2️⃣ Narracja a teoria umysłu: jak opowieści pomagają uczniom z autyzmem rozumieć intencje bohaterów?

Narracja to coś więcej niż „czytanie ze zrozumieniem”. Dla uczniów w spektrum autyzmu opowieści mogą stać się bezpiecznym laboratorium społecznym, w którym ćwiczy się wnioskowanie o intencjach, emocjach i przekonaniach innych ludzi. Ten artykuł pokazuje jak i dlaczego to działa – oraz jak uczyć tego w klasie.

Czym jest teoria umysłu w ASD i skąd biorą się trudności?

Teoria umysłu (Theory of Mind, ToM) to zdolność przypisywania innym osobom stanów mentalnych: myśli, uczuć, intencji, przekonań – i rozumienia, iż mogą się one różnić od naszych. W ASD ta umiejętność bywa niespontaniczna i wymaga jawnego nauczania.

Kluczowe trudności uczniów:

• skupienie na faktach i sekwencji zdarzeń („co się stało”),
• pomijanie motywów i emocji („dlaczego bohater tak zrobił”),
• dosłowne rozumienie języka (ironia, aluzja, perspektywa są „niewidoczne”),
• ograniczone wnioskowanie o stanach ukrytych (myśli, intencje).

Badania nad ToM w ASD, zapoczątkowane m.in. przez Simon Baron-Cohen, pokazują, iż deficyt nie oznacza braku empatii – raczej inny sposób przetwarzania informacji społecznych. I tu właśnie wchodzi narracja.

👇 Przeczytaj:

Narracja jako „okno” na język i funkcje społeczne

Opowieści (literackie, obrazkowe, filmowe) są uporządkowane, przewidywalne i oddzielone od presji realnej interakcji. Dzięki temu pozwalają ćwiczyć:

• perspektywę („co wie bohater, a czego nie wie?”),
• wnioskowanie („dlaczego zmienił zdanie?”),
• emocje („co czuł przed/po zdarzeniu?”),
• związki przyczynowo-skutkowe w sferze społecznej.

W literaturze (liczne prace dostępne na ResearchGate) narracja jest opisywana jako trening ToM: uczniowie uczą się łączyć wydarzenia z intencjami, a słowa z emocjami. Regularna praca na historiach/historyjkach społecznych poprawia rozumienie bohaterów i przenosi się na codzienne sytuacje szkolne.

Od „co się stało?” do „dlaczego?” – zmiana, która robi różnicę

W praktyce szkolnej często zatrzymujemy się na poziomie faktów. Tymczasem uczniowie w ASD potrzebują systematycznego przesunięcia akcentu:

Zamiast pytań faktograficznych:

• „Co zrobił bohater?”
• „Kto był w tej scenie?”

Wprowadzaj pytania mentalne:

• „Dlaczego bohater tak postąpił?”
• „Co myślał, zanim to zrobił?”
• „Czego chciał i czy mu się to udało?”
• „Jak emocje wpłynęły na decyzję?”

👉 Tip dydaktyczny: najpierw modeluj odpowiedź (nauczyciel myśli „na głos”), potem dawaj wybór z 2–3 opcji, a dopiero na końcu pytania otwarte.

👇 Przeczytaj:

Proste narzędzia, które działają (i są lubiane)

Nie potrzebujesz skomplikowanych programów. Wystarczą wizualne ramy, które „wyciągają” stany mentalne na powierzchnię:

1. Mapa postaci

• imię bohatera
• myśli (dymek)
• emocje (ikona twarzy)
• cele (strzałka „chcę”)
• działania (lista)

2. Strzałki ToM

• „Co bohater myśli → co czuje → co robi → jaki jest skutek”

3. Skala emocji bohatera

• przed wydarzeniem / w trakcie / po
• kolory lub emotikony pomagają uczniom z trudnością nazywania uczuć

4. Alternatywna perspektywa

• „A co by pomyślała inna postać w tej samej scenie?”

Te narzędzia świetnie sprawdzają się na lekturach szkolnych, opowiadaniach terapeutycznych i krótkich tekstach użytkowych.

Dlaczego to jest najważniejsze w szkole?

Bo rozumienie intencji bohaterów = rozumienie ludzi. Uczeń, który potrafi nazwać motywację postaci:

• lepiej rozumie konflikty rówieśnicze,
• łatwiej interpretuje polecenia nauczyciela,
• szybciej uczy się norm społecznych,
• zyskuje język do opisu własnych emocji.

Narracja nie „leczy” ASD, ale buduje most między językiem a światem społecznym. A to w szkole jest bezcenne.

🔗 Zobacz też:

• Rozwój narracji u uczniów z autyzmem – skuteczne zajęcia rewalidacyjne krok po kroku
  👉 https://autyzmwszkole.com/2025/12/11/%e2%ad%90-rozwoj-narracji-u-uczniow-z-autyzmem-skuteczne-zajecia-rewalidacyjne-krok-po-kroku/
• Kompetencja narracyjna u uczniów z ASD – dlaczego jest kluczowa dla czytania i pisania
  👉 https://autyzmwszkole.com/2026/01/16/1%ef%b8%8f%e2%83%a3-kompetencja-narracyjna-u-uczniow-z-asd-dlaczego-jest-kluczowa-dla-czytania-i-pisania/
• Lektury z piktogramami: jak opracować rozdział lektury w klasie z ASD
  👉 https://autyzmwszkole.com/2025/12/10/lektury-z-piktogramami-jak-opracowac-rozdzial-lektury-w-klasie-z-asd/
• Zrozumienie perspektywy innych: Jak rozwijać empatię u dzieci z autyzmem?
  👉 https://autyzmwszkole.com/2025/02/12/zrozumienie-perspektywy-innych-jak-rozwijac-empatie-u-dzieci-z-autyzmem/
• Rozwój dziecięcej teorii umysłu
  👉 https://autyzmwszkole.com/2019/01/14/rozwoj-dzieciecej-teorii-umyslu/

🔓 Subskrybuj

📌 Subskrypcja 6 zł – dostęp do wybranych materiałów, artykułów i inspiracji dla nauczycieli, terapeutów i rodziców.
🌟 Subskrypcja PREMIUM 10 zł – rozbudowane arkusze i scenariusze zajęć. W tekstach oznaczonych hasztagiem #premium. (Przewijaj)

📚 Zajrzyj do eBooków, Pakietów lekcyjnych (eBooki i pakiety są formą wydłużonego wpisu i otwierają się na stronie) scenariuszy zajęć rewalidacyjnych, terapeutycznych, Arkuszy i innych narzędzi (w zakładkach w górnej części strony) na autyzmwszkole.com

👇 Przeczytaj: