Dieta może wpływać na rozwój funkcji poznawczych i wyniki w nauce jeszcze wiele lat później. Przegląd systematyczny obejmujący 73 badania wskazuje, iż niezdrowe wzorce żywieniowe w pierwszych trzech latach życia mogą wiązać się z niższym poziomem inteligencji w okresie dojrzewania.
Jak dieta wpływa na mózg?
Przez lata badania nad wpływem żywienia na rozwój mózgu koncentrowały się głównie na okresie od życia płodowego do około 2. roku życia. Jest to okres, w którym tempo wzrostu mózgu jest największe.
Coraz więcej uwagi poświęca się jednak także okresowi dojrzewania, który stanowi drugie ważne „okno neuroplastyczności”.
W tym czasie mózg przechodzi intensywną przebudowę. Obejmuje ona m.in. eliminację zbędnych połączeń nerwowych, postępującą mielinizację oraz reorganizację sieci neuronalnych odpowiedzialnych za myślenie, planowanie i kontrolę emocji. Zmiany te mają istotny wpływ na funkcjonowanie poznawcze, osiągnięcia szkolne i rozwój społeczny młodzieży.
Ze względu na wysoką plastyczność mózgu w okresie dojrzewania, sposób odżywiania może odgrywać szczególnie istotną rolę. Zarówno niedobory niezbędnych składników odżywczych, jak i dieta bogata w żywność wysoko przetworzoną mogą niekorzystnie wpływać na rozwój poznawczy i funkcjonowanie mózgu.
Wpływ diety na sprawność poznawczą i osiągnięcia edukacyjne. Opis badania
Naukowcy przeszukali cztery duże bazy danych z zakresu medycyny i psychologii: PsycINFO, Scopus, PubMed oraz Web of Science. Poszukiwano badań dotyczących zależności między dietą, funkcjonowaniem poznawczym oraz rozwojem mózgu u dzieci i młodzieży. W celu uwzględnienia najnowszych publikacji wyszukiwanie powtórzono na początku 2026 roku.
Proces selekcji badań przeprowadzono dwuetapowo. Ze względu na dużą liczbę początkowo zidentyfikowanych publikacji w drugim etapie zastosowano bardziej rygorystyczne kryteria włączenia. Do analizy kwalifikowano wyłącznie badania o wysokiej jakości metodologicznej, obejmujące uczestników w wieku od 8 do 19 lat. Uwzględniono długoterminowe interwencje żywieniowe z grupą kontrolną, badania śledzące rozwój od okresu niemowlęcego do wieku nastoletniego oraz badania podłużne obejmujące przebieg adolescencji. Wykluczono natomiast krótkoterminowe eksperymenty, badania przekrojowe, a także prace koncentrujące się na wpływie alkoholu, kofeiny lub karmienia piersią. Z analizy wyłączono również uczestników z poważnymi chorobami psychicznymi lub fizycznymi.
Z zakwalifikowanych badań zebrano szczegółowe informacje dotyczące m.in. wieku i płci uczestników, statusu społeczno-ekonomicznego oraz czasu trwania interwencji żywieniowych. Analizowano również wyniki testów oceniających pamięć, koncentrację i inteligencję, a także dane pochodzące z badań neuroobrazowych, takich jak rezonans magnetyczny.
Jakość metodologiczną każdego badania niezależnie oceniali dwaj badacze przy użyciu uznanych narzędzi do oceny ryzyka błędu systematycznego. W przypadku rozbieżności ostateczną decyzję podejmował trzeci, niezależny ekspert.
Dieta dla nastolatków — co jeść w okresie dojrzewania?
Do przeglądu włączono 73 badania spełniające rygorystyczne kryteria jakościowe, wybrane spośród ponad 400 zidentyfikowanych publikacji. Badania interwencyjne wskazują, iż suplementacja żelaza i jodu może poprawiać funkcje poznawcze u nastolatków z niedoborami tych składników. Mniej jednoznaczne wyniki uzyskano dla kwasów omega-3, choć część badań sugerowała korzystny wpływ na uwagę i szybkość myślenia. Pozytywne efekty obserwowano również w przypadku niektórych witamin, polifenoli oraz szkolnych programów śniadaniowych.
Analizy długoterminowe wykazały, iż jakość diety we wczesnym dzieciństwie może mieć znaczenie dla funkcjonowania poznawczego wiele lat później.
Dieta bogata w warzywa, owoce i produkty mleczne w pierwszych latach życia wiązała się z wyższym ilorazem inteligencji oraz lepszymi wynikami szkolnymi w okresie dojrzewania. Natomiast częste spożywanie wysoko przetworzonej żywności we wczesnym dzieciństwie było związane z mniej korzystnym rozwojem mózgu. Powodowało również słabsze wyniki poznawcze w późniejszym wieku.
Podobne zależności obserwowano wśród nastolatków. Regularne spożywanie fast foodów i innych wysoko przetworzonych produktów wiązało się z gorszymi wynikami w nauce oraz wolniejszym przetwarzaniem informacji. Z kolei przestrzeganie zasad diety śródziemnomorskiej oraz częstsze spożywanie ryb było związane z lepszym funkcjonowaniem poznawczym, wyższymi wynikami testów inteligencji oraz lepszymi osiągnięciami szkolnymi.
Wyniki badania opublikowano w czasopiśmie Advances i Nutrition.
