
W jednej klasie spotykają się uczniowie, którzy różnią się tempem pracy, sposobem komunikowania, poziomem samodzielności, doświadczeniami, możliwościami poznawczymi i potrzebą dodatkowego wsparcia. Tradycyjny model, w którym nauczyciel przygotowuje jedną wersję lekcji, a następnie próbuje ją dostosowywać do kolejnych osób, bywa trudny do utrzymania. Uniwersalne projektowanie uczenia się proponuje inne podejście: możliwe bariery warto przewidywać już podczas planowania zajęć.
UDL, czyli Universal Design for Learning, jest w polskich materiałach określane jako uniwersalne projektowanie dla uczenia się lub uniwersalne projektowanie w edukacji. Aktualne wytyczne CAST 3.0, opublikowane w 2024 r., koncentrują się na takim projektowaniu środowiska i doświadczeń edukacyjnych, aby ograniczać bariery i zwiększać możliwość rzeczywistego uczestnictwa różnych uczniów. W wersji 3.0 mocniej zaakcentowano również sprawczość osoby uczącej się. Chodzi o rozwijanie umiejętności świadomego podejmowania decyzji dotyczących własnego uczenia się, korzystania z dostępnych zasobów, stosowania skutecznych strategii i monitorowania postępów.
UDL jest podejściem metodycznym, a nie obowiązkową metodą nauczania narzuconą przez polskie przepisy oświatowe. Jego założenia są jednak spójne z obowiązkami szkoły dotyczącymi rozpoznawania potrzeb uczniów, ograniczania barier, indywidualizacji pracy oraz zapewniania dostępności procesu edukacyjnego.
UDL nie wymaga przygotowywania wielu różnych lekcji
Jednym z częstych nieporozumień jest przekonanie, iż uniwersalne projektowanie oznacza tworzenie osobnej wersji materiału dla wszystkich ucznia. Istota UDL jest inna. Chodzi o takie przygotowanie zajęć, aby już na etapie planowania przewidzieć kilka sposobów uzyskania dostępu do informacji, aktywnego udziału oraz pokazania tego, czego uczeń się nauczył.
Cel pozostaje wspólny, choćby o ile droga do jego osiągnięcia jest elastyczna.
Jeżeli celem lekcji historii jest wyjaśnienie przyczyn określonego wydarzenia, uczniowie mogą korzystać z tekstu źródłowego uzupełnionego, zależnie od celu i potrzeb, osią czasu, mapą lub materiałem audio. jeżeli zadaniem jest przedstawienie zależności przyczynowo-skutkowych, rezultat pracy może przyjąć formę wypowiedzi pisemnej, ustnego wyjaśnienia albo dobrze skonstruowanego schematu, o ile każda z tych form rzeczywiście pozwala sprawdzić tę samą umiejętność. Nie chodzi więc o to, aby każdy uczeń wykonywał zupełnie inne zadanie. najważniejsze jest rozróżnienie tego, co stanowi cel uczenia się, od sposobu, w jaki uczeń może do tego celu dojść i wykazać jego osiągnięcie.
Trzy obszary projektowania
Wytyczne CAST porządkują UDL wokół trzech głównych obszarów: zaangażowania, różnych sposobów reprezentacji informacji oraz różnych możliwości działania i ekspresji.
Pierwszy dotyczy tworzenia warunków sprzyjających zaangażowaniu ucznia. Nie wszyscy reagują jednakowo na rywalizację, publiczne prezentowanie odpowiedzi, pracę zespołową czy zadania otwarte. Dla jednego ucznia motywująca będzie możliwość współpracy, dla innego wcześniejsze przygotowanie się lub wykonanie części zadania samodzielnie.
Elastyczność nie może jednak oznaczać rezygnacji z jasno określonego celu. Uczeń powinien wiedzieć, czego się uczy, jakie są kryteria sukcesu i z jakich możliwości działania może skorzystać.
Drugi obszar obejmuje różne sposoby reprezentacji informacji. Sam tekst pisany może stanowić barierę dla ucznia z trudnościami językowymi, dysleksją, niepełnosprawnością wzroku lub ograniczoną znajomością języka polskiego. Nie oznacza to rezygnacji z tekstu, ale w określonych sytuacjach można uzupełnić go słowniczkiem, nagraniem, ilustracją, modelem, mapą, schematem lub wyraźnie zaznaczoną strukturą.
Nie istnieje jeden sposób przedstawiania informacji, który byłby optymalny dla wszystkich uczących się.
Trzeci obszar dotyczy różnych możliwości działania i wyrażania wiedzy. o ile celem nie jest sprawdzenie sprawności pisania, nie każde zadanie musi wymagać rozbudowanej odpowiedzi pisemnej. W określonych sytuacjach uczeń może przedstawić rozwiązanie ustnie, na schemacie, dzięki modelu, prezentacji lub technologii wspomagającej.
Istotne jest jednak, aby wybrana forma rzeczywiście pozwalała ocenić osiągnięcie założonego celu.
Najpierw cel, potem metoda
Praktyczne stosowanie UDL warto rozpocząć od pytania: Czego naprawdę ma nauczyć się uczeń?
Jeżeli nauczyciel sprawdza znajomość zasad ortograficznych, poprawny zapis jest częścią celu i nie można zastąpić go wypowiedzią ustną. o ile jednak uczeń ma wykazać rozumienie zjawiska przyrodniczego, trudności grafomotoryczne nie powinny wpływać na ocenę jego wiedzy, jeżeli sprawność pisania nie jest przedmiotem oceny. Ta różnica ma szczególne znaczenie w edukacji uczniów ze zróżnicowanymi potrzebami. Czasami bariera nie wynika bowiem z samego wymagania edukacyjnego, ale z przyjętego sposobu wykonania zadania.
Planując zajęcia, nauczyciel może zatem zadać sobie kilka pytań:
- Jaki jest najważniejszy cel?
- Co może utrudnić uczniom jego osiągnięcie?
- Które elementy zadania muszą pozostać niezmienne?
- Gdzie można wprowadzić wybór?
- Jak najlepiej przedstawić najważniejsze informacje?
- W jaki sposób uczniowie mogą pokazać, iż osiągnęli cel?
Takie podejście nie wymaga tworzenia skomplikowanych scenariuszy. Często wystarczą niewielkie, dobrze przemyślane zmiany.
UDL w zwykłej lekcji
Załóżmy, iż uczniowie mają poznać budowę układu pokarmowego i wyjaśnić funkcje jego podstawowych elementów. Nauczyciel może przedstawić cel prostym językiem, wykorzystać schemat i model, udostępnić tekst z wyróżnionymi kluczowymi pojęciami oraz pozwolić korzystać z podpisanej ilustracji podczas pierwszych ćwiczeń. Pod koniec zajęć część uczniów opisze przebieg procesu własnymi słowami, inni uporządkują elementy schematu i wyjaśnią zależności.
Wymaganie pozostaje wspólne: wszyscy mają rozumieć ten sam proces. Różnić mogą się natomiast sposoby dochodzenia do celu oraz zakres potrzebnego wsparcia.
Wybór musi wspierać uczenie się
UDL często kojarzy się z możliwością wyboru. Sam wybór nie jest jednak celem – powinien służyć osiągnięciu konkretnego efektu uczenia się.
Jeżeli podczas pracy z lekturą celem jest analiza motywów działania bohatera i uzasadnianie wniosków na podstawie tekstu, nauczyciel może określić wspólne kryteria: wskazanie kluczowych decyzji postaci, odwołanie się do konkretnych fragmentów utworu oraz sformułowanie wniosku dotyczącego jej postępowania lub przemiany.
Uczniowie mogą przedstawić analizę w formie uporządkowanej wypowiedzi pisemnej, mapy argumentów uzupełnionej komentarzem albo krótkiej prezentacji ustnej – pod warunkiem, iż przedmiotem oceny jest interpretacja tekstu, a nie sprawność tworzenia określonej formy pisemnej.
Forma może się różnić, ale cel i kryteria sukcesu pozostają wspólne.
To właśnie odróżnia przemyślany wybór od przypadkowej dowolności. Elastyczność bez jasno określonego celu i kryteriów może utrudniać ocenę osiągnięć. W UDL możliwość wyboru powinna być połączona z czytelną strukturą, odpowiedzialnością ucznia i informacją zwrotną.
UDL nie zastępuje indywidualnego wsparcia
To szczególnie ważne w pedagogice specjalnej. Uniwersalne projektowanie może ograniczać część barier, ale nie eliminuje potrzeby indywidualnych dostosowań.
Uczeń korzystający z AAC może przez cały czas wymagać indywidualnie dobranego systemu komunikacji. Uczeń niewidomy może potrzebować materiałów brajlowskich lub odpowiednich technologii wspomagających. Dziecko posiadające orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego wymaga realizacji zaleceń zawartych w tym dokumencie oraz rozwiązań zaplanowanych w IPET.
W przypadku ucznia objętego kształceniem specjalnym szkoła ma obowiązek realizować zalecenia zawarte w orzeczeniu oraz zapewnić odpowiednie warunki do nauki, sprzęt specjalistyczny i środki dydaktyczne dostosowane do jego potrzeb i możliwości. IPET określa natomiast zakres i sposób dostosowania programu lub wymagań edukacyjnych, w szczególności poprzez zastosowanie odpowiednich metod i form pracy.
Obowiązki te wynikają z rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 9 sierpnia 2017 r. w sprawie warunków organizowania kształcenia, wychowania i opieki dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnych, niedostosowanych społecznie i zagrożonych niedostosowaniem społecznym. Również w ramach pomocy psychologiczno-pedagogicznej nauczyciele i specjaliści rozpoznają indywidualne potrzeby rozwojowe i edukacyjne, możliwości psychofizyczne, mocne strony, predyspozycje, zainteresowania i uzdolnienia oraz bariery i ograniczenia utrudniające funkcjonowanie ucznia i jego uczestnictwo w życiu szkoły. Zasady te określa rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 9 sierpnia 2017 r. w sprawie zasad organizacji i udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach.
UDL nie zastępuje tych regulacji. Może natomiast sprawić, iż część potrzeb uczniów zostanie uwzględniona już na etapie planowania codziennych zajęć.
Czego nie należy utożsamiać z UDL?
Uniwersalne projektowanie nie polega na przypisywaniu uczniom określonych „stylów uczenia się”. Nie chodzi o założenie, iż jedno dziecko jest „wzrokowcem”, inne „słuchowcem” i każde powinno otrzymywać treści wyłącznie w preferowanej formie. Różne sposoby przedstawiania informacji mają zwiększać dostępność i ułatwiać rozumienie, a nie przypisywać uczniów do sztywnych kategorii.
Podejście to nie wymaga również przygotowywania na każdą lekcję tekstu, filmu, nagrania, modelu i prezentacji. Nadmiar bodźców sam może stać się barierą. Dobór środków powinien wynikać z celu zajęć oraz rzeczywistych potrzeb grupy. Nie trzeba także tworzyć wielu wariantów każdego polecenia.
Czasem największą zmianę przynosi jasne sformułowanie celu, ograniczenie zbędnego tekstu na karcie pracy, uporządkowanie instrukcji, wcześniejsze wyjaśnienie trudnego słownictwa albo możliwość skorzystania ze wzoru przed samodzielnym wykonaniem zadania.
Co może zrobić dyrektor?
Uniwersalne projektowanie trudno rozwijać wyłącznie jako indywidualną inicjatywę pojedynczego nauczyciela. Na poziomie szkoły warto przyjrzeć się barierom, które powtarzają się w różnych klasach i na różnych przedmiotach. Dyrektor może wspierać zespoły nauczycielskie w analizie najczęściej stosowanych materiałów, sposobu formułowania poleceń, dostępności cyfrowej oraz organizacji przestrzeni. Warto również tworzyć warunki do wymiany gotowych rozwiązań. jeżeli każdy nauczyciel osobno przygotowuje uproszczone instrukcje, piktogramy, szablony planowania czy dostępne cyfrowo materiały, brak współpracy prowadzi do niepotrzebnego powielania pracy.
Dobrym punktem wyjścia może być wspólne przeanalizowanie kilku codziennych sytuacji:
- Czy najważniejsze instrukcje są czytelne dla uczniów o zróżnicowanych potrzebach?
- Czy materiały cyfrowe można odczytać dzięki technologii wspomagających?
- Czy forma odpowiedzi jest zawsze niezbędnym elementem sprawdzanej umiejętności?
- Czy trudność ucznia wynika z samego celu zadania, czy również z jego organizacji?
- Które bariery można ograniczyć już na etapie planowania?
Takie pytania pozwalają przełożyć UDL z poziomu teorii na konkretne rozwiązania szkolne.
Dostępność zaczyna się na etapie projektowania lekcji
Największa wartość UDL nie wynika z liczby zastosowanych narzędzi. Polega na zmianie sposobu myślenia podczas planowania. Zamiast pytać dopiero po wystąpieniu trudności: „Jak dostosować tę lekcję do ucznia, który sobie nie radzi?”, warto wcześniej zastanowić się: „Co w sposobie organizacji zajęć może utrudnić różnym uczniom uczenie się i którą z tych barier mogę ograniczyć już teraz?”
Nie każdą przeszkodę można przewidzieć. Nie każde indywidualne dostosowanie da się zastąpić rozwiązaniem uniwersalnym. Dlatego UDL i indywidualizacja nie są podejściami konkurencyjnymi.
Uniwersalne projektowanie pozwala ograniczać bariery wspólne dla większej grupy uczniów, a indywidualne wsparcie pozostaje potrzebne tam, gdzie wynikają z niego konkretne potrzeby danej osoby. Czytelny cel, dostępny materiał, przemyślany wybór oraz różne sposoby działania i prezentowania wiedzy mogą sprawić, iż więcej uczniów będzie mogło rzeczywiście uczestniczyć w tym samym procesie edukacyjnym.
W tym sensie UDL nie jest kolejną techniką, którą trzeba „dodać” do lekcji. Jest sposobem projektowania uczenia się tak, aby dostępność była punktem wyjścia, a nie późniejszą korektą.
Artykuł opracowała: Joanna Woronko – pedagog i trenerka oświaty z wieloletnim doświadczeniem w pracy z uczniami i nauczycielami
Pedagogika Specjalna – portal dla nauczycieli
FAQ – UDL (Uniwersalne Projektowanie dla Uczenia się)
Co oznacza skrót UDL?
UDL (Universal Design for Learning) to Uniwersalne Projektowanie dla Uczenia się. Jest to podejście do planowania procesu dydaktycznego, które zakłada tworzenie lekcji dostępnych dla wszystkich uczniów już na etapie projektowania, bez konieczności późniejszego dostosowywania ich do indywidualnych potrzeb.
Czy UDL jest przeznaczone wyłącznie dla uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi?
Nie. UDL służy wszystkim uczniom. Korzystają z niego zarówno dzieci z niepełnosprawnościami, jak i uczniowie zdolni, uczniowie z trudnościami w uczeniu się czy osoby uczące się w różnym tempie.
Jak UDL pomaga w pracy z uczniami ze SPE?
UDL pozwala tworzyć środowisko edukacyjne, które uwzględnia zróżnicowane potrzeby uczniów. Dzięki temu uczniowie ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi mogą aktywniej uczestniczyć w zajęciach bez konieczności stosowania licznych indywidualnych modyfikacji.
Czy stosowanie UDL wymaga przygotowania osobnych materiałów dla wszystkich ucznia?
Nie. Ideą UDL jest projektowanie materiałów i aktywności w taki sposób, aby od początku były dostępne dla możliwie szerokiej grupy uczniów. Dzięki temu ogranicza się konieczność tworzenia wielu odrębnych wersji tych samych materiałów.
Jakie metody pracy wpisują się w założenia UDL?
Do metod zgodnych z UDL należą m.in. praca projektowa, stacje zadaniowe, wykorzystanie technologii wspomagających, uczenie kooperacyjne, odwrócona lekcja oraz różnicowanie sposobów wykonywania zadań
Czy UDL można stosować w edukacji włączającej?
Tak. UDL jest jednym z fundamentów edukacji włączającej, ponieważ pomaga tworzyć lekcje dostępne dla uczniów o zróżnicowanych możliwościach, potrzebach i stylach uczenia się.
Jak rozpocząć wdrażanie UDL na swoich lekcjach?
Najlepiej zacząć od niewielkich zmian, takich jak oferowanie uczniom różnych sposobów wykonania zadania, korzystanie z materiałów w wielu formatach czy zwiększanie możliwości wyboru podczas pracy na lekcji.
Czy UDL można stosować na każdym etapie edukacyjnym?
Tak. Założenia UDL sprawdzają się zarówno w wychowaniu przedszkolnym, edukacji wczesnoszkolnej, jak i na kolejnych etapach kształcenia, w tym w szkołach ponadpodstawowych.
Czy UDL jest powiązane z ocenianiem uczniów?
Tak. Podejście UDL zakłada elastyczność również w ocenianiu. Uczniowie mogą wykazywać osiągnięcie celów edukacyjnych na różne sposoby, jeżeli są one zgodne z wymaganiami określonymi przez nauczyciela.
Jakie korzyści przynosi stosowanie UDL nauczycielom?
UDL pomaga ograniczyć liczbę późniejszych dostosowań, zwiększa aktywność uczniów podczas lekcji, wspiera edukację włączającą oraz pozwala skuteczniej odpowiadać na potrzeby zróżnicowanej klasy.
Post UDL bez rewolucji. Jak projektować lekcje dostępne dla zróżnicowanej klasy? pojawił się poraz pierwszy w Pedagogika Specjalna - portal dla nauczycieli.















