SMA typu 1 i mózg – raport z 285-tego warsztatu ENMC

W ostatnich latach pojawiły się nowe, bardzo skuteczne terapie dla dzieci z rdzeniowym zanikiem mięśni (SMA). Coraz więcej dzieci osiąga ważne umiejętności ruchowe, takie jak samodzielne siedzenie czy chodzenie. Jednocześnie lekarze zaczęli zauważać, iż u części dzieci mogą pojawiać się trudności w innych obszarach rozwoju, na przykład w mowie, komunikacji, koncentracji lub zachowaniu.

Najlepsze efekty leczenia widzi się u dzieci, które zaczynają leczenie zanim pojawią się objawy choroby (np. po wykryciu SMA w badaniu przesiewowym noworodków). Takie dzieci często rozwijają się ruchowo podobnie jak ich rówieśnicy.

Obserwacje kliniczne

W czasie warsztatów lekarze z 10 państw przedstawili dane historyczne i aktualne doświadczenia z ośrodków referencyjnych w Europie (Belgia, Francja, Włochy, Turcja, Hiszpania, Wielka Brytania), Ameryce Północnej i Południowej (USA, Chile) oraz Australii. Wielu lekarzy zauważyło, iż w określonych grupach pacjentów występują różne profile neurorozwojowe. Analiza uwzględniała sposób diagnozy (badanie przesiewowe noworodków vs. diagnoza kliniczna), stan kliniczny w momencie rozpoznania (objawowy lub bezobjawowy) oraz liczbę kopii genu SMN2.

U leczonych dzieci z SMA typu 1 (lub zagrożonych SMA typu 1 z powodu posiadania dwóch kopii genu SMN2) często obserwuje się wczesne sygnały możliwych trudności w rozwoju układu nerwowego oraz rozszerzone spektrum objawów. Nie oznacza to, iż wystąpią one u każdego dziecka, ale warto obserwować dzieci, aby w razie potrzeby gwałtownie rozpocząć terapie. Najczęściej obserwuje się opóźnienia w rozwoju mowy oraz trudności w komunikacji społecznej. Inne objawy to: globalne opóźnienia rozwoju, ograniczone zainteresowania lub zachowania powtarzalne przypominające zaburzenia ze spektrum autyzmu, nietypowe wzorce zachowania, obniżoną uwagę i/lub nadpobudliwość. W pojedynczych przypadkach odnotowano napady padaczkowe.

Ponieważ dzieci z SMA typu 1 lub z dwiema kopiami genu SMN2 częściej wykazują również znaczne zaburzenia oddechowe i ruchowe, interpretacja mechanizmów choroby wymaga ostrożności ze względu na liczne potencjalne czynniki, które wpływają na rozwój (ryc. 1). Mimo to choćby u dzieci z dwiema kopiami SMN2, leczonych przed wystąpieniem objawów, i z niewielkimi lub brakiem objawów motorycznych, mogą pojawiać się nieoczekiwane trudności neurorozwojowe, takie jak izolowane opóźnienie języka ekspresyjnego, zaburzenia koordynacji mowy czy jąkanie.

Postawiono hipotezę, iż wspólnym mechanizmem patogenezy może być szkodliwy wpływ niedoboru białka SMN na rozwijający się mózg w okresie prenatalnym i wczesnym dzieciństwie, modulowany przez liczbę kopii genu SMN2. Wydaje się natomiast, iż rodzaj terapii przywracającej SMN nie wpływa na występowanie nieprawidłowości neurorozwojowych.

Chociaż przedstawione dane nie zawsze opierały się na standaryzowanych ocenach, wszyscy eksperci zgodzili się, iż w tej chwili dostępne narzędzia do oceny neurorozwoju u dzieci z SMA nie są odpowiednio dostosowane, szczególnie dla pacjentów objawowych z poważnym objawami motorycznymi. Pediatrzy rozwojowi i neurolodzy dziecięcy podkreślili, iż spektrum objawów poznawczych i zachowań w SMA nie zostały jeszcze w pełni scharakteryzowane w systematycznych badaniach klinicznych i neuropsychologicznych, które umożliwiłyby jednoznaczną diagnozę możliwych zaburzeń neurorozwojowych związanych z SMN.

Co lekarze obserwują u części dzieci

U niektórych dzieci mogą pojawić się:

• opóźnienia w rozwoju mowy
• trudności z wyrażaniem się
• problemy z komunikacją społeczną
• krótsza koncentracja uwagi lub nadpobudliwość
• nietypowe zachowania lub powtarzalne zainteresowania

Dlaczego ważna jest obserwacja rozwoju

Specjaliści podkreślają, iż bardzo ważne jest:

• regularne monitorowanie rozwoju dziecka
• słuchanie obserwacji rodziców
• wczesne rozpoczęcie terapii, np. terapii logopedycznej

Autorka: dr n. med. Magdalena Mroczek

Na podstawie:

Gómez-Andrés D, Farrar MA, Alvarez-Molinero M, Garcia-Uzquiano R, Brusa C, Baranello G, Quijano-Roy S; 285th ENMC Workshop participants. 285th ENMC international workshop: SMN-associated neurodevelopmental disorder: type 1 spinal muscular atrophy and the brain, 31st January – 2nd February 2025, Hoofddorp, The Netherlands. Neuromuscul Disord. 2026 Mar;60:106331. doi: 10.1016/j.nmd.2025.106331.

Opis do ryciny:

Do ryciny trzeba podać źródło: Gómez-Andrés D, Farrar MA, Alvarez-Molinero M, Garcia-Uzquiano R, Brusa C, Baranello G, Quijano-Roy S; 285th ENMC Workshop participants. 285th ENMC international workshop: SMN-associated neurodevelopmental disorder: type 1 spinal muscular atrophy and the brain, 31st January – 2nd February 2025, Hoofddorp, The Netherlands. Neuromuscul Disord. 2026 Mar;60:106331. doi: 10.1016/j.nmd.2025.106331.

Czynniki wpływające na przebieg rozwoju w SMA

 Wrodzone czynniki biologiczne, takie jak niski liczba kopii genu SMN2, inne geny związane z SMA oraz geny wpływające na rozwój układu nerwowego, mogą predysponować dziecko do nieprawidłowego rozwoju

 Czynniki związane z chorobą, np. problemy z oddychaniem, trudności ruchowe, opóźnienia w rozpoczęciu terapii oraz częste pobyty w szpitalu

 Czynniki środowiskowe (modyfikowalne) takie jak brak bodźców sensorycznych i ruchowych, problemy żywieniowe, trudne doświadczenia we wczesnym dzieciństwie, nadmierne korzystanie z komórek, tabletów etc. oraz stres w rodzinie