Stymulanty należą do podstawowych leków stosowanych w terapii ADHD, jednak badania wskazują, iż istotny odsetek pacjentów przerywa leczenie już w pierwszym roku terapii. W związku z tym przeprowadzono badanie obejmujące ponad 18 000 osób, którego celem była ocena, czy czynniki genetyczne mogą wpływać na kontynuację leczenia oraz tolerancję farmakoterapii.
Skłonność do przerywania leczenia ADHD
W badaniu przeanalizowano dane 18 362 osób z rozpoznaniem ADHD, które rozpoczęły leczenie ADHD stymulantami w ramach projektu iPSYCH. Jest to duża, populacyjna kohorta duńska powiązana z krajowymi rejestrami zdrowotnymi. Przerwanie leczenia zdefiniowano jako brak realizacji recepty przez co najmniej 180 dni. Ostatnia recepta musiała została wykupiona przy tym w ciągu pierwszego roku od rozpoczęcia terapii.
Celem analizy była ocena, czy czynniki genetyczne mogą wpływać na skłonność pacjentów do przerywania farmakoterapii ADHD. W tym celu przeprowadzono analizę asocjacyjną całego genomu (GWAS). Umożliwia ona identyfikację wariantów genetycznych (SNP) potencjalnie związanych z większym ryzykiem rezygnacji z leczenia.
Dodatkowo obliczono wskaźniki poligeniczne (PGS), które odzwierciedlają skumulowaną predyspozycję genetyczną do określonych cech i zaburzeń. Analizie poddano m.in. predyspozycje do depresji, schizofrenii oraz trudności w uczeniu się, oceniając ich związek z ryzykiem przerwania leczenia.
Uwzględniono również wiek pacjentów, analizując potencjalne różnice we wpływie czynników genetycznych pomiędzy dziećmi, młodzieżą i dorosłymi. Ponadto przeprowadzono analizę rzadkich wariantów genetycznych, koncentrując się na potencjalnie uszkadzających zmianach w genach związanych z funkcjonowaniem układu dopaminergicznego. Odgrywa on kluczową rolę zarówno w patofizjologii ADHD, jak i w mechanizmie działania leków stymulujących.
Dlaczego pacjenci przerywają farmakoterapię ADHD? Wyniki badania
Badanie wykazało, iż wiek rozpoczęcia leczenia ma istotne znaczenie dla jego kontynuacji. Osoby przerywające terapię zwykle rozpoczynały farmakoterapię później, najczęściej w okresie adolescencji (średnio około 15. roku życia). Natomiast pacjenci, którzy rozpoczynali leczenie wcześniej, około 10. roku życia, rzadziej z niego rezygnowali. Ponadto w grupie przerywającej terapię częściej obserwowano współwystępowanie innych zaburzeń psychicznych.
Jednym z kluczowych wniosków badania było stwierdzenie, iż genetyczne uwarunkowania związane z przerywaniem leczenia różnią się w zależności od wieku pacjenta. U dzieci poniżej 16. roku życia zidentyfikowano sygnał asocjacyjny na chromosomie 11. Lokalizuje się on w obrębie genu SLC5A12, który może wpływać na odpowiedź na leczenie. W przypadku dorosłych natomiast decyzja o przerwaniu terapii słabiej wiązała się z pojedynczymi wariantami genetycznymi. W większym stopniu odzwierciedlała ogólną architekturę genetyczną.
Analiza wskaźników poligenicznych (PGS) wykazała, iż skłonność do przerywania leczenia ADHD może wiązać się z innymi cechami uwarunkowanymi genetycznie. Wyższa predyspozycja genetyczna do schizofrenii oraz depresji wiązała się z większym ryzykiem przerwania terapii. Z kolei wyższa genetyczna skłonność do zwiększonego wskaźnika masy ciała (BMI) wiązała się z rzadszym odstawianiem leków. Może to wynikać z dodatkowego wpływu farmakoterapii na regulację apetytu i impulsywności.
Interesujące zależności zaobserwowano również w odniesieniu do cech poznawczych. U dorosłych większe genetyczne predyspozycje do wyższych zdolności poznawczych sprzyjały kontynuowaniu leczenia ADHD. W grupie dzieci zaobserwowano natomiast odwrotną zależność. Wyższe predyspozycje genetyczne związane z osiągnięciami edukacyjnymi wiązały się z częstszym przerywaniem terapii.
Wiek rozpoczęcia farmakoterapii ADHD ma znaczenie
Uzyskane wyniki wskazują, iż przerywanie leczenia ADHD jest zjawiskiem wieloczynnikowym, na które wpływają zarówno czynniki kliniczne, rozwojowe, jak i genetyczne. Istotna rola wieku rozpoczęcia terapii oraz różnice w architekturze genetycznej między dziećmi a dorosłymi sugerują, iż mechanizmy leżące u podstaw decyzji o kontynuacji leczenia zmieniają się wraz z etapem rozwoju.
Choć czynniki biologiczne odgrywają pewną rolę, rezygnacja z leczenia pozostaje procesem złożonym i nie może być w tej chwili przewidywana wyłącznie na podstawie danych genetycznych. Wyniki badania podkreślają jednak znaczenie podejścia zindywidualizowanego. Strategie terapeutyczne oraz monitorowanie przestrzegania zaleceń terapeutycznych powinny być dostosowane do wieku pacjenta. Należy również uwzględnić odmienne uwarunkowania rozwojowe, kliniczne i psychospołeczne u dzieci i dorosłych.
Wyniki badania opublikowano w czasopiśmie Translational Psychiatry.
