ADHD u dziewcząt w okresie dojrzewania (adolescencji) to złożony temat, który często umyka naszej uwadze. Zmiany hormonalne i neurobiologiczne zachodzące w adolescencji mogą znacząco wpłynąć na obraz zaburzenia, powodując, iż objawy stają się mniej oczywiste, a diagnoza – trudniejsza. Z tego artykułu dowiesz się, jakie objawy mogą występować u nastolatek z ADHD, jakie mechanizmy kompensacyjne są stosowane, a także dlaczego adekwatna diagnoza i wsparcie w tym okresie mają najważniejsze znaczenie dla zdrowia psychicznego dziewczynek.
Neurobiologiczne i hormonalne zmiany w okresie dojrzewania
Dojrzewanie jest okresem intensywnych zmian neurobiologicznych, hormonalnych i psychospołecznych, które mają istotne znaczenie dla obrazu ADHD u dziewcząt. Na tym etapie rozwoju to zaburzenie neurorozwojowe, często obecne już w dzieciństwie, wchodzi w nową fazę kliniczną, w której dotychczasowe mechanizmy kompensacyjne zaczynają być niewystarczające.
ADHD w okresie adolescencji (dojrzewania) u dziewcząt ujawnia się w sposób jakościowo odmienny niż u chłopców i wymaga interpretacji diagnostycznej uwzględniającej dominację objawów nierealizacyjnych oraz charakterystyczne strategie radzenia sobie.
Z perspektywy neurobiologicznej okres dojrzewania wiąże się z intensywną przebudową kory przedczołowej oraz układów odpowiedzialnych za regulację emocji i motywację. Procesy mielinizacji i reorganizacji połączeń neuronalnych zachodzą równolegle z gwałtownymi zmianami hormonalnymi.
U dziewcząt szczególną rolę odgrywa wzrost stężenia estrogenów i progesteronu, które modulują funkcjonowanie układów dopaminergicznych i noradrenergicznych. Są to te same układy, których dysregulacja leży u podłoża objawów ADHD, takich jak niestabilność uwagi, impulsywność poznawcza oraz trudności w kontroli zachowania.
Jak zmienia się obraz ADHD u dziewcząt w okresie adolescencji
W okresie dojrzewania u dziewcząt objawy ADHD często się nasilają lub ewoluują. Objawy nadpobudliwości ruchowej, jeżeli były obecne we wcześniejszym dzieciństwie, zwykle słabną. Na pierwszy plan wysuwają się natomiast trudności z koncentracją, organizacją, planowaniem i zarządzaniem czasem, a także z regulacją emocji.
Dziewczęta częściej doświadczają wewnętrznego napięcia, poczucia chaosu poznawczego i przeciążenia bodźcami. Objawy te są mniej widoczne dla otoczenia, ale znacząco wpływają na funkcjonowanie szkolne, relacje rówieśnicze i obraz własnej skuteczności.
Zapoznaj się też z artykułem: ADHD u kobiet. Kliniczna perspektywa różnic płciowych i wpływu hormonów.
Wzrost wymagań środowiskowych a funkcjonowanie dziewcząt z ADHD
Dojrzewanie wiąże się jednocześnie ze wzrostem wymagań środowiskowych. Oczekuje się większej samodzielności, odpowiedzialności, planowania i przewidywania konsekwencji działań. Są to obszary, które u osób z ADHD stanowią rdzeń trudności wykonawczych. U dziewcząt z ADHD narasta w tym czasie rozdźwięk między wymaganiami otoczenia a realnymi możliwościami regulacyjnymi. W efekcie pojawia się przewlekłe poczucie niewystarczalności, spadek samooceny oraz tendencja do internalizacji trudności.
Strategie maskowania i ich psychiczne konsekwencje
Charakterystycznym zjawiskiem w tej grupie jest rozwój strategii maskowania. Dziewczęta z ADHD uczą się kompensować swoje trudności poprzez nadmierną kontrolę, perfekcjonizm, zwiększoną odpowiedzialność i stałe mobilizowanie zasobów poznawczych. Strategie te pozwalają utrzymać funkcjonowanie na akceptowalnym poziomie, jednak odbywa się to dużym kosztem i skutkuje znacznym obciążeniem psychicznym.
W okresie dojrzewania, gdy układ nerwowy jest dodatkowo destabilizowany przez zmienność hormonalną, maskowanie staje się coraz mniej skuteczne i prowadzi do wyczerpania.
Wpływ fluktuacji hormonalnych na objawy ADHD
Hormonalna niestabilność, charakterystyczna dla okresu dojrzewania, ma bezpośredni wpływ na nasilenie objawów ADHD. Fluktuacje poziomu estrogenów wpływają na dostępność dopaminy w korze przedczołowej, co przekłada się na zmienność uwagi, pamięci roboczej oraz umiejętności kontroli impulsów. Okresy względnego spadku poziomu estrogenów mogą wiązać się z pogorszeniem koncentracji, większą drażliwością i obniżoną tolerancją na stres.
U wielu dziewcząt pojawiają się w tym czasie objawy lękowe oraz obniżenie nastroju, które bywają błędnie interpretowane jako pierwotne zaburzenia emocjonalne.
Ryzyko błędnej diagnozy i wtórnych zaburzeń psychicznych
Z klinicznego punktu widzenia okres dojrzewania stanowi jeden z kluczowych momentów ryzyka wtórnych trudności psychicznych u dziewcząt z ADHD. Zwiększa się częstość współwystępowania zaburzeń lękowych, depresyjnych, zaburzeń odżywiania oraz zachowań autoagresywnych. Objawy ADHD nie są wówczas rozpoznawane jako pierwotne, ale traktowane jako konsekwencja problemów emocjonalnych, co prowadzi do opóźnienia adekwatnej diagnozy i wdrożenia nieadekwatnych interwencji.
Wyzwania diagnostyczne i znaczenie indywidualnej oceny
Standardowe narzędzia diagnostyczne, oparte głównie na obserwacji zachowań eksternalizacyjnych, okazują się w tej grupie niewystarczające. Diagnoza ADHD u dziewcząt w okresie dojrzewania wymaga pogłębionego wywiadu rozwojowego, analizy historii funkcjonowania szkolnego, identyfikacji strategii kompensacyjnych oraz uwzględnienia wpływu zmian hormonalnych na przebieg objawów. najważniejsze jest odróżnienie pierwotnych trudności wykonawczych od wtórnych reakcji emocjonalnych.
Rola terapii i psychoedukacji w okresie dojrzewania
W pracy terapeutycznej z dziewczętami w okresie adolescencji szczególne znaczenie ma psychoedukacja, normalizacja doświadczeń oraz wsparcie w budowaniu realistycznych strategii funkcjonowania. Tu nie chodzi wyłącznie o kontrolowanie objawów. Interwencje powinny koncentrować się na wzmacnianiu regulacji emocji, elastyczności poznawczej i adaptacyjnych sposobów organizacji codziennego życia. Istotne jest także uwzględnienie cykliczności objawów i identyfikacja okresów zwiększonego przeciążenia.
Posłuchaj podcastu: Dolegliwości podczas przyjmowania antykoncepcji hormonalnej – co powinnaś wiedzieć? [podcast]
Podsumowanie
Dojrzewanie stanowi etap, w którym adekwatne rozpoznanie ADHD u dziewcząt ma istotne znaczenie prognostyczne. Wczesne uwzględnienie specyfiki rozwojowej i hormonalnej pozwala ograniczyć narastanie wtórnych zaburzeń oraz wspierać rozwój tożsamości bez nadmiernego obciążenia psychicznego. Kliniczne rozumienie ADHD w okresie adolescencji nie może pomijać kontekstu rozwojowego ani biologicznego, ponieważ to ich wzajemne oddziaływanie kształtuje rzeczywisty obraz funkcjonowania dziewcząt z ADHD.
Prośba o wypełnienie ankiety dotyczącej prowadzonego przeze mnie badania w grupie kobiet z potwierdzoną diagnozą ADHD. Badanie obejmuje autorski profil stylów funkcjonowania kobiet z ADHD. Nie jest to test osobowości ani narzędzie diagnostyczne. Style opisują sytuacyjne strategie adaptacyjne i sposoby reagowania na obciążenia w dorosłym funkcjonowaniu.
Link do badania:
https://forms.gle/V4Xj3CW4mtEHHKSE6
UWAGA! Każda uczestniczka otrzymuje indywidualne opracowanie wyników w formie opinii opisowej.
Z góry serdecznie dziękuję, Monika Deja
Bibliografia
- Biederman, J., Faraone, S. V., & Monuteaux, M. C. (2002). Differential effect of environmental adversity by gender: Rutter’s index of adversity in a group of boys and girls with and without ADHD. American Journal of Psychiatry, 159(9), 1556–1562.
https://doi.org/10.1176/appi.ajp.159.9.1556 - Shaw, P., Stringaris, A., Nigg, J., & Leibenluft, E. (2014). Emotion dysregulation in attention deficit hyperactivity disorder. American Journal of Psychiatry, 171(3), 276–293.
https://doi.org/10.1176/appi.ajp.2013.13070966 - Shaw, P., & Sudre, G. (2021). Adolescent attention-deficit/hyperactivity disorder: Understanding teenage symptom trajectories. Biological Psychiatry, 89(2), 152–161.
https://doi.org/10.1016/j.biopsych.2020.06.004 - Norman, L. J., Price, J., Ahn, K., Sudre, G., Sharp, W., & Shaw, P. (2023). Longitudinal trajectories of childhood and adolescent ADHD diagnoses in three cohorts. EClinicalMedicine, 60, 102021.
https://doi.org/10.1016/j.eclinm.2023.102021 - Bussing, R., Mason, D. M., Bell, L., Porter, P., & Garvan, C. (2010). Adolescent outcomes of childhood attention-deficit/hyperactivity disorder in a diverse community sample. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 49(6), 595–605.
https://doi.org/10.1016/j.jaac.2010.03.006 - Pedersen, S. L., Walther, C. A. P., Harty, S. C., Gnagy, E. M., Pelham, W. E., Molina, B. S. G., & Waschbusch, D. A. (2020). Real-world changes in adolescents’ ADHD symptoms over time: Contextual influences on symptom trajectories. Journal of Attention Disorders.
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7805014/ - Willcutt, E. G. (2012). The prevalence of DSM-IV attention-deficit/hyperactivity disorder: A meta-analytic review. Neurotherapeutics, 9(3), 490–499.
https://doi.org/10.1007/s13311-012-0135-8 - Cortese, S. (2012). The neurobiology and genetics of attention-deficit/hyperactivity disorder (ADHD): What every clinician should know. European Journal of Paediatric Neurology, 16(5), 422–433.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22306277/ - Ogundele, M. O. (2023). ADHD in children and adolescents: Review of current practice. Archives of Disease in Childhood.
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10091126/ - Quinn, P. O. (2008). Attention-deficit/hyperactivity disorder and its comorbidities in women and girls: An evolving picture. Current Psychiatry Reports, 10(5), 419-423. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4195638/?utm_source
