Uszkodzenia skóry wywołane nietrzymaniem moczu/stolca – jak prowadzić profilaktykę?

forumleczeniaran.pl 1 godzina temu

Zachowanie integralności skóry u pacjentów z nietrzymaniem moczu i/lub stolca ma najważniejsze znaczenie dla godności, dobrego samopoczucia i jakości życia pacjenta. Zapalenie skóry związane z nietrzymaniem moczu (IAD) jest bolesnym doświadczeniem dla chorych, jednak można mu skutecznie zapobiegać poprzez adekwatnie prowadzoną profilaktykę i rozpoznanie czynników ryzyka.

Nietrzymanie moczu i uszkodzenia skóry są ze sobą ściśle powiązane, a zmiany lub problemy w jednym z tych obszarów mogą wpływać jeden na drugi.

Czym jest nietrzymanie moczu?

Nietrzymanie moczu oznacza mimowolną utratę moczu, kału lub innych substancji. Może dotyczyć osób w każdym wieku. Szacuje się, iż na całym świecie nietrzymanie moczu dotyka około 423 milionów osób powyżej 20. roku życia, podczas gdy nietrzymanie kału dotyka około jednego na dwunastu dorosłych. Częstość występowania tego objawu gwałtownie rośnie wśród osób starszych, dotykając choćby 80 proc. pacjentów objętych opieką długoterminową.

Stopień nasilenia nietrzymania moczu może wahać się od sporadycznego wycieku do całkowitej utraty kontroli nad pęcherzem i/lub jelitami. Choć nie stanowi ono zagrożenia życia, nierozpoznane lub źle leczone może mieć daleko idące konsekwencje. Pacjenci borykają się zarówno z powikłaniami fizycznymi (uszkodzenia skóry, ból), jak i psychicznymi (ograniczone życie społeczne, wstyd, wykluczenie, złe samopoczucie psychiczne, gorsza jakość życia).

Nietrzymanie moczu i/lub kału mogą prowadzić do różnych powikłań, w tym:

MASD (ang. Moisture-Asssociated Skin Damage) – uszkodzenie skóry wywołane długotrwałym narażeniem na wilgoć, objawiające się zaczerwienieniem i maceracją skóry,
IAD (ang. Incontinence-Associated Dermatitis) – kontaktowe zapalenie skóry w wyniku długotrwałej ekspozycji na mocz i/lub kał,
podrażnienia, rozdarcia skóry,
zakażenia układu moczowego,
zakażenia grzybicze,
odleżyny.

Mechanizm powstawania uszkodzeń skóry w wyniku nietrzymania moczu

IAD jest jednym z najbardziej powszechnych powikłań związanych z nietrzymaniem moczu i/lub kału. Podczas epizodów nietrzymania moczu i/lub kału nadmiar wilgoci wchłania się do korneocytów, powodując przewodnienie i macerację skóry. Stan ten osłabia naturalną barierę ochronną skóry, czyniąc ją bardziej podatną na tarcie, a jednocześnie zwiększając jej przepuszczalność, co umożliwia wniknięcie bakterii z flory bakteryjnej skóry.

Mocz przyczynia się do tego powikłania poprzez mocznik, który jest rozkładany przez ureazę, co prowadzi do przekształcenia bakterii w amoniak. To z kolei podnosi pH skóry z normalnego, kwaśnego zakresu (4,5–5,5) do bardziej zasadowego osłabiając płaszcz lipidowy i zmniejszając funkcję bariery chemicznej skóry.

Kał, szczególnie płynny, pozostało bardziej szkodliwy ze względu na wysoką zawartość wody obraz obecność enzymów proteolitycznych i lipolitycznych, które silnie żrąco działają na naskórek. W połączeniu z nadmierną wilgocią, czynniki te znacznie zwiększają ryzyko uszkodzenia naskórka i stanu zapalnego.

Zapalenie IAD najczęściej dotyczy okolicy krocza i okolic narządów płciowych, ale może również obejmować sąsiednie obszary, w zależności od zakresu i czasu trwania ekspozycji na mocz i/lub kał (np. fałdy skórne pod brzuchem, na plecach i bokach, pachwiny, wewnętrzna strona ud).

Objawy IAD

IAD najczęściej objawia się następującymi symptomami:

rumień, zaczerwienienie skóry,
maceracja,
obrzęk,
ból, swędzenie, pieczenie,
w stadiach przewlekłych: pogrubienie, łuszczenie się skóry lub hiperpigmentacja.

Rozpoznanie IAD

W praktyce klinicznej ocena skóry po zdiagnozowaniu nietrzymania moczu powinna być pierwszym i kluczowym krokiem, który pomoże zapobiec uszkodzeniom. Ocena IAD polega na uważnym obejrzeniu skóry, wysłuchaniu objawów pacjenta i uwzględnieniu wszystkich czynników mających wpływ na nietrzymanie moczu i zdrowie skóry.

Wstępna ocena powinna obejmować:

pełną historię kliniczną pacjenta,
wizualne sprawdzenie obszaru objętego urazem (w celu wykluczenia innych przyczyn, takich jak alergia lub odleżyny),
ocena ruchomości, zręczności, funkcji poznawczych,
badanie moczu (w celu sprawdzenia czy nie ma infekcji lub innych nieprawidłowości),
przegląd leków stosowanych przez pacjenta.

Ocena IAD

Specjaliści mogą korzystać z dedykowanych narzędzi do identyfikacji i leczenia skóry zagrożonej długotrwałą ekspozycją na wilgoć. Jednym z nich jest The Ghent Global IAD Categorisation Tool (GLOBIAD), które zawiera sprawdzone, ujednolicone ramy oceny ciężkości IAD. To międzynarodowe narzędzie opracowane przez ekspertów z 30 krajów, które umożliwia spójną terminologię i wspiera dokładną dokumentację kliniczną.

Kategoria 1. Trwałe zaczerwienienie	Kategoria 2. Utrata skóry
1A – trwałe zaczerwienienie skóry, bez klinicznych objawów zakażenia: – mogą występować różne odcienie zaczerwienienia, – lśniący wygląd skóry, – nienaruszone pęcherze, – skóra może być napięta lub opuchnięta podczas badania palpacyjnego, – pieczenie, mrowienie, swędzenie, ból.	2A – utrata skóry bez klinicznych objawów zakażenia: – erozja skóry, uszkodzone pęcherze, otarcia naskórka, – uporczywe zaczerwienienie, – lśniący wygląd skóry, – nienaruszone pęcherze, – skóra może być bolesna, napięta lub opuchnięta podczas badania palpacyjnego, – pieczenie, mrowienie, swędzenie ból.
1B – trwałe zaczerwienienie z objawami klinicznymi zakażenia: – mogą występować rożne odcienie zaczerwienienia, – objawy zakażenia, takie jak: białe łuszczenie się skóry (sugerujące infekcję grzybiczą), zmiany satelitarne (krostki otaczające zmianę, sugerujące infekcję grzybiczą), – lśniący wygląd skóry, – nienaruszone pęcherze, – skóra może być napięta lub opuchnięta podczas badania palpacyjnego, – pieczenie, swędzenie, mrowienie, ból.	2B – utrata skóry z klinicznymi objawami zakażenia: – erozja skóry, uszkodzone pęcherze, otarcia naskórka, – objawy zakażenia, takie jak: białe łuszczenie się skóry (infekcja grzybicza), zmiany satelitarne (krostki otaczające zmianę), widoczna martwica w łożysku rany (żółta/brązowa/szarawa), zielone zabarwienie w łożysku rany (sugerujące zakażenie bakteryjne), nadmierny wysięk, ropny wysięk, błyszczący wygląd łożyska rany, – uporczywe zaczerwienienie, – lśniący wygląd skóry, – nienaruszone pęcherze, – skóra może być napięta lub opuchnięta podczas badania palpacyjnego, – pieczenie, mrowienie, swędzenie, ból.

Różnicowanie IAD i odleżyn

Chociaż IAD i odleżyny mają wspólne czynniki ryzyka (np. zły stan zdrowia, ograniczona mobilność), IAD jest odrębnym schorzeniem, chociaż może współwystępować z odleżynami.

	IAD	Odleżyny
Etiologia	Długotrwałe narażenie na mocz i/lub kał.	Siła nacisku działająca na skórę.
Lokalizacja	Obszary narażone na wilgoć, jak: krocze, okolica okołogenitalna, pośladki, fałdy pośladkowe, uda, dolna część pleców).	Zwykle lokalizują się w obrębie wystających kości (np. pięty, kość krzyżowa, kość ogonowa, łokcie) lub pod urządzeniami medycznymi.
Objawy	Ból, swędzenie, pieczenie mrowienie.	Ból, ograniczenie czucia (jeżeli rana jest głęboka i zakończenia nerwowe są uszkodzone).
Obraz kliniczny	– rumień blednący lub nieblednący, – maceracja, – erozja, – widoczne ślady spowodowane wilgocią, wtórne powierzchowne zakażenie skóry.	– rumień nieblednący, – owrzodzenie, – podstawa rany może zawierać martwą tkankę, – może występować wtórne zakażenie tkanek miękkich.
Kolor	– zaczerwienienie, – nierówne przebarwienia, – różowa lub biała skóra wokół uszkodzenia.	– czerwona tkanka ziarninowa, – miękka, czarna martwica, – przebarwienia niebiesko-fioletowe.
Kształt	Uraz od „góry do dołu” – w pierwszej kolejności atakowane są zewnętrzne warstwy skóry.	Uraz „od dołu” – zaczyna się w głębszej tkance.
Głębokość urazu	Zwykle powierzchowna lub częściowa utrata tkanki. Pełna grubość występuje, o ile skóra narażona jest na długotrwałe (kilka dni) działanie wilgoci.	Może obejmować utratę tkanki od powierzchownej do pełnej grubości.

Podstawy profilaktyki uszkodzeń skóry w wyniku IAD

Profilaktyka i zapobieganie wystąpienia IAD polega na wczesnej identyfikacji osób z grupy ryzyka, ochronie skóry oraz holistycznym, zorientowanym na pacjenta podejściu. Najważniejsze jest leczenie nietrzymania moczu, ale strategia ta powinna obejmować także mobilność pacjenta, zdolność do samoopieki oraz indywidualne czynniki ryzyka. Istotna jest także identyfikacja chorób współistniejących, ponieważ schorzenia takie, jak cukrzyca typu 2., choroby naczyń obwodowych lub otyłość, mogą powodować dodatkowe trudności w gojeniu uszkodzeń skóry.

W profilaktyce IAD konieczna jest odpowiednia higiena i pielęgnacja skóry, szczególnie w miejscach trudno dostępnych. Higiena skóry u pacjentów z nietrzymaniem moczu powinna obejmować następujące kroki:

Oczyszczanie skóry: po każdym epizodzie nietrzymania moczu i/lub kału delikatnie oczyść skórę, stosując środki czyszczące o zrównoważonym pH (od 5,4 do 5,9) i niskim działaniu drażniącym. Unikaj mydła, zasadowych środków czyszczących, środków drażniących, z dodatkiem konserwantów i substancji zapachowych. Możesz skorzystać z chusteczek nawilżanych przeznaczonych dla osób z nietrzymaniem moczu.
Osuszanie skóry: po oczyszczeniu skóry dokładnie ją osusz dzięki czystego i miękkiego ręcznika, nie pocieraj skóry energicznie.
Produkt barierowy: nałóż cienką warstwę produktu barierowego (krem, spray), aby uchronić obszary narażone na ryzyko uszkodzenia skóry. Unikaj talku, nadmiernego stosowania produktów zawierających cynk, które mogą zatrzymać wilgoć.

W profilaktyce IAD należy również zadbać o odpowiedni materiał chłonny, taki jak wkładki urologiczne, majtki chłonne, pieluchomajtki, pieluchy anatomiczne. Idealny materiał chłonny powinien mieć następujące cechy:

skuteczna absorpcja cieczy,
oddychający i bezpieczny dla skóry materiał,
dobre dopasowanie do ciała,
neutralizacja nieprzyjemnego zapachu.

Edukacja pacjenta

Edukacja pacjenta to nieodłączny element profilaktyki. Powinna obejmować przekazanie wiedzy na temat istoty nietrzymania moczu, możliwych powikłań skórnych oraz znaczenia codziennej pielęgnacji i regularnej obserwacji skóry. Pacjent (oraz opiekun, jeżeli jest zaangażowany w opiekę) powinien być instruowany, jak prawidłowo wykonywać higienę okolic intymnych, jak dobierać i stosować wyroby chłonne oraz jak rozpoznawać wczesne objawy podrażnienia lub zapalenia skóry. Istotne jest także wzmacnianie motywacji do zgłaszania problemów zdrowotnych personelowi medycznemu oraz przełamywanie barier związanych z wstydem i stygmatyzacją. Systematyczna, dostosowana do możliwości poznawczych pacjenta edukacja sprzyja poprawie samoopieki, zmniejsza ryzyko rozwoju IAD i realnie wpływa na poprawę jakości życia.

Źródła:

https://wounds-uk.com/wp-content/uploads/2025/12/ESS25_QG_Continence_WUK-web.pdf

https://wounds-uk.com/wp-content/uploads/2025/11/FLEN25_BPS_MASD-WUK-WEB-v2.pdf

Idź do oryginalnego materiału