Najnowsze badanie miało na celu lepsze zrozumienie zależności między płcią, podtypem ADHD a występowaniem deficytów motorycznych u dzieci i młodzieży.
Motoryka u dzieci z ADHD
ADHD jest jednym z najczęściej diagnozowanych zaburzeń neurorozwojowych u dzieci. Oprócz charakterystycznych objawów, takich jak nieuwaga, nadpobudliwość i impulsywność, u około połowy dzieci z ADHD współwystępują również deficyty motoryczne. Obejmują one m.in. trudności z koordynacją ruchową, utrzymaniem równowagi czy precyzyjnymi ruchami dłoni. Współwystępowanie tych trudności może znacząco utrudniać codzienne funkcjonowanie, wpływać negatywnie na osiągnięcia szkolne, relacje społeczne oraz jakość życia.
Dotychczasowe badania wskazują, iż nasilenie trudności motorycznych może różnić się w zależności od podtypu ADHD. Największe deficyty obserwuje się zwykle u dzieci z przewagą nieuwagi oraz z postacią mieszaną. Dzieci z przewagą nadpobudliwości wykazują ich natomiast mniej. Szczególnie silny związek opisano między objawami nieuwagi a osłabioną motoryką małą, odpowiedzialną za precyzyjne ruchy dłoni i palców.
Istotne znaczenie mają również różnice związane z płcią. W populacji ogólnej dziewczęta zwykle osiągają lepsze wyniki w zakresie motoryki małej. W odróżnieniu od nich chłopcy częściej wykazują przewagę w wybranych aspektach motoryki dużej. Jednocześnie ADHD rozpoznawane jest znacznie częściej u chłopców, głównie ze względu na bardziej widoczne objawy nadpobudliwości i impulsywności. U dziewcząt częściej dominuje postać z przewagą nieuwagi, której objawy są mniej zauważalne. Może to prowadzić do późniejszego rozpoznania zaburzenia.
Opis badania
W badaniu uczestniczyło 419 dzieci i nastolatków z rozpoznaniem ADHD w wieku od 4 do 16 lat. Ponad jedna trzecia uczestników miała współwystępujące zaburzenia. Najczęściej rozpoznawano zaburzenia adaptacyjne, specyficzne trudności w uczeniu się (np. dysleksję) oraz zaburzenia rozwoju funkcji motorycznych.
Oceny uczestników dokonano z wykorzystaniem zestawu wystandaryzowanych i zwalidowanych narzędzi diagnostycznych, obejmujących trzy główne obszary. Pierwszym z nich był poziom funkcjonowania intelektualnego, oceniany dzięki skal inteligencji Wechslera. Do badania kwalifikowano wyłącznie osoby z ilorazem inteligencji (IQ) wynoszącym co najmniej 85. Drugim ocenianym obszarem była sprawność motoryczna, mierzona dzięki testu M-ABC-2 (Movement Assessment Battery for Children – Second Edition). Badanie przeprowadzali fizjoterapeuci, oceniając motorykę małą (zręczność dłoni i palców) oraz motorykę dużą (celowanie, łapanie i utrzymanie równowagi). Za istotny deficyt motoryczny uznawano wynik na poziomie 16. percentyla lub niższym. Trzecim obszarem była ocena nasilenia objawów ADHD. Wykorzystano w tym celu kwestionariusz DISYPS-II, wypełniany przez rodziców. Narzędzie umożliwiało ocenę nasilenia objawów nieuwagi, nadpobudliwości i impulsywności oraz klasyfikację uczestników do odpowiednich podtypów ADHD.
Do analizy danych zastosowano dwa podejścia statystyczne. W podejściu kategorialnym porównywano częstość występowania deficytów motorycznych (motoryki małej, motoryki dużej oraz deficytów łączonych) między chłopcami i dziewczętami oraz pomiędzy poszczególnymi podtypami ADHD.
W podejściu wymiarowym zastosowano analizę profili ukrytych (Latent Profile Analysis, LPA). Jej celem było wyodrębnienie podgrup uczestników charakteryzujących się podobnym wzorcem sprawności motorycznej oraz nasileniem objawów ADHD.
Wyniki
Analiza wykazała, iż około 60% uczestników miało przynajmniej jeden deficyt motoryczny. Odsetek ten jest nieco wyższy niż wskazywały wcześniejsze szacunki. Stwierdzono także istotne różnice między dziewczętami i chłopcami zarówno w zakresie sprawności motorycznej, jak i obrazu klinicznego ADHD. Dziewczęta osiągały lepsze wyniki w zakresie motoryki małej, równowagi oraz ogólnej sprawności motorycznej. Chłopcy natomiast uzyskiwali wyższe wyniki w zadaniach wymagających celowania i łapania. W zakresie objawów ADHD dziewczęta wykazywały wyższy poziom nadpobudliwości niż chłopcy. Nie stwierdzono natomiast istotnych różnic między płciami w nasileniu nieuwagi i impulsywności.
Chłopcy istotnie częściej niż dziewczęta spełniali kryteria podtypu z przewagą nadpobudliwości (ADHD-HI). Dziewczęta częściej kwalifikowano do podtypu mieszanego (ADHD-C), który jednocześnie był najczęściej rozpoznawanym podtypem w obu grupach. Chłopcy byli ponad trzykrotnie bardziej narażeni na występowanie deficytów motoryki małej niż dziewczęta. Nie odnotowano natomiast różnic między płciami w zakresie motoryki dużej ani współwystępowania deficytów obu typów. Co istotne, wbrew wcześniejszym doniesieniom i hipotezie samych badaczy, częstość ogólnych oraz specyficznych deficytów motorycznych nie różniła się istotnie między podtypami ADHD jako takimi. Różnice ujawniły się dopiero po uwzględnieniu płci. W obrębie podtypu mieszanego (ADHD-C) dziewczęta rzadziej prezentowały ogólne deficyty motoryczne niż dziewczęta z pozostałymi podtypami ADHD. Jednocześnie chłopcy z ADHD-C mieli ponad dwukrotnie większe ryzyko występowania ogólnych problemów motorycznych niż dziewczęta z tym samym podtypem.
Analiza profili ukrytych (LPA) pozwoliła wyodrębnić trzy profile uczestników różniące się nasileniem objawów ADHD. Profile te nie różniły się jednak poziomem sprawności motorycznej. Oznacza to, iż przynależność do poszczególnych profili była determinowana wyłącznie nasileniem objawów ADHD (nieuwagi, nadpobudliwości i impulsywności). Umiejętności motoryczne pozostawały natomiast na zbliżonym poziomie we wszystkich grupach, co potwierdza obraz uzyskany w podejściu kategorialnym.
Ograniczenia badania
Do najważniejszych ograniczeń badania należy fakt, iż analizą objęto jedynie około jedną trzecią pacjentów poradni. Mogło to prowadzić do błędu selekcji. Dodatkowo w badaniu nie uwzględniono grupy kontrolnej dzieci bez ADHD. Ogranicza to możliwość bezpośrednich porównań z populacją ogólną. Niewielka liczebność najmłodszych i najstarszych uczestników uniemożliwiła ocenę zmian rozwojowych. Współwystępowanie innych zaburzeń (np. dysleksji czy zaburzeń rozwoju funkcji motorycznych) mogło natomiast wpływać na uzyskane wyniki. Ponadto przekrojowy charakter badania nie pozwala na wyciąganie wniosków dotyczących zależności przyczynowo-skutkowych.
Pomimo wymienionych ograniczeń badanie dostarcza wartościowych danych dzięki dużej grupie klinicznej oraz wykorzystaniu obiektywnej, wystandaryzowanej oceny sprawności motorycznej. Stanowi istotny wkład w lepsze zrozumienie różnic płciowych oraz zależności między objawami ADHD a funkcjonowaniem motorycznym. Wyniki mogą mieć znaczenie dla trafniejszej diagnostyki i planowania odpowiednich oddziaływań terapeutycznych.
Wyniki badania opublikowano w czasopiśmie European Child & Adolescent Psychiatry.
