Najnowsze badanie wykazało, iż u osób z fobią społeczną obserwuje się obniżoną aktywność obszarów mózgu zaangażowanych w regulację emocji, co ogranicza zdolność radzenia sobie z oceną i krytyką społeczną. Jednocześnie stwierdzono, iż leki z grupy SSRI wzmacniają funkcjonowanie tych obszarów już po tygodniu stosowania, mimo braku subiektywnie odczuwalnej poprawy nastroju na tym etapie leczenia.
Zaburzenia lękowe: fobia społeczna
Fobia to zaburzenie lękowe polegające na pojawianiu się silnego lęku w reakcji na określony bodziec, który obiektywnie nie stanowi realnego zagrożenia. Jedną z jej postaci jest fobia społeczna, charakteryzująca się intensywną obawą przed oceną, krytyką lub odrzuceniem ze strony innych ludzi.
Osoby z fobią społeczną mają tendencję do nadmiernego skupiania uwagi na sobie. Analizują swoje zachowanie, myśli i reakcje, co dodatkowo nasila odczuwany lęk. Często interpretują neutralne sytuacje społeczne jako negatywne lub zagrażające, traktując je jako atak na własną osobę. Szacuje się, iż ryzyko wystąpienia fobii społecznej w ciągu życia wynosi około 7%.
Badania wykazały, że u osób z fobią społeczną występuje nadmierna aktywność ciała migdałowatego, odpowiedzialnego za reakcje lękowe, oraz wyspy, związanej z przetwarzaniem emocji. Szczególnie nasilona jest również aktywność obszarów mózgu zaangażowanych w myślenie o sobie, tworzących tzw. sieć trybu domyślnego.
SSRI w fobii społecznej
Podstawą leczenia fobii społecznej jest psychoterapia, często wspomagana farmakoterapią. Najczęściej stosuje się leki przeciwdepresyjne z grupy SSRI, takie jak escitalopram. Większość wcześniejszych badań oceniała jednak ich wpływ na mózg dopiero po 2–3 miesiącach leczenia. W związku z tym nie było jasne, czy obserwowane zmiany w aktywności mózgu są bezpośrednim efektem działania leku, czy raczej konsekwencją poprawy samopoczucia i zmniejszenia objawów lękowych.
Jak SSRI wpływa na mózg osób z fobią społeczną – badanie
W badaniu wzięło ostatecznie udział 51 osób. Grupę badaną stanowiło 35 pacjentów ze zdiagnozowaną fobią społeczną, natomiast 16 zdrowych uczestników tworzyło grupę kontrolną. Wszyscy uczestnicy przeszli szczegółowe wywiady psychologiczne oraz badania diagnostyczne. W ten sposób naukowcy chcieli wykluczyć inne zaburzenia psychiczne lub neurologiczne, które mogłyby wpłynąć na wyniki.
Badanie miało charakter randomizowany i przeprowadzono je z zastosowaniem podwójnie ślepej próby. Oznacza to, iż pacjenci z fobią społeczną zostali losowo przydzieleni do jednej z dwóch grup. Pierwsza grupa przez tydzień otrzymywała escitalopram (lek z grupy SSRI), a druga placebo. Ani uczestnicy, ani badacze nie wiedzieli, kto otrzymuje lek, a kto placebo, aż do zakończenia badania.
Po zakończeniu tygodniowej interwencji przeprowadzono badanie neuroobrazowe mózgu metodą rezonansu magnetycznego (fMRI). Podczas skanowania uczestnicy wykonywali zadanie polegające na oglądaniu na ekranie przymiotników o zabarwieniu pozytywnym, negatywnym lub neutralnym. Ich zadaniem było wyobrażenie sobie, iż podsłuchują rozmowę, w której ktoś opisuje ich danym słowem. Następnie mieli oni za zadanie ocenić, czy taka opinia byłaby dla nich przyjemna czy nie.
Celem eksperymentu było zbadanie, w jaki sposób mózg osób z fobią społeczną reaguje na myślenie o sobie w kontekście oceny przez innych. Badacze chcieli również sprawdzić czy krótkotrwałe leczenie farmakologiczne wpływa na aktywność obszarów mózgu związanych z przetwarzaniem informacji społecznych i emocjonalnych.
Escitalopram w zaburzeniach lękowych poprawia regulacje emocji
Badanie wykazało istotnie obniżoną aktywność lewego dolnego zakrętu czołowego u osób z fobią społeczną w porównaniu z grupą kontrolną podczas przetwarzania negatywnych bodźców odnoszących się do własnej osoby. Wynik ten sugeruje osłabienie mechanizmów kontroli poznawczej, które odpowiadają za regulację reakcji emocjonalnych.
Osoby z fobią społeczną mają trudność z poznawczą reinterpretacją i osłabianiem negatywnych informacji na swój temat.
Po 7 dniach stosowania escitalopramu nie zaobserwowano jeszcze wyraźnej poprawy objawów klinicznych mierzonej skalą STAI-Y1. Jednak u pacjentów leczonych lekiem stwierdzono zwiększoną aktywność lewego dolnego zakrętu czołowego w porównaniu z grupą placebo. Oznacza to, iż leki z grupy SSRI mogą wpływać na funkcjonowanie kory przedczołowej już na bardzo wczesnym etapie terapii.
Zmiany w aktywności mózgu pojawiają się wcześniej niż poprawa kliniczna. To wskazuje, iż działanie escitalopramu polega początkowo na modyfikacji sposobu przetwarzania informacji emocjonalnych i społecznych. Dopiero później prowadzi to do zmniejszenia objawów lęku.
Wyniki sugerują, iż escitalopram może wspierać leczenie fobii społecznej poprzez zwiększenie aktywności obszarów czołowych mózgu odpowiedzialnych za kontrolę emocji. Zwiększona aktywność dolnego zakrętu czołowego umożliwia skuteczniejsze hamowanie negatywnych reakcji emocjonalnych wywołanych oceną lub krytyką społeczną. To natomiast w dłuższej perspektywie sprzyja redukcji lęku.
Wyniki badania opisano w czasopiśmie Psychiatry Research: Neuroimaging.
