
Oceniano wpływ suplementacji na markery zapalne, masę ciała i parametry odżywienia.
Aliness Olej z Nasion Wiesiołka 1000mg 90kaps-KLIKNIJ TUTAJ
Wyniki – preparaty bogate w DHA są skuteczniejsze
Analiza wykazała wyraźną zależność między stosunkiem EPA do DHA a skutecznością kliniczną:
- niski stosunek EPA do DHA – 67 procent wyników istotnie korzystnych
- umiarkowany stosunek – 50 procent wyników korzystnych
- wysoki stosunek – tylko 36 procent wyników korzystnych
W odniesieniu do markerów zapalnych:
- redukcję stanu zapalnego obserwowano w 63 procent badań z niskim stosunkiem
- w 29 procent przy umiarkowanym
- w 11 procent przy wysokim stosunku EPA do DHA
Podobne zależności dotyczyły CRP oraz utrzymania beztłuszczowej masy ciała.
Którzy pacjenci onkologiczni odnoszą największe korzyści
Analiza podgrup wykazała, iż suplementacja omega-3 przynosi największe efekty u określonych grup pacjentów. Szczególnie korzystne działanie obserwowano u osób:
- poddawanych chemioterapii w zaawansowanym stadium choroby
- z podwyższonym poziomem markerów zapalnych, zwłaszcza CRP
- z prawidłową masą ciała lub w stanie prekacheksji
U pacjentów z zaawansowaną kacheksją efekty suplementacji były słabsze. Wskazuje to na konieczność wczesnego wdrażania interwencji żywieniowej, zanim dojdzie do nieodwracalnej utraty masy mięśniowej.
Forma suplementacji i adherencja pacjentów
Istotnym czynnikiem wpływającym na skuteczność terapii była forma podania omega-3. Pacjenci znacznie lepiej przestrzegali zaleceń, gdy kwasy tłuszczowe były podawane w kapsułkach lub tabletkach.
Doustne suplementy żywieniowe były gorzej tolerowane z powodu:
- nudności i zaburzeń smaku
- uczucia wczesnej sytości
- niechęci do gęstych płynów
Lepsza adherencja przy suplementach kapsułkowanych mogła realnie wpływać na wyniki badań klinicznych.
6PAK EL Omega-3 90kaps-KLIKNIJ TUTAJ
Dlaczego DHA może mieć przewagę kliniczną
Autorzy przeglądu wskazują kilka mechanizmów, które mogą tłumaczyć lepsze efekty preparatów bogatych w DHA.
DHA jest prekursorem mediatorów aktywnie rozwiązujących zapalenie, a nie tylko je hamujących. W przewlekłym zapaleniu towarzyszącym kacheksji zdolność do zakończenia procesu zapalnego może mieć najważniejsze znaczenie.
Dodatkowo DHA:
- wpływa na ośrodkowy układ nerwowy i regulację apetytu
- może poprawiać nastrój i funkcje poznawcze
- wykazuje działanie proapoptotyczne wobec niektórych komórek nowotworowych
- może zmniejszać ryzyko neuropatii obwodowej indukowanej chemioterapią
Te adekwatności sprawiają, iż DHA oddziałuje na wiele aspektów choroby nowotworowej, nie tylko na stan zapalny.
Czy EPA traci znaczenie w onkologii
Wyniki przeglądu nie oznaczają, iż EPA jest nieskuteczne. EPA przez cały czas wykazuje działanie przeciwzapalne i metaboliczne, jednak jego przewaga nad DHA nie znajduje potwierdzenia w analizie klinicznej.
Kluczowym wnioskiem jest to, że:
- zwiększanie stosunku EPA do DHA powyżej 1 nie przynosi dodatkowych korzyści
- bardzo wysoki udział EPA może zmniejszać skuteczność suplementacji
Najlepsze efekty obserwowano przy preparatach ze zrównoważonym składem lub z przewagą DHA.
Wybór preparatu omega-3 w praktyce klinicznej
Przy doborze suplementu dla pacjenta onkologicznego warto zwrócić uwagę na:
- stosunek EPA do DHA poniżej 1 lub bliski 1
- realną zawartość EPA i DHA w porcji dziennej
- formę kapsułkowaną dla lepszej tolerancji
- certyfikaty czystości i bezpieczeństwa
Oleje algowe, naturalnie bogate w DHA, mogą być szczególnie interesującą opcją w tej grupie pacjentów.
Omega-3 a aktualne wytyczne ESPEN
Wytyczne ESPEN z 2021 roku zalecają rozważenie suplementacji długołańcuchowymi kwasami omega-3 u pacjentów:
- z zaawansowanym nowotworem
- poddawanych chemioterapii
- zagrożonych utratą masy ciała lub niedożywieniem
Zalecenia te nie precyzują jednak optymalnego stosunku EPA do DHA. Nowe dane sugerują, iż przyszłe aktualizacje wytycznych powinny uwzględnić ten parametr jako istotny klinicznie.
Bezpieczeństwo i możliwe interakcje
Suplementacja omega-3 jest zwykle dobrze tolerowana. Najczęstsze działania niepożądane mają charakter łagodny i obejmują dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego.
Ostrożność zalecana jest u pacjentów:
- przyjmujących leki przeciwkrzepliwe lub przeciwpłytkowe
- leczonych ibrutynibem
- przygotowywanych do zabiegów chirurgicznych
W tych przypadkach suplementacja powinna być indywidualnie oceniona i monitorowana.
Ograniczenia dostępnych danych
Autorzy przeglądu podkreślają, iż dostępne badania charakteryzują się dużą heterogenicznością:
- różne typy nowotworów
- różne dawki i czas suplementacji
- różne formy podania
Mimo to kierunek efektu jest spójny i konsekwentnie faworyzuje niski stosunek EPA do DHA.
Kierunki przyszłych badań
Kolejnym krokiem powinny być badania:
- porównujące bezpośrednio EPA i DHA
- prowadzone w jednorodnych grupach nowotworów
- identyfikujące biomarkery odpowiedzi na suplementację
Pozwoli to na lepsze dopasowanie interwencji żywieniowej do konkretnego pacjenta.
Podsumowanie i wnioski kliniczne
Aktualne dane wskazują, iż w żywieniu wspomagającym pacjentów onkologicznych większe korzyści przynoszą preparaty omega-3 ze zrównoważonym składem lub przewagą DHA.
Praktyczne wnioski są jasne:
- suplementację należy wdrażać wcześnie
- nie należy faworyzować wysokiego udziału EPA
- forma i tolerancja preparatu mają najważniejsze znaczenie
Zmiana podejścia do stosunku EPA i DHA może realnie poprawić efekty wsparcia żywieniowego w onkologii i jakość życia pacjentów.
