Praca przy fotelu stomatologicznym wymaga precyzji, ale także długotrwałego utrzymywania często niewygodnej pozycji. Bóle szyi, barków czy dolnego odcinka kręgosłupa należą do częstych problemów zawodowych w stomatologii. W artykule opublikowanym w „BDJ Team” prof. Fiona Ellwood zwraca uwagę na mniej oczywisty aspekt tego problemu: wyposażenie gabinetów może nie być odpowiednio dostosowane do budowy ciała kobiet, które stanowią większość personelu stomatologicznego.
Dentyści, asystentki i higienistki spędzają wiele godzin w pozycji siedzącej, wykonując precyzyjne, powtarzalne czynności w niewielkim polu zabiegowym. Pochylanie głowy i tułowia, utrzymywanie uniesionych ramion czy powtarzające się ruchy dłoni obciążają układ mięśniowo-szkieletowy.
Dolegliwości mogą dotyczyć szyi, barków, pleców, nadgarstków i dłoni. Ich konsekwencje nie ograniczają się do bólu po zakończeniu pracy. Przewlekłe problemy mogą prowadzić do zmniejszenia liczby godzin pracy, spadku wydajności, a choćby wcześniejszego zakończenia aktywności zawodowej.
Autorka pracy – profesor nadzwyczajna i dyrektorka ds. kształcenia stomatologicznego na Uniwersytecie w Lincoln (Wielka Brytania) – przypomina, iż problem jest dobrze znany w literaturze dotyczącej zdrowia zawodowego personelu stomatologicznego. Mniej jednoznaczne pozostaje natomiast pytanie, w jakim stopniu różnice między kobietami i mężczyznami wpływają na ryzyko takich dolegliwości.
Czy wyposażenie gabinetów uwzględnia budowę ciała kobiet?
Autorka wskazuje na historyczne uwarunkowania projektowania stanowisk stomatologicznych. W czasach, gdy w zawodzie dominowali mężczyźni, wyposażenie często dostosowywano do ich przeciętnych wymiarów ciała. Choć sprzęt ewoluował, nie wszystkie rozwiązania muszą odpowiadać potrzebom osób o różnym wzroście, długości kończyn czy wielkości dłoni.
Znaczenie ma nie tylko stołek operatora. jeżeli stołek nie pozwala na odpowiednio niskie ustawienie siedziska, niższa osoba może mieć trudności z zachowaniem stabilnej pozycji nóg i miednicy. Z kolei zbyt wysoko ustawiony fotel pacjenta może wymuszać unoszenie ramion i zwiększać obciążenie barków.
Problemem może być również rozmieszczenie instrumentów. Narzędzia i elementy unitu umieszczone poza wygodnym zasięgiem rąk sprzyjają powtarzającym się skrętom tułowia i bocznym skłonom. Także średnica i masa instrumentów mają znaczenie: uchwyty dopasowane do większych dłoni mogą wymagać od osób o mniejszych dłoniach większego wysiłku podczas chwytania.
Podobne zasady dotyczą lup zabiegowych. Ich parametry powinny odpowiadać indywidualnej odległości roboczej i kątowi obserwacji. Nieprawidłowo dobrane lupy mogą sprzyjać nadmiernemu pochylaniu głowy zamiast pomagać w utrzymaniu bardziej ergonomicznej pozycji.
Nie chodzi tylko o płeć, ale o dopasowanie stanowiska
Antropometria zajmuje się pomiarami wymiarów i proporcji ludzkiego ciała. W projektowaniu stanowisk pracy uwzględnia się między innymi wzrost, długość kończyn oraz zasięg rąk. Celem jest takie dostosowanie wyposażenia, aby mogło z niego bezpiecznie korzystać możliwie szerokie grono użytkowników.
Prof. Ellwood podkreśla, iż nie należy automatycznie przypisywać kobietom większego ryzyka dolegliwości mięśniowo-szkieletowych wyłącznie ze względu na płeć. Wcześniejsze badania przynosiły niejednoznaczne wyniki, a obserwowane różnice mogą zależeć także od rodzaju wykonywanej pracy, specjalizacji oraz czasu narażenia na obciążenia fizyczne.
Nie oznacza to, iż każda dentystka, asystentka lub higienistka jest bardziej narażona na przeciążenia niż mężczyzna wykonujący podobną pracę. Istotne jest natomiast pytanie, czy wyposażenie gabinetu można dostosować do wymiarów ciała i potrzeb każdej osoby pracującej przy fotelu.
Jak poprawić ergonomię stanowiska stomatologicznego?
Autorka proponuje, by większy nacisk położyć na projektowanie i regulację całego stanowiska, a nie wyłącznie na instruowanie personelu, jak prawidłowo siedzieć. Znaczenie mają między innymi stołki z szerokim zakresem regulacji wysokości, fotele pacjenta umożliwiające odpowiednie ustawienie pola zabiegowego oraz systemy podawania instrumentów, które można umieścić w wygodnym dla operatora zasięgu.
Ważny jest również dobór narzędzi o różnych średnicach uchwytów i masie, rękawic w pełnym zakresie rozmiarów oraz indywidualne dopasowanie lup. Organizacja pracy może dodatkowo zmniejszać obciążenia dzięki naprzemiennemu wykonywaniu różnych procedur, krótkim przerwom oraz sprawnej pracy na cztery ręce.
Ergonomia powinna być także częścią kształcenia przyszłych członków zespołów stomatologicznych. Zamiast ograniczać się do ogólnych zaleceń dotyczących postawy, warto uczyć studentów, jak ustawić fotel, stołek i instrumenty, aby pracować wygodnie i niepotrzebnie nie obciążać układu mięśniowo-szkieletowego.
Jak lepiej dopasować sprzęt do potrzeb personelu?
Fiona Ellwood zwraca też uwagę na ograniczenia dostępnych badań. W literaturze pojawiają się sygnały, iż kobiety mogą częściej zgłaszać niektóre dolegliwości mięśniowo-szkieletowe, ale dostępne dane nie pozwalają jednoznacznie określić, w jakim stopniu odpowiadają za to różnice anatomiczne, charakter pracy czy niedopasowanie wyposażenia.
Potrzebne są badania, które jednocześnie uwzględnią wymiary ciała, obserwowaną postawę podczas pracy, rodzaj wykonywanych czynności i występowanie dolegliwości. Pozwoliłoby to lepiej ocenić, jakie rozwiązania rzeczywiście zmniejszają obciążenia.
Autorka artykułu nie stwierdza, iż sprzęt stomatologiczny jest nieodpowiedni dla wszystkich kobiet. Zwraca raczej uwagę na potrzebę uwzględnienia zróżnicowanych wymiarów ciała przy projektowaniu gabinetów i doborze wyposażenia. Stanowisko powinno być dostosowane do osoby wykonującej zabieg, a nie wymuszać na niej przyjmowanie niewygodnej pozycji zwiększającej obciążenie układu mięśniowo-szkieletowego.
Artykuł pt. „Posture, anthropometry and musculoskeletal health among women in dentistry” został opublikowany 16 października 2026 r. w czasopiśmie „BDJ Team”.
Źródło: https://www.nature.com/
