Podwójna diagnoza oznacza, iż pacjent potrzebuje odpowiednio zaplanowanego, kompleksowego leczenia, które obejmuje zarówno zdrowie psychiczne, jak i problem uzależnienia. W psychiatrii określenie „podwójna diagnoza” odnosi się przede wszystkim do współwystępowania zaburzenia psychicznego oraz zaburzenia związanego z używaniem substancji psychoaktywnych. Dotyczyć to może zarówno alkoholu, jak i narkotyków czy niektórych leków przyjmowanych w sposób niezgodny z zaleceniami. Nie zawsze łatwo odpowiedzieć na pytanie, co pojawiło się jako pierwsze. U części osób początkiem problemu jest zaburzenie psychiczne. Człowiek może sięgać po alkohol lub inne substancje, próbując w ten sposób zmniejszyć lęk, napięcie, smutek, bezsenność czy poczucie pustki. Początkowo może wydawać mu się, iż substancja pomaga, jednak z czasem pojawia się tolerancja, utrata kontroli i uzależnienie.
W innych przypadkach to regularne używanie substancji prowadzi do pogorszenia funkcjonowania psychicznego. Różnego rodzaju substancje psychoaktywne mogą wywoływać lub nasilać objawy depresyjne, lękowe, zaburzenia snu, impulsywność, objawy psychotyczne czy problemy z pamięcią i koncentracją. Relacja może więc działać w obu kierunkach: zaburzenie psychiczne może zwiększać ryzyko uzależnienia, a uzależnienie może nasilać lub komplikować przebieg zaburzenia psychicznego.
Jednym z największych problemów diagnostycznych jest nakładanie się objawów. Bezsenność, rozdrażnienie, obniżony nastrój, lęk, problemy z koncentracją czy wahania nastroju mogą być objawem zaburzenia psychicznego, ale mogą również wynikać z działania substancji, jej odstawienia albo przewlekłego używania. Podobnie jest z objawami psychotycznymi. Omamy czy urojenia mogą występować w przebiegu pierwotnych zaburzeń psychotycznych, ale mogą być również związane z używaniem niektórych substancji psychoaktywnych. Dlatego w diagnostyce bardzo ważne jest ustalenie, kiedy pojawiły się pierwsze objawy, jak wyglądały okresy abstynencji i jak zmieniały się objawy wraz ze wzorcem używania substancji. Dodatkowym problemem jest to, iż pacjent nie zawsze mówi lekarzowi o swoim używaniu alkoholu lub narkotyków. Czasami wynika to ze wstydu i obawy przed oceną. Innym razem osoba sama nie dostrzega związku między używaniem substancji a swoim stanem psychicznym.
Na podwójną diagnozę warto zwrócić uwagę szczególnie wtedy, gdy u osoby korzystającej z alkoholu lub innych substancji pojawiają się lub nasilają:
- utrzymujący się smutek, apatia i utrata zainteresowań;
- silny lub przewlekły lęk;
- znaczne wahania nastroju;
- drażliwość i wybuchowość;
- problemy ze snem;
- wycofanie społeczne;
- trudności z koncentracją i pamięcią;
- zachowania impulsywne;
- podejrzliwość;
- słyszenie głosów lub widzenie rzeczy, których inni nie dostrzegają;
- poczucie utraty kontroli nad używaniem substancji;
- wielokrotne próby ograniczenia picia lub zażywania zakończone niepowodzeniem;
- kontynuowanie używania mimo poważnych problemów rodzinnych, zawodowych lub zdrowotnych
W przypadku podwójnej diagnozy należy zajmować się obiema sferami problemu. w tej chwili coraz większe znaczenie ma model leczenia zintegrowanego - takie podejście jest rekomendowane przez współczesne standardy leczenia zaburzeń współwystępujących. Leczenie zawsze powinno być indywidualnie dopasowane do pacjenta. Może obejmować kilka uzupełniających się elementów. Pierwszym etapem jest określenie, z jakimi zaburzeniami mamy do czynienia i jak wzajemnie na siebie wpływają. Diagnoza nie zawsze może zostać postawiona podczas jednej wizyty. W niektórych sytuacjach potrzebna jest obserwacja pacjenta w czasie, szczególnie gdy objawy są silnie związane z używaniem lub odstawieniem substancji. W zależności od rodzaju i nasilenia uzależnienia leczenie może obejmować detoksykację, terapię uzależnień, psychoterapię indywidualną i grupową oraz – w określonych przypadkach – leczenie farmakologiczne. Detoksykacja nie jest jednak równoznaczna z zakończeniem leczenia. Jest często dopiero początkiem procesu zdrowienia.
Jeżeli pacjent cierpi na depresję, zaburzenia lękowe, chorobę afektywną dwubiegunową, zaburzenia psychotyczne lub inne zaburzenie wymagające leczenia, psychiatra może zdecydować o zastosowaniu farmakoterapii. Dobór leków wymaga jednak szczególnej ostrożności. Alkohol i inne substancje psychoaktywne mogą wpływać na działanie leków, zwiększać ryzyko działań niepożądanych albo zmieniać ich metabolizm. Dlatego lekarz powinien znać wszystkie przyjmowane przez pacjenta substancje – także te, o których pacjent może uważać, iż „nie mają znaczenia”.
Sama farmakoterapia często nie wystarcza. Pacjent potrzebuje również nauczyć się rozpoznawać sytuacje, emocje i myśli, które zwiększają ryzyko sięgania po substancję. Psychoterapia może pomagać m.in. w rozpoznawaniu mechanizmów uzależnienia, radzeniu sobie ze stresem i trudnymi emocjami, budowaniu zdrowszych sposobów regulowania napięcia, zapobieganiu nawrotom, poprawie relacji z bliskimi, zwiększaniu motywacji do leczenia, poprawie codziennego funkcjonowania. Podwójna diagnoza dotyczy nie tylko pacjenta. Uzależnienie i zaburzenia psychiczne mogą bardzo silnie wpływać na partnera, dzieci, rodziców i innych bliskich. Rodzina potrzebuje wiedzy na temat choroby, sposobów reagowania na zachowania związane z uzależnieniem oraz własnych granic. W wielu przypadkach pomocne jest również objęcie bliskich wsparciem lub terapią.
Zakończenie pobytu w ośrodku lub ustąpienie ostrych objawów nie oznacza końca leczenia. Podwójna diagnoza ma często charakter przewlekły i wymaga długofalowego monitorowania. Plan dalszego leczenia powinien określać m.in., gdzie pacjent będzie kontynuował terapię, kto będzie prowadził leczenie psychiatryczne, jak reagować na pogorszenie stanu psychicznego oraz co zrobić w przypadku nawrotu używania substancji.
Pacjenci z podwójną diagnozą mogą mieć bardziej skomplikowany przebieg leczenia. Częściej występują u nich problemy z utrzymaniem abstynencji, gorsze funkcjonowanie społeczne i zawodowe oraz trudności z systematycznym korzystaniem z pomocy. Współwystępowanie obu problemów wiąże się również z większym ryzykiem hospitalizacji i innych poważnych konsekwencji zdrowotnych. Nie oznacza to jednak, iż skuteczne leczenie jest niemożliwe. Wręcz przeciwnie – adekwatnie zaplanowana terapia, obejmująca jednocześnie uzależnienie i zaburzenie psychiczne, daje pacjentowi znacznie większą szansę na stabilizację. najważniejsze znaczenie ma ciągłość opieki oraz kooperacja psychiatry, terapeuty uzależnień, psychoterapeuty i – w razie potrzeby – innych specjalistów.
W Klinice Wolmed funkcjonuje oddział podwójnej diagnozy, w ramach którego prowadzone jest zintegrowane leczenie uzależnienia oraz współwystępujących zaburzeń psychicznych. Program obejmuje m.in. diagnostykę, farmakoterapię, psychoterapię, terapię uzależnień oraz psychoedukację.
Najważniejsze, aby nie traktować podwójnej diagnozy jako dwóch niezależnych problemów. Często tworzą one wzajemnie napędzające się koło: cierpienie psychiczne zwiększa potrzebę sięgania po substancję, substancja przynosi krótkotrwałą ulgę, a następnie pogarsza stan psychiczny i zwiększa ryzyko kolejnego użycia. Przerwanie tego mechanizmu wymaga czasu, ale jest możliwe.
Najważniejsze jest adekwatne rozpoznanie problemu i objęcie pacjenta leczeniem, które uwzględnia całość jego sytuacji. Nie wystarczy leczyć samego uzależnienia, jeżeli pozostaje nieleczona depresja, zaburzenie lękowe czy psychoza. Nie wystarczy również leczyć objawów psychiatrycznych, jeżeli pacjent przez cały czas pozostaje w aktywnym uzależnieniu. Dlatego w przypadku podwójnej diagnozy potrzebne jest leczenie zintegrowane, indywidualnie dopasowane do potrzeb pacjenta i kontynuowane również po zakończeniu pobytu stacjonarnego.
Więcej na: www.wolmed.pl
Klinika Wolmed
Dubie 1A
97-420 Szczerców
www.wolmed.pl
