Niedostępność niektórych preparatów gotowych znacząco komplikuje proces sporządzania leków recepturowych. Wymusza to tym samym na farmaceutach poszukiwanie alternatywnych rozwiązań oraz większą elastyczność w doborze składników. Szczególnie odczuwalny jest brak witaminy A w postaci leków gotowych, a także preparatu zawierającego witaminy A+D3 firmy Medana. Do tej pory były powszechnie wykorzystywane w wielu recepturach.
W obliczu takich niedoborów pojawia się istotne pytanie — w jaki sposób skutecznie poradzić sobie z brakiem tych produktów w recepturze aptecznej? Czy istnieją bezpieczne i zgodne z aktualnymi regulacjami alternatywy, które mogą zastąpić niedostępne preparaty, nie wpływając negatywnie na jakość i skuteczność leku?
Witamina A
Witamina A (Retinolum) jest jednym z częściej wykorzystywanych składników w recepturze aptecznej. Szczególnie często spotyka się ją w preparatach dermatologicznych, takich jak kremy, maści, a także w płukankach stosowanych w leczeniu schorzeń jamy ustnej i gardła. Jej szerokie zastosowanie wynika z licznych adekwatności biologicznych. Odgrywają one istotną rolę w procesach regeneracyjnych skóry i błon śluzowych.
Substancja wykazuje działanie regenerujące oraz wspomaga metabolizm komórkowy, co przekłada się na szybszą odnowę tkanek. Dodatkowo zapewnia odpowiedni poziom nawilżenia i wygładzenia skóry, ogranicza nadmierne rogowacenie naskórka oraz działa zmiękczająco. Dzięki tym adekwatnościom witamina A jest szczególnie ceniona w preparatach przeznaczonych do pielęgnacji skóry. Wspiera procesy naprawcze i poprawia ogólną kondycję skóry problematycznej, suchej i skłonnej do podrażnień.
Dostępne preparaty i ograniczenia stosowania
Do receptury dopuszczone jest stosowanie gotowych preparatów z witaminą A i są to :
- Witamina A firmy HASCO o stężeniu 45 000 j.m./ 1 ml
- skład: Cremophor RH40, alfa-tokofero, BHA, disodowy wodorofosforan, sacharnya sodowa, glicerol, aromat cytrynowy, kwas cytrynowy, woda oczyszczona;
- Witamina A firmy MEDANA o stężeniu 50 000 j.m./1ml
- skład: Cremophor EL, Sacharoza, sodu benzoesan, aromat anyżowy, kwas cytrynowy, woda oczyszczona.
Warto wspomnieć, iż gotowe preparaty nie powinny być stosowane z podłożami lipofilowymi ze względu na to, iż posiadają przeciwstawne emulgatory. Powoduje to złamanie emulsji. Z powodzeniem natomiast mogą być stosowane w przypadku sporządzania płukanki witaminowej do gardła.
Choć omawiane preparaty nie są formalnie klasyfikowane jako surowce recepturowe, zostały dopuszczone do stosowania w recepturze aptecznej na mocy Rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 6 listopada 2012 r. (Dz.U. 2012 poz. 1259). W praktyce oznacza to, iż mogą być one traktowane jako surowce farmaceutyczne i wykorzystywane przy sporządzaniu leków recepturowych. To znacząco rozszerza możliwości pracy farmaceuty w warunkach ograniczonej dostępności klasycznych substancji.
Surowce recepturowe jako alternatywa
Obecnie istotnym problemem jest jednak brak w hurtowniach gotowych preparatów zawierających płynną witaminę A, co wymusza poszukiwanie rozwiązań alternatywnych. Jednym z nich jest zastosowanie surowca recepturowego Vitaminum A densatum oleosum o wysokim stężeniu 1 000 000 j.m./g, będącego olejowym roztworem witaminy A. Preparat ten wykazuje istotną przewagę nad lekami gotowymi, szczególnie w przypadku sporządzania maści. Nie powoduje niezgodności recepturowych z podłożami lipofilowymi, co ma najważniejsze znaczenie dla stabilności i jakości końcowego produktu.
Sprawdź również: Witaminy w recepturze – jakie niezgodności z ich udziałem mogą się pojawić?
Olejowa postać witaminy A charakteryzuje się prostym i przejrzystym składem — zawiera palmitynian retinolu, olej arachidowy oraz alfa-tokoferol. Jedna kropla preparatu ma masę około 35 mg i dostarcza 34 500 j.m. witaminy A, przy czym nie zawiera dodatków takich jak cukry, emulgatory czy substancje aromatyzujące.
Przygotowanie i adekwatności roztworu pomocniczego
Ze względu na bardzo wysokie stężenie przed użyciem konieczne jest sporządzenie roztworu pomocniczego o niższej zawartości substancji czynnej. W tym celu do 2,5 g koncentratu należy dodać 6,0 g oleju rzepakowego. Tak przygotowany roztwór zawiera 10 000 j.m. witaminy A w jednej kropli, zachowuje trwałość przez 1 miesiąc i powinien być przechowywany w warunkach chłodniczych.
W przeciwieństwie do koncentratu, rozcieńczony roztwór nie wykazuje tendencji do krystalizacji. Pozwala to na zachowanie jednorodnej, płynnej postaci i ułatwia jego praktyczne zastosowanie w recepturze. Jedna kropla tak przygotowanego roztworu ma masę około 34 mg.
Należy jednak podkreślić, iż również surowce recepturowe, w tym koncentraty witaminy A, bywają okresowo niedostępne w hurtowniach, co dodatkowo komplikuje proces zapewnienia ciągłości sporządzania leków recepturowych i wymaga bieżącego monitorowania rynku oraz elastycznego podejścia do dostępnych możliwości.
Witamina E
Witamina E (tokoferol) stanowi istotny składnik wykorzystywany w recepturze aptecznej, a szczególnie w preparatach dermatologicznych, ze względu na szerokie spektrum korzystnego działania na skórę. Wykazuje adekwatności przyspieszające gojenie ran oraz wspomagające procesy regeneracyjne, co czyni ją cennym elementem terapii w przypadku uszkodzeń i podrażnień skóry.
Dodatkowo tokoferol działa przeciwzapalnie. Ogranicza ryzyko powstawania podrażnień oraz zmian rumieniowych. Wpływa także na spowolnienie procesów starzenia się skóry, poprawiając jej kondycję i wygląd. Zwiększa zdolność wiązania wody w naskórku, dzięki czemu przeciwdziała jego przesuszeniu, zwiększając tym samym elastyczność skóry. Regularne stosowanie preparatów zawierających witaminę E może również przyczyniać się do zmniejszenia widoczności przebarwień, co dodatkowo podnosi jej wartość w pielęgnacji skóry problematycznej i wymagającej regeneracji.
Dostępne formy witaminy E
W recepturze aptecznej, na analogicznych zasadach jak w przypadku preparatów zawierających witaminę A, dopuszczalne jest stosowanie gotowych preparatów witaminy E w postaci kropli, m.in. firm Medana oraz Hasco. Produkty te charakteryzują się jednolitym stężeniem, wynoszącym 0,3 g witaminy E w 1 ml roztworu, co ułatwia ich wykorzystanie przy sporządzaniu leków recepturowych i zapewnia powtarzalność dawkowania.
Alternatywę stanowi surowiec recepturowy Vitaminum E purum pro receptura. Jest to preparat o znacznie wyższym stężeniu — 1 g witaminy E w 1 g produktu, co oznacza, iż występuje on w postaci praktycznie czystej substancji czynnej. Taka forma wymaga odpowiedniego uwzględnienia w obliczeniach recepturowych oraz ostrożności podczas sporządzania leku.
Zgodnie z aktualną praktyką, w przypadku gdy na recepcie brakuje adnotacji „liq.”, należy zastosować czystą postać witaminy E (pro receptura), a nie jej roztwór. Ma to istotne znaczenie dla prawidłowego wykonania preparatu oraz zachowania zgodności z zapisami recepty.
Zobacz też: Euceryna, woda, wodne roztwory witamin A i E – czy takie połączenie surowców jest stabilne?
Podsumowanie
Ograniczona dostępność gotowych preparatów witamin A i E w istotny sposób wpływa na codzienną praktykę recepturową, wymagając od farmaceuty elastyczności oraz dobrej znajomości dostępnych alternatyw. W takich warunkach szczególnego znaczenia nabiera umiejętne wykorzystanie surowców farmaceutycznych, które pozwalają na zachowanie ciągłości wykonywania leków recepturowych oraz precyzyjne dostosowanie składu do indywidualnych potrzeb pacjenta.
Rekomenduje się, aby w miarę możliwości sięgać po surowce recepturowe witamin A i E. Powinno mieć to miejsce zwłaszcza w sytuacjach braku preparatów gotowych lub ryzyka wystąpienia niezgodności recepturowych. Ich prosty, pozbawiony zbędnych dodatków skład zmniejsza ryzyko działań niepożądanych, takich jak podrażnienia czy reakcje alergiczne, a jednocześnie zwiększa kontrolę nad jakością i stabilnością sporządzanego preparatu.
Świadome i racjonalne stosowanie witamin w postaci surowców farmaceutycznych stanowi nie tylko praktyczne rozwiązanie w obliczu braków rynkowych. Podnosi też bezpieczeństwo i skuteczność terapii recepturowej.
Autor: mgr farm. Martyna Brzezińska
Bibliografia:
- Vitamna A Hasco – CHPL
- Vitamina A Medana – CHPL
- Materiały Akademi Fagronu – webinar – Witaminy w recepturze
- Vitaminum E Hasco – CHPL
- Farmakopea Polska
- R. Jachowicz – Receptura Apteczna – wyd PZWL wyd I 2021
- Wydawnictwo Farmaceutyczne – Receptura niezbędnik dla początkujących i zaawansowanych
