
Czy osoba po traumie jest „zaburzona” czy może jej reakcje są naturalną odpowiedzią na to, czego musiała doświadczać?
W tym ważnym nagraniu mówię o czymś, co uważam za najważniejsze w kontekście oceny zdrowia psychicznego – o tym, jak zbyt często skupiamy się na tym, co jest „nie tak” z człowiekiem, zamiast zapytać, co mu się przydarzyło i skąd wzięły się jego trudności.
Bo lęk, wściekłość, zmiany nastroju, nadmierna czujność, wycofanie, trudności w relacjach, dysocjacja, people pleasing, silne napięcie nie pojawiają się znikąd. Bardzo często są dowodem na to, jak trudna była nasza przeszłość.
To, co dzisiaj oceniamy jako „problem”, kiedyś mogło być naszym sposobem na przetrwanie. Dlatego jeżeli często wracają do Ciebie myśli pt.: „Coś jest ze mną nie tak. Dlaczego nie potrafię reagować normalnie? Dlaczego nie umiem być, jak inni?”, to mam ogromną nadzieję, iż moje słowa pozwolą Ci spojrzeć na siebie z trochę większym zrozumieniem i współczuciem.
Bo zanim ocenimy człowieka, warto poznać historię, która go ukształtowała.
P.S.I. Na bezpłatne wydarzenie online, o którym wspominam, można zapisać się TUTAJ.
P.S.II. jeżeli wolisz czytać niż oglądać czy słuchać, pod nagraniem znajdziesz całą transkrypcję z tego wideo.
Już nie pamiętam, od jak dawna zabieram się za to, żeby nagrać to wideo i żeby przekazać w nim, dlaczego…
Nie ma we mnie zgody na to, żeby nazywać osoby straumatyzowane zaburzonymi
Żeby mówić, iż te osoby są zaburzone psychicznie, iż mają zaburzone zachowania, zaburzoną osobowość, zaburzenia lękowe.
To jest ekstremalnie krzywdzące sugerować ludziom po przejściach, iż to z nimi coś jest nie tak, kiedy jedyne, co ci ludzie próbowali zrobić, to przetrwać w środowisku, które było dla nich zagrażające.
Bo czy to z tymi ludźmi jest coś nie tak, czy w tym, czego doświadczali, było coś nie tak? Czy straumatyzowani ludzie są zaburzeni, czy to raczej warunki, w których żyli i wychowywali się, były zaburzone? A ci ludzie, nie mając innego wyboru, przystosowali się do tych okrutnych warunków, w których przyszło im żyć.
To nie jest zaburzenie psychiczne, to jest psychiczna i fizjologiczna adaptacja. To jest najmądrzejsze, co nasze ciało i nasz układ nerwowy mogły dla nas zrobić, żeby utrzymać nas przy życiu.
To nie jest wina ludzi straumatyzowanych, iż cierpią i iż są w psychicznej nierównowadze. To nie jest ich wina, iż dziś zmagają się z trudnymi symptomami. Bo te trudne symptomy, ten lęk, to napięcie, zmiany nastrojów, wycofanie społeczne, trudne emocje i zachowania – to wszystko jest wynikiem trudnej przeszłości, która tych ludzi zmieniła na zawsze.
Witajcie Kochani, nazywam się Monika Regiec, jestem psychologiem i specjalistą w leczeniu traumy i mam ogromną nadzieję, iż to nagranie trafi i przemówi nie tylko do specjalistów, którzy zajmują się szeroko pojętym zdrowiem psychicznym, ale również, a może przede wszystkim trafi do osób po trudnych doświadczeniach, które mają w sobie to krzywdzące przekonanie, iż coś jest z nimi nie tak. Mam nadzieję, iż to trafi do osób, które niestety uwierzyły w jakimś momencie swojego trudnego życia, iż to w nich jest problem, iż to ich wina, iż cierpią i iż zmagają się z trudnymi objawami, z lękami, z chronicznym zmęczeniem, z trudnymi emocjami i stanami.
Mam nadzieję dotrzeć do osób, które otrzymały diagnozę zaburzenia psychicznego w taki sposób, iż to ich wewnętrznie złamało. I mam nadzieję trafić do osób, które boją się skorzystać ze specjalistycznej pomocy, bo boją się taką diagnozę otrzymać.
W tym nagraniu chciałabym więc poruszyć ogromnie istotną kwestię naklejania na ludzi po trudnych przejściach etykiet zaburzeń psychicznych.
Chcę poruszyć kwestię patologizowania naturalnych reakcji układu nerwowego, czyli tego, jak psychologia i psychiatria zbyt często nazywają chorobą psychiczną normalne ludzkie doświadczenia, takie, jak choćby żałoba na przykład.
Chcę poruszyć kwestię tego, iż zamiast pytać cierpiącego człowieka, przez co ten człowiek przeszedł i co sprawiło, iż dzisiaj cierpi wewnętrznie, zbyt często pyta się nas wyłącznie o listę symptomów i na tej podstawie przypisuje się dane zaburzenie z podręcznika, który miał być jedynie wsparciem dla psychiatrów i psychologów, a stał się biblią diagnozowania i wyznacznikiem, którym nigdy nie miał się stać.
I o tym chciałabym troszkę powiedzieć, bo to podejście do diagnozowania ludzi wyłącznie na podstawie podręcznika z listą symptomów wywołuje ogromne kontrowersje w świecie psychiatrii, psychologii i zdrowia psychicznego, m.in. dlatego, iż często okazuje się nieadekwatne, krzywdzące, zawstydzające, dewastujące i odbiera godność osobom cierpiącym.
I przez to…
Ludzie rezygnują z pomocy sobie
Boją się mówić głośno o swoich problemach, bo boją się stygmatyzacji. Boją się oceny, boją się wykluczenia, boją się łatki osoby chorej psychicznie, bo to powoduje realne trudności w znalezieniu pracy, w budowaniu relacji i w układaniu sobie życia.
I osoby, z którymi pracuję, mówią mi o tym. O tym, jak diagnoza była dla nich traumatycznym doświadczeniem. Jak podejście do nich było nieempatyczne, bez zrozumienia, bez współczucia.
Dlatego chcę głośno o tym mówić, żeby to miało szansę dotrzeć do szerszego grona osób. Żeby osoby, które poszukują pomocy w obszarze zdrowia psychicznego, były adekwatnie traktowane, bo choć jest wielu specjalistów, którzy wspaniale traktują swoich pacjentów i klientów – z odpowiednią wrażliwością i szacunkiem – to jednak w większości ciągle obowiązuje system, w którym uderza się w osobę cierpiącą. W którym sugeruje się człowiekowi, iż jest wewnętrznie zaburzony i iż to w nim tkwi problem.
A osoba stramatyzowana, która wierzy, iż coś jest z nią nie tak, niestety, ale nigdy siebie nie zaakceptuje i nie zazna szczęśliwego życia, bo ona nigdy nie popatrzy na siebie ze zrozumieniem i współczuciem, które są absolutną podstawą zdrowienia po trudnych doświadczeniach.
I w ogóle powiedzieć osobie po przebytej traumie, iż ma zaburzenie psychiczne, to tak, jakby powiedzieć osobie ze złamanym kręgosłupem, iż ma zaburzenie postawy. Albo powiedzieć osobie, która złamała nogę w wypadku, iż ma zaburzenie chodzenia. Że nie umie normalnie chodzić.
To jest co najmniej nie na miejscu i przede wszystkim jest nieadekwatne, ponieważ takie podejście podkreśla wyłącznie sam skutek, a pomija przyczynę. Mówi, co jest nie tak z człowiekiem – iż ma zaburzenia postawy, zaburzenie chodzenia, zaburzenia psychiczne, ale nie wyjaśnia, skąd to się wzięło. A przecież to skądś się wzięło, prawda? To ma jakąś przyczynę. I niestety bez zrozumienia tej przyczyny, tego źródła problemu, cierpiący człowiek będzie myślał, iż to w nim jest ten problem. Że te trudności, których doświadcza na co dzień, są jego winą, jego wewnętrzną ułomnością czy defektem. A przecież te trudne objawy, zachowania, reakcje nie wzięły się z powietrza – one są konsekwencją tego, czego ta osoba doświadczyła.
Dlatego tak bardzo podoba mi się podejście wspaniałej Janiny Fisher, która jest psychologiem klinicznym, jest też jedną z najbardziej znanych i poważanych terapeutek traumy i ona mówi jasno, że:
TRUDNE OBJAWY SĄ ADAPTACJAMI
Co to znaczy? To znaczy, iż te wszystkie trudne zachowania i objawy, których doświadcza osoba straumatyzowana, często kiedyś były sposobem na przetrwanie i miały na celu ochronić nas. Na przykład dysocjacja. jeżeli mamy taką osobę, która doświadcza dysocjacji i depersonalizacji, czyli takiego odłączenia od siebie, nieczucia siebie i swojego ciała, takiego wrażenia życia poza sobą i swoim ciałem, no to te trudne symptomy pojawiają się wtedy, kiedy doświadczaliśmy czegoś tak przytłaczającego, czegoś tak bardzo ponad nasze siły, iż musieliśmy nauczyć się odłączać od tego bólu nie do uniesienia.
Musieliśmy nauczyć się wyłączać czucie i świadomość, żeby przetrwać te trudne doświadczenia i po tym wszystkim przez cały czas jakoś funkcjonować. Więc to odcinanie się od siebie i życie poza swoim ciałem pomagało nam zmniejszać czucie bólu i pomagało nam przetrwać np. przemoc psychiczną czy fizyczną. I to było tak bardzo najważniejsze dla naszego przetrwania, iż podtrzymujemy to odcięcie od siebie do dziś. Przez to nie wiemy, co czujemy, nie wiemy, kim jesteśmy, nie znamy siebie. Jesteśmy obcy dla samych siebie. Ale to odłączenie kiedyś pomagało nam przetrwać.
Innym przykładem trudnego objawu, który ma charakter ochronny i przystosowawczy, jest nadmierna czujność i lęk, czytanie emocji i wychwytywanie najmniejszych zmian nastroju u innych ludzi. To często rozwija się w nieprzewidywalnym domu, gdzie nie wiadomo było, co zaraz się stanie. Czy rodzic będzie pijany, czy będzie krzyczeć i bić, czy będzie awantura, czy będzie grobowa cisza i karanie milczeniem.
W takich warunkach my stajemy się wysoko wrażliwi, wyczuleni na stany emocjonalne rodzica. My się do niego próbujemy dostroić, żeby przewidzieć, kiedy możemy się zbliżyć, a kiedy wycofać z jego przestrzeni. Więc ta nadmierna czujność pomagała nam przetrwać w nieprzewidywalnym i niestabilnym domu.
Kolejny przykład symptomu, który był sposobem na przetrwanie: nadmierna grzeczność, podporządkowanie się i uległa postawa, people pleasing tzw. i zadowalanie innych. Tak częste zjawisko u osób z traumą relacyjną, bo zadowalanie i uległość pomagały nam zwiększać szansę na to, iż unikniemy kary czy przemocy, albo iż wreszcie zasłużymy na miłość czy na dobre słowo chociaż.
Więc tutaj możemy jasno zobaczyć, iż te nasze trudne objawy to są często ROZWIĄZANIA, które nasz układ nerwowy kiedyś znalazł, żeby poradzić sobie w sytuacji zagrożenia. Jak pięknie napisał psychiatra i psychoterapeuta Viktor Frankl:

Nasze trudne reakcje to są adaptacje – NATURALNE odpowiedzi układu nerwowego na nienaturalne i niebezpieczne doświadczenia.
Przykład: Dziecko, które żyje z przemocowym ojcem, może być niespokojne, nadpobudliwe, może mieć problemy z uczeniem się. jeżeli nie zrozumiemy, w jakich warunkach dorasta to dziecko, możemy dojść do wniosku, iż z tym dzieckiem jest coś nie tak. Przecież inne dzieci potrafią siedzieć spokojnie w ławce, prawda?
Ale czy to byłoby przystosowawcze dla dziecka żyjącego w przemocowym domu, żeby było spokojne? Czy tak powinien reagować zdrowy układ nerwowy w sytuacji zagrożenia? NIE. W sytuacji zagrożenia układ nerwowy wychodzi z równowagi, żeby odpowiednio na to zagrożenie zareagować. I to wyjście z równowagi to nie zaburzenie, tylko właśnie naturalna reakcja na nienaturalne warunki życia.
Bo niby jak takie dziecko, które doświadcza ciągłego poczucia zagrożenia i jest ciągle czujne, ciągle pobudzone, ciągle na skraju ucieczki i walki o życie – jak ono ma spokojnie siedzieć w ławce? Jak ono ma przyjmować wiedzę i uczyć się, kiedy jego ciało jest w trybie walki o przetrwanie?
W takim stanie upośledzone są nasze poznawcze procesy takie, jak uczenie i koncentracja. Takie dziecko może być niezdolne do nauki, może być myślami wszędzie i nigdzie. Będzie zaniepokojone, przestraszone, impulsywne i w tym stanie dosłownie nie będzie słyszeć, co się do niego mówi. To jest ważne, bo my często krzyczymy do dzieci: “Słyszysz, co do Ciebie mówię?!”. A ono naprawdę nie słyszy, bo w wysokim stresie i w trybie przetrwania mięśnie ucha środkowego pracują inaczej i nie wychwytują tak dobrze częstotliwości ludzkiego głosu. W stanie zagrożenia nasz słuch dostraja się bardziej do niskich częstotliwości, np. odgłosów drapieżnika, albo do nagłych dźwięków i sygnałów niebezpieczeństwa. Więc jeżeli chcemy, żeby nasze dziecko słyszało i rozumiało, co się do niego mówi, trzeba najpierw wyregulować i uspokoić jego układ nerwowy na tyle, żeby ono mogło nas usłyszeć i zrozumieć.
Ale wracając już do meritum – jeżeli nie zrozumiemy historii życia człowieka, nie zrozumiemy, czego ten człowiek doświadczył, to niestety łatwo będzie nam uznać jego trudne objawy nie za adaptację, nie za coś naturalnego, logicznego, ochronnego, potrzebnego, ale za oznakę jego wewnętrznego zaburzenia, za coś nienaturalnego, za coś, co nie powinno mieć miejsca.
I to jest właśnie główny problem w tym klasycznym podejściu do zdrowia psychicznego.
Ten klasyczny model diagnozowania, stary model, który ciągle funkcjonuje w środowisku, często wcale nie uwzględnia naszych trudnych przeżyć.
Stary model nie uwzględnia zjawiska traumy
Czyli kiedy specjalista, psychiatra czy psycholog, diagnozuje swojego pacjenta/klienta w tym starym modelu, no to ten specjalista skupia się na wewnętrznych objawach – czyli np. na stanach lękowych, na trudności z koncentracją, ze snem, na huśtawkach emocjonalnych, na wycofaniu społecznym, na napadach paniki, na odrętwieniu emocjonalnym. Ale często brakuje tutaj pytań o to, skąd te objawy się wzięły.
Brakuje pytań o historię życia tej cierpiącej osoby. Brakuje pytań o doświadczenia, które mogły dać początek tym objawom. Zadaje się pytanie: “Co dolega, co jest nie tak?”, a nie zadaje się pytania: “Co się STAŁO, iż dzisiaj coś jest nie tak?”.
No i jakie odczucia może mieć osoba, która na podstawie samych pytań o symptomy otrzymuje diagnozę zaburzenia? No ona będzie najprawdopodobniej czuć wstyd za siebie. Bo zaburzenie oznacza, iż coś jest w nas nienormalne, nie w normie.
Więc zbyt często w tym diagnostycznym procesie brakuje podkreślenia, iż to nie jest wina osoby straumatyzowanej, iż dzisiaj tak cierpi. Że to nie w niej leży problem. I iż jej objawy, jej całe cierpiące ciało i umysł opowiadają historię traumy. Jakie to jest uwalniające dla moich klientów, kiedy słyszą: “To nie jest Twoja wina”. Jaką oni czują ulgę, kiedy przychodzi im zrozumieć, iż to, co się w nich dzieje, nie jest ich winą, ale konsekwencją bardzo trudnych doświadczeń i braku poczucia bezpieczeństwa.
Jedna osoba napisała do mnie: “Dzięki Tobie poznaję siebie i moje reakcje. Wcześniej myślałam, iż jestem złą osobą, bo się tak zachowuję, a teraz wiem, iż moje reakcje są adekwatne do tego, co przeżyłam kiedyś”.
Więc zobaczcie, jak to ważne rozumienie, iż nasze reakcje i symptomy są skutkiem trudnych doświadczeń, potrafi zredukować poczucie winy i wstydu za siebie. Jak potrafi sprawić, iż spojrzymy na siebie zupełnie inaczej – z większym zrozumieniem i współczuciem.
I właśnie tak samo każdy specjalista powinien podchodzić do osoby cierpiącej – ze zrozumieniem i ze współczuciem. Skupiać się na tym, co się tej osobie przydarzyło, jak ją to zmieniło i jak jej pomóc. Nie oceniać na sucho, jak daleko ta osoba jest od normy. Nie skupiać się na samych symptomach z podręcznika, ale zechcieć zobaczyć w objawach tego człowieka historię nadużyć, zaniedbań. Traumy.
Więc, żeby podsumować, co do tej pory powiedziałam: pierwszy problem w obszarze diagnozy i zdrowia psychicznego jest taki, iż zbyt często oceniamy człowieka przez pryzmat tego, co mu dolega, a nie przez pryzmat tego, co go spotkało. Zbyt rzadko uwzględniamy wpływ traumy i trudnych doświadczeń na nasz stan zdrowia.
I drugi problem w tym klasyczny modelu jest taki, że…
Często dochodzi przy diagnozie do patologizowania naturalnych ludzkich reakcji na trudne doświadczenia
Np. powiedzmy, iż do specjalisty przychodzi ktoś, kto mówi, iż ciągle jest smutny, non stop chce się mu płakać, nie chce się mu wstawać z łóżka i stracił sens życia. Na podstawie samych symptomów można by uznać, iż ta osoba ma depresję. Ale powiedzmy, iż zapytamy tej osoby o jej życie i okaże się, iż ta osoba od 3 miesięcy jest w żałobie po śmierci bardzo bliskiej osoby.
A żałoba to jest naturalny stan i to normalne, iż możemy przez długie miesiące, a choćby przez lata czuć bardzo trudne emocje związane ze stratą. I tutaj potrzebna jest oczywiście pomoc takiej osobie we właściwym opiekowaniu się tym bólem straty, ale potrzebna jest również psychoedukacja, czyli uświadamianie, iż nie istnieje jeden przebieg żałoby, ani nie istnieje czas, kiedy żałoba powinna się skończyć. To jest bardzo indywidualny proces i każdy przeżywa żałobę bardzo różnie.
A jeżeli popatrzymy tylko i wyłącznie na spis kryteriów z podręcznika diagnostycznego, to możemy zinterpretować objawy żałoby, jako chorobę, jako coś nienaturalnego. I to niestety rodzi ryzyko tzw. medykalizacji, czyli uznawania naturalnych ludzkich stanów za choroby o charakterze medycznym. To rodzi ryzyko niepotrzebnego leczenia normalnej reakcji na trudne doświadczenie.
Chcę przytoczyć jeszcze inny przykład i przypadek jednej z moich klientek, która dołączyła do mojego programu “Podróż w głąb siebie”, ponieważ straciła chęć do życia, miała depresję, myśli samobójcze. I napisała mi, iż już po pierwszych sesjach poczuła zmianę w ciele i umyśle. Napisała, iż na nowo zaczęła mieć chęć do życia. No i oczywiście ogromnie się ucieszyłam, no bo cóż może być piękniejszego niż ktoś, kto wraca do zdrowia i pełni życia.
Ale ku mojemu wielkiemu zaskoczeniu 2 tygodnie później otrzymuję od tej samej klientki maila o tym, iż ona przez cały czas czuje się bardzo dobrze, ale iż przez to usłyszała od swojej terapeutki, iż nie jest sobą i żeby uważała, bo to może być choroba dwubiegunowa (czyli ten stan, gdzie pojawiają się epizody depresji na przemian z okresami manii czy hipomanii).
No i tak klientka napisała do mnie zmartwiona. Podkreśliła, iż ona zawsze była osobą energiczną, ale jej terapeutka nie znała jej z czasu, kiedy była w dobrej kondycji.
No więc zapytałam tej dziewczyny, czy ta terapeutka robiła jakiś pogłębiony wywiad. Zapytałam, czy klientka sama obserwuje w swoim życiu, iż te objawy polepszonego nastroju utrudniają jej życie, bo to jest kluczowe. Czyli np. czy zaobserwowała zaburzenia snu, koncentracji, zwiększoną gonitwę myśli, jakąś większą drażliwość. Zapytałam, czy ten polepszony nastrój prowadzi do jakichś impulsywnych zachowań, ryzykownych zachowań. A ona powiedziała, iż absolutnie nie, iż sen się jej polepszył, iż myśli o odebraniu sobie życia już nie ma, a ona ma wrażenie, iż wraca do dawnej siebie.
I oczywiście napisałam jej, iż to nie jest diagnoza z mojej strony i gdyby zauważyła coś niepokojącego, to żeby zgłosiła się do odpowiedniego specjalisty, ale z tego, co ona pisała, to po prostu wyglądało na to, iż dzięki pracy z moim programem wraca do niej energia życiowa, którą utraciła z powodu tego, przez co przeszła.
Więc zobaczcie, jak łatwo możemy patologizować coś naturalnego, kiedy nie zadamy sobie trudu, żeby lepiej poznać drugiego człowieka.
I chcę tutaj w kontekście tego patologizowania naturalnych ludzkich doświadczeń przywołać postać Roberta Spitzera. To był amerykański psychiatra, który był też jednym z głównych twórców klasyfikacji zaburzeń psychicznych, tzw. DSM-III, czyli trzeciego wydania podręcznika zaburzeń psychicznych, który to podręcznik właśnie wywołał tyle kontrowersji w świecie zdrowia psychicznego. I Robert Spitzer sam przyznał w wywiadzie dla BBC, cytuję:

Czyli Robert Spitzer sam zauważył, iż patrzenie wyłącznie na objawy i pomijanie historii życia człowieka sprawiło, iż zaczęto uznawać za zaburzenie coś, co w rzeczywistości jest zrozumiałą reakcją na trudne doświadczenia.
Zaczęto oceniać człowieka tylko na podstawie listy objawów, zamiast dopytywać też o to, co wydarzyło się w życiu tego człowieka i jaką te objawy miały funkcję. Jaką one spełniały rolę ochronną.
To spowodowało, iż naturalne poczucie smutku, strachu, samotności, żałoby mogło być utożsamiane z zaburzeniem psychicznym.
I wielu specjalistów takich, jak chociażby Judith Herman czy Bessel van der Kolk – to są amerykańscy psychiatrzy prowadzący badania nad traumą – oni mówią głośno o tym, iż trauma rozwojowa, czyli te wszystkie wczesne nadużycia, zaniedbania, brak poczucia bezpieczeństwa w dzieciństwie, to powinno być uwzględnione w diagnozie, ponieważ badania pokazują, iż traumatyczne doświadczenia prowadzą do różnych trudnych symptomów, chorób i syndromów. A mimo to, pomimo tak wielu interwencji i prób ze strony specjalistów leczenia traumy, do tej pory trauma rozwojowa, trauma złożona nie została wprowadzona do podręcznika diagnostycznego DSM.
Allen Frances, inny amerykański psychiatra, który współtworzył DSM III, potem kolejne wydanie podręcznika diagnostycznego DSM IV – on stał się najgłośniejszym krytykiem ostatniego, piątego wydania. On alarmował i ostrzegał, iż psychiatria zaczęła zbyt łatwo przypisywać etykiety diagnostyczne normalnym reakcjom człowieka na życie i nadużywać przez to leczenia farmakologicznego.
Na początku lat 90. pierwsze ogólnokrajowe badanie w Stanach Zjednoczonych oparte o DSM wykazało, iż prawie połowa Amerykanów spełniała kryteria co najmniej jednego zaburzenia psychicznego. Powtórzę to. Według tego badania prawie połowa Amerykanów spełniała kryteria co najmniej jednego zaburzenia psychicznego. I wtedy zaczęła się debata nad tym, czy na pewno podręcznik pomaga adekwatnie rozpoznawać, co jest zaburzeniem, a co jest traumą i naturalną reakcją na trudne doświadczenia.
Bo niestety zbyt często…
Określamy coś jako patologiczne, kiedy nie rozumiemy tego przyczyny
Weźmy za przykład zaburzenie osobowości z pogranicza, czyli tzw. borderline. To zaburzenie często jest postrzegane jako problem z kontrolą emocji, bo tutaj pojawiają się bardzo intensywne emocje – tu pojawia się silny lęk, zwłaszcza przed odrzuceniem, gdzie np. brak odpowiedzi na sms czy czyjeś spóźnienie może wywołać silne reakcje niepokoju, lęku czy złości. Tutaj mamy do czynienia z impulsywnymi zachowaniami, tutaj są bardzo ekstremalne wahania nastrojów, od miłości do nienawiści, tutaj są wybuchy wściekłości, ale też zachowania autodestrukcyjne, samookaleczanie, myśli, próby samobójcze.
I niestety te trudne zachowania nie są postrzegane jako objaw traumy, ale jako objaw zaburzenia. Pomimo całych dekad badań, które łączą borderline z dziecięcą traumą, z okropnymi nadużyciami, z niewyobrażalną czasem przemocą, to ciągle uważa się borderline za zaburzenie charakteru czy osobowości.
A wspomniana przeze mnie już Janina Fisher pięknie i trafnie pisze o tym, iż często u osób, które przeżyły traumę, układ nerwowy nauczył się reagować na zagrożenie gwałtownie i intensywnie. Czasem osoby z diagnozą borderline porównują swoje stany do takiego emocjonalnego tsunami. I ta intensywność doświadczeń, ta intensywność emocji tylko pokazuje nam, przez co układ nerwowy tej osoby musiał kiedyś przejść, iż dzisiaj przez cały czas tak gwałtownie reaguje i przez cały czas potrzebuje się bronić.
I Janina Fisher mówi o tym wprost, iż traktowanie borderline jako zaburzenia, sprawia, iż inaczej podchodzimy do takich osób. Nie postrzegamy ich, jako osoby głęboko skrzywdzone, które przeszły przez piekło. Uważamy je za niestabilne, toksyczne, za takie, które manipulują, dramatyzują, nie szanują innych, nie potrafią się kontrolować i uważamy, iż te osoby są takie z natury, iż takie mają cechy charakteru. I przez taką powierzchowną ocenę inaczej te osoby traktujemy i leczymy. A wielu specjalistów nie chce z takimi osobami w ogóle pracować.
A tak naprawdę wystarczy zmiana podejścia, bo często największa zmiana w takich osobach, które cierpią z powodu trudnej przeszłości, zachodzi wtedy, kiedy te osoby dowiadują się od specjalisty, iż ich intensywne reakcje i uczucia to nie wada czy defekt ich osobowości, ale odpowiedź na trudną przeszłość. Że pod tymi wszystkimi trudnymi stanami kryje się małe, przerażone, nigdy nieutulone dziecko.
Jak już powiedziałam, to jest ogromna ulga dla osoby po traumie dowiedzieć się, iż to, co dziś się z nią dzieje, to nie jest jej wina, ale efekt tego, co ją spotkało.
Każdy człowiek i przede wszystkim każdy specjalista zajmujący się zdrowiem psychicznym powinien zrozumieć, iż psychika i układ nerwowy nie rozwijają się w próżni. Układ nerwowy jest kształtowany przez przeszłe doświadczenia. Więc kiedy zauważamy trudne stany psychiczne, fizyczne i emocjonalne w sobie czy w drugim człowieku, to w pierwszej kolejności powinniśmy się zastanowić, co mogło je wywołać. Co mogło być ich przyczyną. Jaką te trudne objawy pełniły rolę ochronną i na co były odpowiedzią.
Bo niestety zbyt często ten diagnostyczny i biomedyczny język brzmi tak, jakby ludzkie cierpienie było awarią systemu. Jakby nasze objawy były jakimś błędem, a nie naturalną odpowiedzią organizmu na trudne doświadczenia. Jakby ten ciągły lęk, ataki paniki, stany depresyjne, brak energii – jakby to wszystko nie miało zupełnie uzasadnienia i jakby było oznaką jakiejś wewnętrznej dysfunkcji, jakąś patologią.
I właśnie z tego powodu cierpiąca osoba może patrzeć na siebie, jak na defekt, na coś, co jest zepsute, odstające od normy. Bo nikt nie dał tej osobie do zrozumienia, iż jej trudne objawy opowiadają historię o przeciążeniu, o wewnętrznym bólu i o próbie przetrwania. Że one były adaptacjami, które pomogły jej przetrwać ten trudny czas.
My często czujemy ogromny wstyd za siebie, bo myślimy, iż nasze reakcje są nieuzasadnione, niewłaściwe i niedostosowane. Ale te reakcje są wspaniale dostosowane. Do przeszłych doświadczeń.
Stephen Porges, profesor psychiatrii, psychologii i naukowiec, twórca teorii poliwagalnej, bardzo trafnie powiedział, że:

Innymi słowy – kiedy doświadczyliśmy przykrych zdarzeń czy żyliśmy w trudnych warunkach, nasz układ nerwowy zmienia się, żeby tym doświadczeniom i warunkom podołać. Żeby im sprostać.
To nie jest zaburzenie psychiczne, to jest psychiczna ADAPTACJA
Najmądrzejsza i najbardziej heroiczna rzecz, jaką układ nerwowy mógł dla nas zrobić.
Więc to jest bardzo krzywdzące nazywać ludzi straumatyzowanych zaburzonymi, kiedy reakcje ich układu nerwowego nie są żadną patologią, ani zaburzeniem. Są adaptacją do trudnych warunków życia.
Ludzi straumatyzowanych nie powinno nazywać się zaburzonymi. Powinno się ich nazywać bohaterami, którzy przetrwali. Powinno się podkreślać to, iż ich układ nerwowy wyszedł z równowagi, bo nie miał innego wyjścia. I iż to było mądre, to było przystosowawcze.
Nasz układ nerwowy jest bardzo mądry. Każda nasza fizjologiczna reakcja jest adekwatna i ma swoje uzasadnienie. Nasz układ nerwowy zawsze działa w służbie naszego przetrwania – zawsze. I co ważne, on działa bez naszego świadomego udziału. To nie my wybieramy, żeby w danej chwili uciekać, walczyć, czuć lęk, wpaść w zamrożenie, czy depresję. To układ nerwowy robi to ZA NAS. On automatycznie i nieustannie czyta, co dzieje się w ciele i co dzieje się w zewnętrznym otoczeniu i dobiera takie działania, takie strategie obronne, które w danej chwili wydają się mu najbardziej odpowiednie.
A jeżeli coś zadziało dobrze choćby raz, układ nerwowy będzie to powtarzał, choćby jeżeli dziś nam to już nie służy. Dlaczego? Bo my ludzie jesteśmy istotami nawykowymi. Nawyki są po to, żeby ułatwiać nam życie. To jest kolejna mądrość naszego układu nerwowego, iż zapamiętuje to, co działało i podtrzymuje to. jeżeli raz poparzymy się wrzątkiem, zapamiętamy, iż trzeba obchodzić się z nim ostrożnie. To przystosowawcze.
Tak samo, jak przystosowawcze jest być wiecznie czujnym, wrażliwym i wyczulonym na agresywnego czy nieprzewidywalnego rodzica. Albo bać się wsiąść do samochodu, w którym raz prawie zginęliśmy.
I my sami, zamiast współczuć sobie tego, przez co przeszliśmy, tak często siebie krytykujemy i oceniamy – iż jesteśmy tacy lękliwi, płaczliwi, przewrażliwieni, leniwi, nerwowi, wycofani. Że nie potrafimy nawiązywać interakcji społecznych, zawiązywać zdrowych związków. Myślimy o sobie, iż jesteśmy głupi i nieinteligentni, bo nauka przychodzi nam z trudnością i nie potrafimy się skupić.
My upatrujemy winy w sobie, ale gdybyśmy zechcieli spojrzeć na swoje życie obiektywnie, zechcieli prześledzić te wszystkie trudne zdarzenia, to rozumielibyśmy, iż to, co dzieje się z nami dziś, jest naturalną konsekwencją tego, co nas spotkało. Że to się nie wzięło z powietrza.
Wtedy moglibyśmy powiedzieć do siebie:
“No oczywiście, iż dziś boję się ludzi i czuję niepokój w miejscach publicznych, skoro przez lata byłam prześladowana w szkole”.
“Oczywiście, iż dziś jestem lękliwy i impulsywny, skoro nigdy nie wiedziałem, co zastanę w domu”.
“Oczywiście, iż prawie nie czuję dziś siebie i nie wiem nawet, kim jestem, bo odcięło mnie od czucia, żebym jakkolwiek mogła funkcjonować”.
I to właśnie ta świadomość, iż ukształtowało nas coś trudnego, na co nie mieliśmy wpływu, często owocuje większą łagodnością, wyrozumiałością i współczuciem do siebie.
To zrozumienie, iż nasze ciało zrobiło dla nas wszystko, żebyśmy mogli tu dzisiaj być, to rozpoznanie dobrych intencji układu nerwowego pomaga nam zdjąć z siebie poczucie wstydu i winy. Pomaga nam zrozumieć, iż te reakcje nigdy nie zależały od nas, iż nie wybraliśmy ich dobrowolnie i iż one zostały uruchomione po to, żeby nas chronić i utrzymać przy życiu.
Kiedy zaczynamy rozumieć, iż nasze reakcje były uzasadnione i miały sens w kontekście tego, co przeżyliśmy, to nagle staje się dla nas jasne, iż my wcale nie jesteśmy zepsuci. Nasz układ nerwowy zrobił dokładnie to, do czego został stworzony – do chronienia nas.
I co jeszcze jest ważne, to to, iż reakcje układu nerwowego są wspólne dla wszystkich nas. Każdy z nas w zagrażających okolicznościach używa podobnych reakcji obronnych. To jest wpisane w naszą ludzką naturę.
I kiedy rozumiemy, iż to nie tylko my tak mamy – iż to nie tylko my wpadamy w złość, albo w lęk albo w depresję; kiedy rozumiemy, iż dzielimy te reakcje i stany z innymi, to nie czujemy się już tak samotni. Nie czujemy się już tak dziwni. Rozumiemy, iż to ludzkie, co czujemy i robimy.
I to nowe zrozumienie, ta nowa perspektywa kładzie kres krytyce, a daje początek współczuciu do siebie, od którego zaczyna się początek tej drogi zdrowienia.
I zanim przejdę do podsumowania, chcę jasno powiedzieć, iż ja…
Nie jestem przeciwna samej diagnozie
Właściwie przeprowadzona diagnoza może być bardzo pomocna. Może być podstawą do uzyskania odpowiedniego wsparcia i leczenia. Ja mówię dzisiaj o tym wszystkim dlatego, iż bardzo zależy mi, żeby specjaliści w dziedzinie zdrowia psychicznego byli, jak to się dziś określa po angielsku, trauma-informed, czyli żeby w swojej pracy diagnostycznej i terapeutycznej uwzględniali zjawisko traumy. Żeby nie patologizowali i nie nazywali zaburzeniami naturalnych reakcji na stres i traumę.
Żeby nie pytali wyłącznie o to, co z daną osobą jest nie tak i co jej dolega, ale też kładli nacisk na to, co wywołało to cierpienie, z którym dana osoba przyszła do specjalisty. Każdy diagnosta powinien zadać sobie pytanie nie tylko: „Jakie są objawy?”, ale również: „Na co te objawy są odpowiedzią?”.
Bo to jest ogromna różnica usłyszeć: „Masz takie zaburzenie”, a usłyszeć: „Cierpisz, bo zrobiono Ci krzywdę”. To jest różnica usłyszeć: “Jesteś zaburzony”, a usłyszeć: “Twój system wyszedł z równowagi z powodu traumy, ale przy odpowiedniej pracy i leczeniu może zacząć stopniowo znów do tej równowagi powracać”.
My specjaliści możemy sobie takie kliniczne nazewnictwo i terminy diagnostyczne stosować dla siebie, pomiędzy innymi specjalistami, jeżeli to stoi w zgodzie z naszymi przekonaniami, ale komunikowanie w ten sposób diagnozy osobie w cierpieniu nie będzie pomocne.
Ludzie straumatyzowani już wystarczająco wstydzą się za siebie. Mają wystarczająco niskie poczucie wartości i ostatnie, czego potrzebują, to słyszeć, iż są zaburzeni i odstają od normy.
Sposób przekazywania diagnozy ma ogromny wpływ na to, jak człowiek później postrzega siebie. Ma wpływ na to, czy po diagnozie ktoś poczuje ulgę, bo poczuje, iż wreszcie rozumie, co się z nimi dzieje, czy zacznie wstydzić się za siebie jeszcze bardziej. Dlatego język naprawdę ma tu znaczenie.
Nasze podejście do człowieka szukającego pomocy jest kluczowe. Nam specjalistom powinno zależeć na tym, żeby zrobić pogłębiony wywiad, poznać człowieka, jego historię. Oczywiście nie wchodzić głęboko w każdą traumę, zwłaszcza na pierwszym spotkaniu, żeby osoby cierpiącej nie przytłoczyć, ale przynajmniej mieć ogląd z lotu ptaka, skąd ta osoba pochodzi i co ją ukształtowało. A potem w sposób bardzo wspierający, bez obwiniania, bez oceniania, bez zawstydzania, za to z empatią przekazać swoją obserwację czy swoją diagnozę i zaproponować plan leczenia. I przede wszystkim podkreślać osobie cierpiącej, iż to nie jest jej wina – iż te trudne objawy rozwinęły się po to, żeby uratować jej życie. Że one pełniły bardzo istotną funkcję.
I ta zmiana patrzenia na trudne objawy, zmiana perspektywy – z patologii do adaptacji – jest kluczowa, żeby osoby po traumie mogły zobaczyć swoje zachowania jako próbę ratowania siebie. Żeby mogły spojrzeć na siebie inaczej, z większą wyrozumiałością i z tego miejsca naprawdę zdrowieć i zmieniać swoje zachowanie na bardziej dostosowane do tego, w czym żyją dziś.
Dzięki takiemu podejściu diagnoza naprawdę ma szansę stać się elementem szerszego rozumienia człowieka, a nie wyłącznie etykietką z listą objawów i defektów.
I na zakończenie chcę powiedzieć, że…
Ja też jestem osobą po przeżytej traumie…
I wiem, jak to jest czuć głęboki wstyd za siebie i myśleć o sobie najgorsze rzeczy. Pamiętam, jak to było wierzyć, iż coś jest ze mną fundamentalnie nie tak.
Więc jeżeli dziś tak czujesz, to doskonale Cię rozumiem. I chcę Ci powiedzieć, iż nic nie jest w Tobie zepsute, nic nie jest w Tobie patologią. Po prostu te wszystkie trudne objawy, trudne stany, których doświadczasz, trudne myśli, zamartwianie się, ataki paniki, lęki, uzależnienia, tiki nerwowe, natręctwa, nadwrażliwość, depresja, wszelkie trudne stany ciała i duszy, to jest naturalna konsekwencja przeżytej traumy i dowód na to, jak wiele trudnego Cię spotkało.
I chciałam Ci powiedzieć to, co mnie bardzo pomogło. Że jedyne, co mogliśmy zrobić w tamtym czasie, to przystosować się do warunków, w jakich przyszło nam żyć. Nie mieliśmy wyboru – musieliśmy się stać takimi, jakimi jesteśmy dziś, żeby przetrwać…
I to się udało. Przetrwaliśmy, jesteśmy tutaj, żyjemy. I to jest poruszające i to jest godne docenienia.
Więc zamiast wstydzić się za siebie i wiecznie siebie naprawiać, zechciej przyjąć na ten moment, iż to wszystko, kim dziś jesteś, jest efektem odważnej walki, jaką Twój układ nerwowy musiał stoczyć, żeby Cię chronić. Że to wszystko, co dzisiaj się z Tobą dzieje, zaczęło się od prób chronienia i ratowania siebie.
Nie masz powodu wstydzić się za siebie. Te wszystkie trudne zachowania i nawyki, te reakcje i tak nigdy nie zależały od Ciebie. Ciało i układ nerwowy zrobiły to wszystko za Ciebie i dla Ciebie w czasie, w którym to było dla Ciebie zbyt przytłaczające, żeby siebie ratować.
Zachęcam Cię, żeby spojrzeć na siebie w ten sposób, bo to zmniejsza wstyd za siebie i przywraca godność. Takie spojrzenie tworzy wreszcie przestrzeń na współczucie do siebie i prawdziwe zdrowienie.
I wspierające jest również to zrozumienie, iż bardzo wielu ludzi czuje tak samo i ma tak samo, jak Ty. Ludzie po przeżytej traumie cierpią całe lata, czasem do końca swoich dni.
Ale piękne jest to, iż z tym cierpieniem, z tymi trudnymi objawami traumy można pracować. Piękne jest to, iż ta sama wewnętrzna siła, która pozwoliła Ci kiedyś przetrwać te trudne doświadczenia, dziś może pomóc Ci stopniowo powracać do równowagi. Bo to, iż ciągle tu jesteś, świadczy o Twojej ogromnej sile. O tym, iż jesteś niesamowicie silną osobą.
Więc chcę Ci powiedzieć, iż możesz poczuć się lepiej. Możesz poczuć więcej spokoju i szczęścia. Możesz stopniowo powracać do siebie i do wewnętrznej równowagi.
Jeszcze nie jest za późno. Jeszcze wszystko może się odmienić.
A jeżeli czujesz, iż te treści przemówiły do Ciebie i czujesz, iż potrzebujesz wsparcia, zapraszam TUTAJ.
Tymczasem dziękuję Ci za dzisiaj i do zobaczenia następnym razem.















