Czy mastika naprawdę pomaga na żołądek i jelita? Tradycyjne zastosowania i współczesne badania

Czy mastika może wspierać żołądek, jelita, mikrobiotę, a choćby metabolizm? Ta naturalna żywica z wyspy Chios od wieków jest stosowana przy dolegliwościach trawiennych, a dziś coraz częściej analizują ją również naukowcy. Sprawdzamy, w jakich problemach zdrowotnych może być pomocna, co mówią badania o jej działaniu i dlaczego tak ważne jest, by wybierać wyłącznie oryginalną mastikę.

Czym jest mastika?

Guma mastyksowa z Chios (ang. Chios Mastic Gum, w uproszczeniu CMG) to aromatyczna żywica wytwarzana przez wiecznie zielony krzew Pistacia lentiscus, należący do rodziny nanerczowatych (Anacardiaceae). Roślina ta, nazywana drzewem mastyksowym, jest wieloletnim krzewem lub niewielkim drzewem o gęstym ulistnieniu. Zachowuje liście przez cały rok i dorasta maksymalnie do około 5 m wysokości. Rośnie stosunkowo wolno – pełną dojrzałość osiąga dopiero między 40. a 50. rokiem życia.

Historia stosowania gumy mastyksowej

Historia stosowania mastyksu sięga starożytności. O jego adekwatnościach pisali najważniejsi lekarze i przyrodnicy świata antycznego, m.in. Hipokrates, Pedanios Dioskurydes, Galen i Pliniusz Starszy. Według ich obserwacji mastyks mógł pomagać w leczeniu niestrawności, a także w niektórych schorzeniach krwi i układu oddechowego. Mastyks zajmował również istotną pozycję w medycynie bizantyjskiej i średniowiecznej. W tym okresie był powszechnie wykorzystywany w medycynie ludowej, a z czasem trafił także do oficjalnych farmakopei zarówno w Europie, jak i w Azji.

Drzewo mastyksowe zostało po raz pierwszy naukowo opisane w 1825 roku przez szwajcarskiego botanika Auguste’a de Candolle’a, który nadał mu nazwę Pistacia lentiscus L. var. Chia. w tej chwili w literaturze naukowej przyjęto nazwę Pistacia lentiscus L., stosowaną także w Farmakopei Europejskiej.

Badacze ponownie się zainteresowali mastyksem w latach 80. XX wieku. Wtedy opublikowano pierwsze badania wskazujące na to, iż żywica może łagodzić stany zapalne przewodu pokarmowego, szczególnie te związane z bakterią Helicobacter pylori. Od tego czasu naukowcy zidentyfikowali w mastyksie ponad 120 różnych związków chemicznych.

W 2015 roku mastyks z Chios został oficjalnie opisany w monografii przygotowanej przez European Medicines Agency. Instytucja ta uznała go za tradycyjny roślinny produkt leczniczy stosowany m.in. w łagodnych zaburzeniach trawiennych, stanach zapalnych skóry oraz w gojeniu drobnych ran.

Jak pozyskuje się żywicę mastyksową?

Choć różne gatunki z rodzaju Pistacia występują w całym regionie Morza Śródziemnego, prawdziwa guma mastyksowa z Chios jest wyjątkowa. Pozyskuje się ją wyłącznie z drzew rosnących w południowej części greckiej wyspy Chios. Cała produkcja pochodzi z 24 wiosek znanych jako Mastichochoria. W tych miejscowościach uprawa drzew mastyksowych i zbiór żywicy są nie tylko działalnością rolniczą, ale także ważnym elementem lokalnej tradycji i dziedzictwa kulturowego.

Wyjątkowe adekwatności mastyksu wynikają między innymi z warunków środowiskowych. Gęste, wapienne gleby regionu Mastichochoria tworzą idealne warunki do wzrostu drzew i produkcji żywicy. Większość drzew mastyksowych żyje około 100 lat, choć zdarzają się okazy osiągające choćby 200 lat.

Tradycyjna metoda pozyskiwania mastiki

Tradycyjna metoda pozyskiwania mastyksu jest pracochłonna i w dużej mierze nie zmieniła się od setek lat. Latem (zwykle w lipcu i sierpniu) w korze pnia drzewa wykonuje się płytkie nacięcia dzięki specjalnych narzędzi zwanych „ceditíria”. Zanim jednak zacznie się sam proces nacinania, rolnicy dokładnie przygotowują teren wokół drzewa. Najpierw manualnie usuwają gałęzie, liście i chwasty, a następnie rozsypują na ziemi cienką warstwę białego pyłu z węglanu wapnia. Tworzy on jasną powierzchnię, którą miejscowi nazywają „trapezi”, czyli stołem. To właśnie na tę warstwę powoli kapie żywica wypływająca z nacięć. Następnie stopniowo zastyga w małe, półprzezroczyste „łezki”, które pod koniec sierpnia i we wrześniu zbiera się manualnie.

Zbiór płynny mastiki

W ostatnich dekadach próbowano wprowadzać różne nowoczesne metody zbioru mastiki, jednak większość z nich nie pozwalała uzyskać żywicy tak wysokiej jakości jak w przypadku tradycyjnego sposobu.

Jedną z alternatyw jest tzw. zbiór płynny. W tej metodzie miejsca nacięć pokrywa się substancją stymulującą tkanki roślinne (ethrel). W ten sposób pobudza się drzewo do wydzielania żywicy, którą się zbiera w postaci gęstej, płynnej pasty bogatej w olejek eteryczny. Badania nad różnicami między produktami uzyskanymi różnymi metodami są jednak wciąż nieliczne.

Dlaczego ważne jest, aby wybierać oryginalną mastikę?

Ze względu na dużą wartość ekonomiczną mastyksu podejmowano próby przeniesienia upraw drzew mastyksowych na inne obszary. Okazało się jednak, iż poza południową częścią wyspy Chios drzewa produkują znacznie mniej żywicy – albo nie wytwarzają jej wcale.

Ta wyjątkowość sprawiła, iż w 1997 roku Unia Europejska przyznała mastyksowi z Chios status Chronionej Nazwy Pochodzenia. Z kolei w 2014 roku tradycyjna wiedza i umiejętności związane z uprawą i zbieraniem mastyksu zostały wpisane przez UNESCO na listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości.

Produkcja żywicy mastyksowej jest w skali światowej niewielka (około 140–160 t rocznie), a jej pozyskiwanie i przetwarzanie odbywa się manualnie. Jest to więc proces dosyć drogi. W związku z tym na rynku można znaleźć produkty sprzedawane jako mastika, ale nie mające z nią nic wspólnego. Produkty z mastyksem to suplementy diety, które nie podlegają wnikliwej kontroli jakości. Musimy w tym wypadku liczyć na uczciwość producenta. Co może świadczyć o oryginalnym pochodzeniu żywicy?

1. Wygląd – po zbiorze żywica jest półprzezroczysta, biała lub jasnożółta, a z czasem staje się nieprzezroczysta i nabiera bardziej żółtawego koloru.
2. Aromat – ziołowy, przypominający nieco zapach sosny.
3. Certyfikat – oryginalne produkty powinny mieć znak PDO (Protected Designation of Origin) „Chios Mastiha” lub logo Chios Mastiha Growers Association (CMGA) – oficjalnej spółdzielni producentów.
4. Informacja o pochodzeniu żywicy z wyspy Chios.

Poniżej przykłady dwóch równoprawnych certyfikatów, które są stosowane na oryginalnych produktach.

Właściwości lecznicze żywicy mastyksowej przyjmowanej doustnie

Badania laboratoryjne i eksperymentalne wykazały, iż substancje obecne w tej żywicy mogą wykazywać szeroki zakres działania biologicznego. Wśród potencjalnych adekwatności wymienia się m.in. działanie przeciwbakteryjne, przeciwzapalne i antyoksydacyjne. To sugeruje, iż mastyks może przynieść efekty w terapii przeciwwrzodowej, w profilaktyce cukrzycy, schorzeń kardiologicznych i nowotworów (w tym wypadku mamy tylko badania in vitro).

Skład chemiczny mastyksu z Chios jest dość złożony, ale dominują w nim triterpeny – grupa naturalnych związków organicznych, które stanowią około 65–70% całej żywicy. Oprócz nich mastyks zawiera także około 25% naturalnego polimeru cis-1,4-poli-β-mircenu oraz niewielką, około 2-procentową frakcję lotną. Ta ostatnia tworzy aromatyczny olejek eteryczny i tzw. wodę mastyksową, które powstają podczas destylacji żywicy.

W badaniach klinicznych najczęściej stosowano czystą żywicę mastyksową, a nie ekstrakty standaryzowane.

Wpływ przyjmowania mastiki na choroby metaboliczne

Badania kliniczne sugerują, iż guma mastyksowa z Chios (CMG) może korzystnie wpływać na parametry metaboliczne, lipidowe oraz funkcje wątroby, choć wyniki nie są jednoznaczne.

W jednym z badań, obejmującym 48 osób przyjmujących wysoką dawkę (5 g dziennie) przez 18 miesięcy, odnotowano spadek cholesterolu całkowitego, trójglicerydów oraz niektórych lipoprotein, a także obniżenie poziomu enzymów wątrobowych (ALT, AST), co wskazuje na potencjalne działanie hepatoprotekcyjne. W tej samej pracy u 85 osób przyjmujących niższą dawkę (~0,7 g dziennie) przez 12 miesięcy nie wykazano istotnych zmian w parametrach lipidowych.

W innym badaniu z udziałem 21 japońskich mężczyzn powyżej 40. roku życia suplementacja 5 g proszku mastyksowego dziennie przez okres od 3 do 6 miesięcy obniżyła poziom trójglicerydów, a także poprawiła wrażliwość na insulinę. Efekt był silniejszy u osób, które równocześnie zwiększyły aktywność fizyczną.

Kolejne badanie obejmujące 156 osób z hipercholesterolemią wykazało, iż obniżenie cholesterolu całkowitego i glukozy na czczo odnotowano tylko u osób przyjmujących pełną, nieprzetworzoną formę CMG, co sugeruje, iż korzystne działanie wynika ze współdziałania różnych składników żywicy.

W badaniu z udziałem 94 osób z zaburzeniami metabolicznymi, które przez 3 miesiące przyjmowały 200 mg olejku eterycznego z mastyksu, zaobserwowano obniżenie poziomu trójglicerydów i LDL, a także poprawę parametrów antropometrycznych (masa ciała, BMI, ilość tłuszczu trzewnego). W tej grupie odnotowano również spadek poziomu utlenionego LDL – markera stresu oksydacyjnego – oraz wzrost adiponektyny, hormonu związanego z ochroną przed stanem zapalnym i cukrzycą typu 2.

Istotne dane uzyskano również w międzynarodowym badaniu MAST4HEALTH, przeprowadzonym w Grecji, Włoszech i Serbii. Obejmowało ono 98 pacjentów z niealkoholową stłuszczeniową chorobą wątroby (NAFLD). Po 6 miesiącach suplementacji CMG największą poprawę stanu wątroby obserwowano u pacjentów z ciężką otyłością (BMI > 35). Badanie wykazało także korzystny wpływ na mikrobiotę jelitową oraz metabolizm lipidów i kwasów żółciowych, choć nie wszystkie klasyczne markery metaboliczne uległy zmianie.

W krótkoterminowym badaniu z udziałem 27 osób (w tym 13 z nadciśnieniem) jednorazowa dawka 2,8 g CMG spowodowała poprawę ciśnienia skurczowego oraz obniżenie aktywności szlaków prooksydacyjnych u osób z nadciśnieniem, natomiast nie obserwowano takiego efektu u osób z prawidłowym ciśnieniem.

Właściwości przeciwdrobnoustrojowe

Mastyks z Chios ma szerokie działanie przeciwdrobnoustrojowe. Już w 1995 roku badania in vitro wykazały, iż dodatek oleju mastyksowego do kultur bakterii skutecznie hamuje wzrost bakterii zarówno Gram-dodatnich, jak i Gram-ujemnych, w tym Staphylococcus aureus, Lactobacillus plantarum, Pseudomonas fragi i Salmonella enteritidis. Efekt ten był zależny od stężenia – im więcej oleju, tym silniejsze hamowanie wzrostu bakterii.

Nowsze badania wykazały również, iż mastyks działa przeciwko bakteriom odpowiedzialnym za infekcje gardła i ucha, takim jak różne gatunki Streptococcus, zarówno samodzielnie, jak i w połączeniu z antybiotykami. Co ważne, żywica hamuje wzrost bakterii przyzębia, nie uszkadzając przy tym komórek nabłonka ani komórek mezenchymalnych, co czyni ją bezpiecznym środkiem wspierającym zdrowie jamy ustnej.

Mastyks wykazuje też działanie przeciwgrzybicze i przeciwpierwotniacze – badania laboratoryjne pokazują, iż hamuje namnażanie Candida i pierwotniaka Trichomonas vaginalis, odpowiedzialnego za rzęsistkowicę.

Właściwości przeciwwrzodowe mastiki

Najbardziej udokumentowane jest działanie mastyksu przeciw H. pylori – bakterii odpowiedzialnej za wrzody żołądka i dwunastnicy.

Wyniki badań in vivo są równie obiecujące. W jednym z randomizowanych badań klinicznych 13 pacjentom podawano gumę mastyksową w dawce 350 mg proszku 3 razy dziennie przez 14 dni i uzyskano eradykację Helicobacter pylori u 4 z nich. W drugiej grupie chorych podawano dawkę 1,05 g przez ten sam okres. Uzyskano pozytywny efekt u 5 z 13 osób. Jednak połączenie mastyksu z lekami zmieniającymi kwaśność żołądka, np. z pantoprazolem, nie było w ogóle skuteczne, ponieważ prawdopodobnie substancje aktywne mastyksu działają najlepiej w kwaśnym środowisku. Dla porównania przy zastosowaniu klasycznej antybiotykoterapii z IPP uzyskano eradykację u 10 z 13 pacjentów.

Jednak niektóre mniejsze badania nie przyniosły zadowalających czy spektakularnych wyników, co podkreśla potrzebę przeprowadzenia większych i bardziej precyzyjnie zaprojektowanych badań klinicznych.

Małe badanie kliniczne przeprowadzone na pacjentach z wrzodem dwunastnicy wykazało, iż dzienna suplementacja 1 g mastyksu przez 2 tygodnie przyniosła złagodzenie objawów w porównaniu z placebo, a u 70% pacjentów rozpoczął się proces gojenia potwierdzony endoskopowo.

Mastika w chorobach jelit

Badania kliniczne sugerują, iż mastyks z Chios może wspomagać osoby z chorobą Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego. Suplementacja mastyksu w dawce około 2,2–2,8 g dziennie przez kilka tygodni u pacjentów z aktywną chorobą prowadziła do zmniejszenia stanu zapalnego i stresu oksydacyjnego. Zaobserwowano m.in. spadek poziomu CRP, interleukiny-6 (IL-6) oraz utlenionych cząstek LDL, a także poprawę całkowitego potencjału antyoksydacyjnego organizmu.

Pacjenci przyjmujący mastyks wykazywali również poprawę wyników w kwestionariuszach oceniających jakość życia związaną z chorobą jelit oraz korzystne zmiany w markerach kałowych, takich jak lizozym, fibrynogen i laktoferyna. W grupach placebo te wskaźniki często się pogarszały, co dodatkowo podkreślało korzystny wpływ mastyksu.

Co ciekawe, suplementacja mastyksu wpływała także na poziomy niektórych aminokwasów i białek w osoczu. Przykładowo zwiększała poziom albumin i stabilizowała stężenie wolnych aminokwasów, co może wspierać prawidłowy metabolizm i regenerację organizmu. W jednym badaniu zaobserwowano też wzrost stężenia interleukiny-17A (IL-17A) w surowicy, która ma działanie ochronne w przebiegu choroby zapalnej jelit.

Mastyks chroni też nabłonek jelit i wspiera odbudowę różnorodności mikrobioty, działając jak naturalny prebiotyk. W badaniu na 148 osobach z dyspepsją czynnościową stosowanie mastyksu w dawce 350 mg trzy razy dziennie przez trzy tygodnie znacząco złagodziło dolegliwości.

Podsumowując, mastyks z Chios może działać jako naturalny, wspomagający środek w chorobach zapalnych jelit. Wykazano, iż ogranicza stany zapalne, chroni komórki jelit i poprawia jakość życia pacjentów. Wciąż jednak istnieje konieczność prowadzenia dalszych badań, które pomogą dokładnie określić optymalne dawki i czas suplementacji.

Zastosowanie żywicy mastyksowej w kosmetyce i dermatologii

Mastyks ma też zastosowanie zewnętrzne. Ceniony jest przede wszystkim za adekwatności antybakteryjne, przeciwzapalne i lekko ściągające. Dzięki temu może wspomagać pielęgnację skóry problematycznej, skłonnej do podrażnień, drobnych stanów zapalnych czy trądziku.

Stosowana w maściach, balsamach lub olejkach żywica mastyksowa może pomagać w łagodzeniu niewielkich ran, zadrapań oraz podrażnień skóry. Tworzy na powierzchni skóry delikatną warstwę ochronną, która sprzyja regeneracji i ogranicza rozwój drobnoustrojów. W kosmetyce naturalnej wykorzystuje się ją również w preparatach do skóry tłustej, ponieważ pomaga regulować wydzielanie sebum i poprawia ogólną kondycję skóry.

Ponadto żywica mastyksowa bywa składnikiem preparatów do masażu lub balsamów rozgrzewających, gdzie jej aromatyczne adekwatności oraz działanie przeciwzapalne mogą wspierać relaksację mięśni i łagodzenie drobnych dolegliwości skórnych.

Mastika w stomatologii

W stomatologii żywica mastyksowa jest znana przede wszystkim ze swojego działania przeciwbakteryjnego i przeciwzapalnego, które wspiera zdrowie jamy ustnej. Tradycyjnie była stosowana jako naturalny środek do czyszczenia zębów. Jej niewielkie kawałki żuto podobnie jak gumę, by usunąć płytkę nazębną i odświeżyć oddech.

Badania wskazują, iż mogą ograniczać rozwój bakterii odpowiedzialnych za próchnicę, takich jak Streptococcus mutans, a także bakterii związanych z chorobami przyzębia, np. Porphyromonas gingivalis. Dzięki temu żywica mastyksowa może wspierać profilaktykę próchnicy oraz stanów zapalnych dziąseł.

Dodatkowo w niektórych preparatach stosowanych miejscowo w jamie ustnej mastyks wykazuje działanie łagodzące i wspomagające gojenie drobnych uszkodzeń błony śluzowej, np. aft czy podrażnień po zabiegach stomatologicznych. Mastika ma adekwatności antyseptyczne i przyczynia się do stworzenia cienkiej warstwy ochronnej na tkankach, a to sprzyja regeneracji oraz ogranicza rozwój drobnoustrojów.

Mastyks – działania niepożądane (toksyczność)

Spożywanie gumy mastyksowej jest generalnie bezpieczne, a większość badań klinicznych nie wykazała istotnych działań niepożądanych, choćby przy wysokich dawkach. Sporadycznie zgłaszano jedynie reakcje alergiczne na skórze, głównie przy stosowaniu plastrów mastyksowych po operacjach.

Nieco więcej informacji pochodzi z badań na zwierzętach. U niektórych szczurów bardzo duże dawki mastyksu wywoływały zmiany w nerkach, wątrobie oraz w niektórych parametrach krwi, a w niektórych eksperymentach zaobserwowano wzrost markerów przednowotworowych wątroby. Jednocześnie mastyks wykazywał działanie ochronne na wątrobę, np. po zatruciu czterochlorkiem węgla.

Wygląda więc na to, iż efekty mastyksu – korzystne lub niekorzystne – zależą od dawki, czasu stosowania i rodzaju tkanki. Wciąż jednak potrzebne są dalsze badania, aby dokładnie ustalić bezpieczne i terapeutyczne dawki żywicy oraz zbadać sposób jej działania w organizmie.

Podsumowanie

Dostępne dane sugerują, iż mastyks z Chios ma adekwatności przeciwzapalne i antyoksydacyjne. Może więc być wykorzystany w leczeniu wielu schorzeń. Wspomaga także eradykację bakterii Helicobacter pylori. Kto wie, może w przyszłości będzie wykorzystywany także do leczenia innych infekcji. Być może warto też przeprowadzić badania kliniczne z punktami końcowymi dotyczącymi układu sercowo-naczyniowego, aby ocenić jego potencjalną wartość w leczeniu zaburzeń sercowo-naczyniowych. Co więcej, do tej pory nie zgłoszono żadnych istotnych działań niepożądanych związanych ze spożyciem mastyksu przez ludzi. Czekamy więc na kolejne badania, które potwierdzą niezwykłą moc mastyksu z Chios.

Bibliografia:

1. Al-Qaisi, T. S., Jabbar, A. A. J., Raouf, M. M. H. M., Berwary, N. J. A., Al-Balas, Q., Abdul-Samad Ismail, P., Saber, M. H., Mothana, R. A., Alanzi, A. R., Abdulla, M. A., Hassan, R. R., Saleh, M. I., & Hasson, S. (2025). A traditional gum exudate from Pistacia atlantica ameliorates ethanol-mediated gastric ulcer in rats: Possible molecular mechanisms. Food Science & Nutrition, 13(3), Article e70049. doi: 10.1002/fsn3.70049.
2. Blomquist, S. A., & Fernandez, M. L. (2024). Chios mastic gum: A promising phytotherapeutic for cardiometabolic health. Nutrients, 16(17), Article 2941. doi: 10.3390/nu16172941.
3. Cui, H., Li, X., An, X. R., Liu, W., & Yuan, T. (2023). Masticadienonic acid from Chios mastic gum mitigates colitis in mice via modulating inflammatory response, gut barrier integrity and microbiota. Phytomedicine, 108, Article 154518. doi: 10.1016/j.phymed.2022.154518.
4. Gortzi, O., Rovoli, M., Katsoulis, K., Graikou, K., Karagkini, D.-A., Stagos, D., Kouretas, D., Tsaknis, J., & Chinou, I. (2022). Study of stability, cytotoxic and antimicrobial activity of Chios mastic gum fractions (neutral, acidic) after encapsulation in liposomes. Foods, 11(2), Article 271. doi: 10.3390/foods11030271.
5. Mavroudi, A., Hadjimbei, E., Giannakou, K., & Chrysostomou, S. (2023). The effect of mastic Chios supplementation in inflammatory bowel disease: A systematic literature review. Journal of Medicinal Food, 26(4), 215–223. doi: 10.1089/jmf.2022.0116.
6. Pachi, V. K., Mikropoulou, E. V., Gkiouvetidis, P., Siafakas, K., Argyropoulou, A., Angelis, A., Mitakou, S., & Halabalaki, M. (2020). Traditional uses, phytochemistry and pharmacology of Chios mastic gum (Pistacia lentiscus var. Chia, Anacardiaceae): A review. Journal of Ethnopharmacology, 254, Article 112485. doi: 10.1016/j.jep.2019.112485.
7. Soulaidopoulos, S., Tsiogka, A., Chrysohoou, C., Lazarou, E., Aznaouridis, K., Doundoulakis, I., Tyrovola, D., Tousoulis, D., Tsioufis, K., Vlachopoulos, C., & Lazaros, G. (2022). Overview of Chios mastic gum (Pistacia lentiscus) effects on human health. Nutrients, 14(3), Article 590. doi: 10.3390/nu14030590.