Nagrodę Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny za rok 2026 otrzymali wspólnie Karl Deisseroth, Peter Hegemann i Georg Nagel. Przyznano ją im, za przełomowe odkrycia dotyczące światłoczułych kanałów jonowych oraz rozwój optogenetyki. Decyzję ogłosił 5 października 2026 roku Zgromadzenie Noblowskie Instytutu Karolinska w Sztokholmie.
Laureaci stworzyli metodę, która pozwala kontrolować aktywność określonych komórek nerwowych w mózgu dzięki światła. Peter Hegemann i Georg Nagel odkryli w jednokomórkowych glonach białko o nazwie rodopsyna kanałowa (channelrhodopsin). Zaobserwowali, iż pod wpływem niebieskiego światła białko to otwiera w komórce kanał jonowy, generując impuls elektryczny.
Z kolei Amerykański naukowiec Karl Deisseroth poszedł o krok dalej. Wprowadził gen tego światłoczułego białka bezpośrednio do neuronów szczurów i myszy. Dzięki temu, wprowadzając do mózgu cienki światłowód, naukowcy zyskali możliwość precyzyjnego włączania i wyłączania konkretnych komórek nerwowych przy użyciu impulsów świetlnych.
Dlaczego to rewolucja?
Przed erą optogenetyki badanie mózgu przypominało próbę zrozumienia gry pojedynczego instrumentu w orkiestrze, słuchając jej przez ścianę – elektrody rejestrowały zbyt wiele sygnałów naraz, a leki wyciszały całe obszary. Optogenetyka dała badaczom „pilot do mózgu”, pozwalając wskazać jeden konkretny neuron i sprawdzić jego funkcję.
Metoda ta fundamentalnie zmieniła neurobiologię i pozwala na precyzyjne mapowanie obwodów neuronalnych odpowiedzialnych za pamięć, emocje czy zachowania. W medycynie klinicznej daje ona ogromne nadzieje na lepsze zrozumienie m.in. depresji, schizofrenii czy chorób Alzheimera i Parkinsona. realizowane są także pierwsze próby kliniczne mające na celu przywrócenie wzroku osobom z niepełnosprawnością wzrokową.
Wysokość tegorocznej nagrody wynosi 12 milionów koron szwedzkich (około 4,7 mln złotych), która zostanie równo podzielona między trzech laureatów.
