Behemot w „Mistrzu i Małgorzacie” to nie tylko czarny kot-przemieniec o upiornych rozmiarach, ale też najbardziej komiczny i zarazem demoniczny członek świty Wolanda. W powieści Bułhakowa jego wybryki bawią, zaskakują i odsłaniają prawdziwe oblicze moskiewskiej rzeczywistości. Nietypowa charakterystyka Behemota – demona obżarstwa, mistrza jarmarcznego humoru i symbolu materialnych pokus – sprawia, iż jest jedną z najbardziej pamiętanych postaci literackich.
Jego rola jako błazna i demaskatora społeczeństwa, relacje z Korowiowem oraz zwierzęco-ludzki dualizm przyciągają uwagę czytelników, poszerzając rozumienie znaczenia postaci Behemota w „Mistrzu i Małgorzacie”.
Pochodzenie i inspiracje postaci Behemota
Biblijne i demonologiczne korzenie imienia
Imię Behemot w „Mistrzu i Małgorzacie” sięga korzeni biblijnych i demonologicznych. Pojawia się w Księdze Hioba jako potężny potwór, symbolizujący dzikie, pierwotne siły natury i będący („hipopotamem” lub „dzikim zwierzem” w języku hebrajskim) uosobieniem chaosu oraz wrogości wobec Boga. W tradycji demonologicznej, Behemot utożsamiany jest z demonem obżarstwa i pożądania materialnego. Jego postać pojawia się również w apokryfach oraz literaturze na temat demonologii jako symbol piekielnych pokus i cielesnych przywar.
Behemot jako figura literacka nabiera szczególnego znaczenia, odwołuje się do przełamywania granic między złem i groteską, a jego imię jest synonimem zamieszania oraz demonicznych sił wewnętrznych.
Inspiracje literackie i osobiste Bułhakowa
Kreacja Behemota w powieści była inspirowana licznymi źródłami. Bułhakow korzystał nie tylko z motywów apokryficznych i tradycji folklorystycznej, ale także z własnych doświadczeń. Za pierwowzór Behemota uznaje się kota Fluszkę, pupila Bułhakowa i jego żony. Jednak Bułhakow postanowił uczynić kota literackiego czarnym, podkreślając konteksty demoniczne oraz magiczne, które są zakorzenione w rosyjskiej kulturze ludowej.
Oprócz odniesień do folkloru, Bułhakow inspirował się typami błaznów znanych z jarmarcznych przedstawień, komicznych kuglarzy będących parodią rzeczywistości. Te literackie motywy umożliwiły mu stworzenie Behemota jako postaci na pograniczu świata zwierząt, ludzi i demonów, łączącej grozę z humorem i absurdalnym żartem.
Charakterystyka Behemota: wygląd i umiejętności
Fizyczna aparycja i antropomorfizm
Charakterystyka Behemota w powieści opiera się na wyrazistym i zapadającym w pamięć obrazie. Jest to czarny kot o imponujących rozmiarach, większy niż zwykły kot, porównywany często do wieprza. Jego wielkie, zawadiackie wąsy nadają mu wygląd kawalerzysty i podkreślają komiczny efekt. Behemot jest hybrydą – choć wygląda jak zwierzę, porusza się i zachowuje po ludzku.
Typowo kocie cechy – miękkie ruchy, spryt, zamiłowanie do własnej elegancji – mieszają się u niego z wyraźnym antropomorfizmem: potrafi chodzić na dwóch łapach, zachowuje się jak człowiek, a w chwilach przemiany nabiera jeszcze więcej ludzkich rysów.
Zdolności i zachowania nadnaturalne
Behemot, kot-przemieniec, posiada wiele umiejętności niezwykłych dla zwierzęcia. Mówi i swobodnie rozmawia z ludźmi, posługuje się sztućcami, pije alkohol, gra w szachy oraz potrafi kupić bilet w tramwaju. Jego elegancja bywa groteskowa, Behemot przed balem pudruje wąsy, wkłada muszkę i obawia się, by nie wyjść na niekulturalnego gościa. Z drugiej strony łatwo przechodzi do roli psotnika, prowokując zamieszki czy wykonując akrobacje na oczach rozbawionej widowni.
Wszystkie te umiejętności podkreślają podwójną naturę Behemota jako postaci „z marginesu”, łączącej świat ludzi z domeną demonów i zwierząt.
Psychologiczny portret Behemota
Demon obżarstwa i materialnych pokus
Behemot to postać literacka utożsamiana z demonem obżarstwa i zachłanności materialnej. Jedzenie, picie i chciwość są dla niego przejawem życiowej swobody, a każde spotkanie przy stole staje się okazją do komicznych prezentacji i prowokacji. Behemot często bawi się jedzeniem, popisuje łyczkiem wódki lub szeroko komentuje smak koniaku podczas balu szatana.
Obżarstwo Behemota jest przerysowane i groteskowe – to cecha pozwalająca mu nie tylko wyśmiewać innych, ale też demaskować ich słabości, pokazując, iż żądze materialne i doczesne pokusy są stałym elementem ludzkiego charakteru.
Komizm, groteska i jarmarczny humor
Jednym z najbardziej charakterystycznych rysów Behemota jest jego humor. Elementy parodii, żartu i jarmarcznej groteski przewijają się przez każdą jego scenę. Behemot świadomie używa komizmu do przełamywania powagi, a jego celne riposty i szalone wybryki wywołują śmiech zarówno u czytelnika, jak i w ramach powieści – u innych bohaterów.
Nawiązuje do archetypów błaznów, żartownisiów, kuglarzy i postaci jarmarcznych. Jego zachowania są wpisane w tradycję folkloru i łubków – postaci, które negują porządek, ironizując na własny temat i wyśmiewając świat.
Rola Behemota w „Mistrzu i Małgorzacie”
Błazen świty Wolanda, demaskator społeczeństwa
Rola Behemota w „Mistrzu i Małgorzacie” opiera się na funkcji błazna – Behemot ma zabawiać Wolanda, jego świtę i wszystkich wokół. Nie jest jednak biernym pajacem, jego wybryki mają głębsze znaczenie. Służy jako narzędzie demonicznej sprawiedliwości, pomagając Wolandowi ośmieszać i demaskować hipokryzję, zakłamanie i chciwość społeczeństwa moskiewskiego.
Behemot przez żart i dystans obnaża lęki, marności i grzeszki postaci drugoplanowych – podczas seansu czarnej magii brutalnie ukazuje prawdę o ludzkiej naturze oraz wyśmiewa absurdalne przywiązanie do dóbr doczesnych.
Funkcje fabularne i symboliczne
Funkcja Behemota wychodzi daleko poza rozśmieszanie. To postać, która przekracza granice, łamie normy obyczajowe, prowokuje skandal, wprowadza chaos. Jego działania są spektakularne, to on prowokuje zamieszki, wywraca do góry nogami ustalony porządek i pokazuje, jak łatwo zachwiać pozornie trwałym ładem miasta.
W każdej z tych ról Behemot symbolizuje zaburzenie, kadrę luster odsłaniających ukrytą prawdę o rzeczywistości.
Relacje Behemota z innymi postaciami
Duet Korowiow-Behemot: komizm i współpraca
Behemot niemal zawsze pojawia się w parze z Korowiowem. Ten duet jest nierozłączny i pełni funkcję najbardziej wyrazistego komicznego elementu w powieści. Korowiow dodaje do wybryków Behemota element ironicznej inteligencji i złośliwego dystansu.
Wspólnie podejmują najbardziej zwariowane działania, od prowokowania zamętu po rozgrywki z siłami porządkowymi Moskwy. Ich fantastyczna kooperacja buduje atmosferę absurdu, wytrąca z równowagi ludzi wokół i podkreśla kontrast między światem demonów a światem ludzi.
Zwierzęco-demoniczny dualizm w relacjach
Zwierzęco-demoniczny dualizm Behemota szczególnie silnie objawia się w jego relacjach z innymi zwierzętami i członkami świty Wolanda. Karykaturalny konflikt z psami, powracający w różnych scenach powieści, przypomina klasyczne bajki i baśnie, w których pies i kot są naturalnymi rywalami.
Jego lojalność wobec Wolanda, posłuszeństwo i gotowość do wykonywania poleceń podkreślają, iż jest ważnym, choć niepozbawionym sprzeczności, elementem demonicznej świty.
Przemiana i dualizm Behemota
Metafora przemiany: kot, demon, paź
Przemiany Behemota są wyraźnym motywem powieści. W ostatnich scenach kot traci swoją puszystą postać, futro i staje się szczupłym paziem, demonem o chłopięcej twarzy. Takie zamknięcie roli Behemota akcentuje jego podwójną naturę – od figlarnego, nieuchwytnego kota do poważnego, pełniącego określoną misję demona.
Przemiana ta symbolizuje koniec spektaklu, który Behemot zainscenizował wraz z całą świtą Wolanda.
Symbolika dualizmu i marginesu światów
Behemot, kot-przemieniec, łączy światy: jest „na marginesie” pomiędzy tym, co ludzkie i demoniczne, zwierzęce i społeczne. Jego dualizm wprowadza do powieści atmosferę nieustannej niepewności i napięcia – nigdy nie wiemy, czy mamy do czynienia z czworonożnym zwierzęciem, przebiegłym demonem czy uroczym paziem.
Taka konstrukcja pozwala autorowi na swobodne budowanie fabuły wokół przełamywania granic i ukazywania świata w krzywym zwierciadle absurdu.
Symbolika kulturowa i literacka Behemota
Behemot jako archetyp i motyw folklorowy
Behemot korzysta z archetypów znanych z folkloru – jest błaznem, kuglarzem, demonicznym kotem, figlarzem przypominającym Pietruszkę z rosyjskich przedstawień jarmarcznych. Oprócz motywów słowiańskich i ludowych, postać czerpie z tradycji europejskich baśni i legend o przemienionych zwierzętach, sprytnych komikach czy fałszywych taumaturgach.
Błazen w literaturze, tak jak Behemot, spełnia zadanie demaskatora, prowokatora i przewrotnie ujawnia słabości rzeczywistości.
Znaczenie Behemota w powieści Bułhakowa
Znaczenie Behemota w powieści Bułhakowa wykracza daleko poza komizm. Postać ta symbolizuje siły chaosu, materialnych żądz, demonicznego kuszenia, a jej obecność umożliwia przeprowadzenie „egzaminu” z moralności mieszkańców Moskwy. Jest nie tylko narzędziem Wolanda, ale też głosem krytyki względem społeczeństwa zdominowanego przez powierzchowność, egoizm i brak wrażliwości.
W finałowej scenie przemiany Behemot żegna się jeszcze jednym, groteskowym gestem – ostatnim „gwizdem”, przypominającym próbę przebudzenia świata i wywołania autorefleksji wśród czytelników.
Behemot pozostaje jedną z najbardziej wyrazistych, dwuznacznych i zapadających w pamięć postaci w literaturze XX wieku. Jego obecność w powieści Bułhakowa do dziś prowokuje do nowych interpretacji i sprawia, iż humor, ironia i groteska są nieodłączną częścią dzieła.
Podsumowując: Behemot w „Mistrzu i Małgorzacie” to postać błazna i demona, łącząca elementy folkloru, komedii i krytyki społecznej. Dzięki swojemu dualizmowi, nieprzewidywalności i komizmowi pełni niezwykle istotną rolę w powieści, która od lat zachwyca czytelników bogactwem symboliki i przewrotną satyrą na świat ludzi.
