Pani Ewa, 67 lat, cukrzyca typu 2. Jak zaopiekować się nią w aptece w temacie szczepienia przeciw półpaścowi?

Pani Ewa ma 67 lat, choruje na cukrzycę od 12 lat i pojawia się w tej samej aptece zwykle w pierwszym tygodniu miesiąca. Metformina, gliklazyd, ramipryl, atorwastatyna, paski do glukometru. Rozmawia z farmaceutą o tym, czy paski są refundowane i czy przyszła już jej insulina. O szczepieniu przeciw półpaścowi nikt jej dotąd nie wspomniał.

Pani Ewa nie jest odosobnioną pacjentką. Jest obrazem tego, co widać w statystykach i za pierwszym stołem: senior z wieloletnią cukrzycą typu 2, kilkoma chorobami towarzyszącymi i stałą listą leków. Taką pacjentkę ma w swojej aptece każdy z nas, często kilka razy dziennie. Dlatego przez cały ten artykuł będziemy jej towarzyszyć, od pierwszego pytania przy okienku do drugiej dawki szczepionki przeciw półpaścowi.

Sam półpasiec można wyjaśnić w kilku zdaniach. Wirus ospy wietrznej i półpaśca pozostaje po przechorowaniu ospy wietrznej w zwojach czuciowych i tam czeka w uśpieniu. Uaktywnia się, gdy słabnie odporność komórkowa, a dzieje się tak z wiekiem (zwykle po 50 roku życia), w przebiegu chorób przewlekłych i przy leczeniu immunosupresyjnym [1]. Półpasiec objawia się zwykle jako jednostronna, bolesna wysypka w obrębie jednego pasma skóry. Odczucia bólowe mogą utrzymywać się choćby po ustąpieniu wsypki skórnej, czasem przez wiele miesięcy lub lat.

I tu wracamy do pani Ewy. Starszy wiek i cukrzyca to dwa ważne czynniki sprzyjające reaktywacji uśpionego wirusa i zachorowaniu na półpasiec, więc ryzyko dotyczy jej bardziej niż przeciętnego pacjenta. Jednocześnie jest ona jedną z najłatwiejszych osób do zauważenia w aptece, bo przychodzi do nas sama i regularnie. Brakuje tylko tego, żeby ktoś zza pierwszego stołu powiedział jej o szczepieniu przeciw półpaścowi.

Kogo mamy przy okienku, kiedy mówimy „pacjent z cukrzycą”?

Skala jest większa, niż podpowiada intuicja. Według danych Narodowego Funduszu Zdrowia w 2024 roku chorobowość rejestrowana z powodu cukrzycy objęła w Polsce 3,39 mln osób, w tym 3,37 mln dorosłych, czyli niemal 11% dorosłej populacji. To o 500 tysięcy osób więcej niż sześć lat wcześniej. Recepty na refundowane leki przeciwcukrzycowe, paski albo igły zrealizowało w tym samym roku 3,51 mln dorosłych [2].

Warto mieć z tyłu głowy podział na typy cukrzycy. Polskie Towarzystwo Diabetologiczne wyróżnia [3]:

• cukrzycę typu 1, o podłożu autoimmunologicznym, w której organizm niszczy własne komórki beta trzustki. Ujawnia się zwykle w dzieciństwie albo w młodym wieku i od początku wymaga insuliny.
• cukrzycę typu 2, nabytą, rozwijającą się latami, w której stopniowo zanika zdolność do wydzielania insuliny, a towarzyszy temu insulinooporność.
• inne specyficzne typy, w tym uwarunkowane genetycznie cukrzyce MODY, odpowiadające za maksymalnie 6% przypadków.
• hiperglikemię rozpoznaną po raz pierwszy w ciąży, czyli cukrzycę w ciąży i cukrzycę ciążową.

Znacznie częstsza jest cukrzyca typu 2 i właśnie ten typ widzimy w aptece niemal codziennie. Zwykle w wersji, która trwa już kilkanaście lat.

Pacjent po sześćdziesiątce z cukrzycą typu 2 rzadko choruje wyłącznie na cukrzycę. zwykle dochodzą inne choroby takie jak nadciśnienie, hiperlipidemia, często przewlekła choroba nerek, czasem choroba niedokrwienna serca. Odbiera nie trzy, ale siedem czy osiem opakowań leków. Mierzy się też z dolegliwościami, o których przy okienku nie mówi, bo zdążył się do nich przyzwyczaić: mrowieniem stóp, gorszym gojeniem drobnych ran, nocnymi wybudzeniami. Neuropatia cukrzycowa w około połowie przypadków przebiega bezobjawowo [3], więc pacjent może jej nie zgłaszać choćby lekarzowi.

Tak wygląda też codzienność pani Ewy. Osoba, która każdego dnia mierzy się z powikłaniami cukrzycy i z obowiązkiem stałej samokontroli, ma najmniej rezerwy na kolejny problem zdrowotny.
A półpasiec jest właśnie takim problemem i to podwójnym: potrafi zostawić po sobie ból na wiele miesięcy lub choćby lat i przy okazji zaburzyć kontrolę glikemii, nad którą pani Ewa pracuje od lat razem ze swoim diabetologiem.

Dlaczego przy cukrzycy półpasiec przebiega ciężej?

Mechanizm jest prosty. Przewlekła hiperglikemia zaburza odporność wrodzoną i nabytą. W badaniu porównawczym odporność komórkowa swoista dla wirusa ospy wietrznej i półpaśca była u osób z cukrzycą słabsza niż u osób zdrowych [4]. Słabsza kontrola nad uśpionym wirusem oznacza większe prawdopodobieństwo, iż kiedyś się obudzi.

Liczby to potwierdzają. Metaanaliza szesnastu badań wykazała, iż u osób z cukrzycą ryzyko zachorowania na półpasiec jest o 38% wyższe niż w populacji ogólnej [5]. Jeszcze wyraźniej widać to w grupie takiej jak pani Ewa. W dużej amerykańskiej kohorcie ryzyko półpaśca u pacjentów z cukrzycą typu 2 po 65. roku życia było ponad trzy razy wyższe niż u osób bez cukrzycy, podczas gdy w młodszej grupie 40–64 lata wzrost był około półtorakrotny [6]. Ryzyko wynikające z wieku i z cukrzycy nie tyle się sumuje, co wzajemnie wzmacnia.

Drugi wątek to powikłania. Neuralgia popółpaścowa, czyli ból utrzymujący się dłużej niż trzy miesiące od pojawienia się wysypki, rozwija się u choćby 30% osób, które przechorowały półpasiec, a 80% tych przypadków dotyczy osób po 50. roku życia [1]. U około 20% chorych ból o istotnym nasileniu trwa dłużej niż rok, a leczenie przeciwbólowe przynosi poprawę tylko u co drugiego pacjenta [1].

Jest jeszcze zależność, o której mówi się najrzadziej, a która w rozmowie z pacjentem robi największe wrażenie. Półpasiec potrafi pogorszyć samą cukrzycę. Osoby z cukrzycą częściej niż inni trafiają z powodu półpaśca do szpitala, a po przebytej chorobie częściej potrzebują hospitalizacji już z powodu samej cukrzycy. U co czwartego pacjenta, który przed zachorowaniem miał cukrzycę dobrze wyrównaną, hemoglobina glikowana po epizodzie półpaśca przekroczyła 6,5% [7]. Kilka tygodni silnego bólu potrafi więc zniweczyć lata pracy nad wyrównaniem glikemii.

Co szczepienie daje pacjentce takiej jak pani Ewa?

Schemat jest prosty i to jego zaleta. Dwie dawki podawane domięśniowo w mięsień naramienny, druga po dwóch miesiącach. jeżeli potrzebny jest schemat elastyczny, drugą dawkę można podać
w okresie od 2 do 6 miesięcy po pierwszej. Nie ma dawek przypominających co roku [8].

Na czym oprzeć rekomendację, gdy pacjentka zapyta, czy lekarz też by jej to zalecił. Program Szczepień Ochronnych na rok 2026 zaleca to szczepienie osobom dorosłym po przebytym zakażeniu wirusem ospy wietrznej i wymienia dziewięć grup, wśród których w punkcie siódmym znalazła się cukrzyca [11]. Zalecenia kliniczne PTD 2026 mają osobny rozdział o szczepieniach u osób z cukrzycą, a w jego tabeli półpasiec występuje z pełnym schematem dla grup 50–59, 60–64 i powyżej 65 lat [3].

Korzyść dla pani Ewy da się opisać bardzo prosto: szczepienie przeciw półpaścowi jest zalecane osobom z cukrzycą, które należą do grupy zwiększonego ryzyka zachorowania i jego powikłań. Jak rozpoznać taką pacjentkę za pierwszym stołem? Pani Ewa nie powie przy okienku „Choruję na cukrzycę i chciałabym się zaszczepić”. Powie, iż przyszła po swoje leki. Wszystko, czego potrzebujemy, widać na ekranie po wpisaniu kodu jej e-recepty, a to najwygodniejszy początek rozmowy, bo nie wymaga pytania o rozpoznanie przy kolejce.

Są trzy momenty, w których pacjent sam nam o sobie mówi. Pierwszy to wykup leków przeciwcukrzycowych na receptę. Drugi to zakup pasków, lancetów, igieł albo sensora, często bez recepty i przy okazji innych zakupów. Trzeci, najczęściej pomijany, to wykup leków na powikłania cukrzycy, kiedy sama cukrzyca jest już tak oczywista, iż nikt o niej nie wspomina.

Tabela. Sygnały z listy leków

Trzy wiersze warto zapamiętać osobno. Flozyna albo agonista GLP-1 oznacza zwykle dwa lub trzy wskazania refundacyjne naraz, bo obok cukrzycy występuje choroba serca lub nerek [12]. Pregabalina i duloksetyna mówią nam, iż pacjent zna już ból neuropatyczny, więc argument o bólu popółpaścowym trafia u niego najmocniej. Leki immunosupresyjne to najwyższe ryzyko w całej tabeli i jedyna sytuacja, w której można rozważyć skrócony schemat szczepienia [8].

Tabela „Sygnały z listy leków” jest narzędziem roboczym, a nie cytatem z wytycznych. Przypisania leków do chorób wynikają z zaleceń PTD [3], natomiast powiązanie tego, co widzimy na liście leków, z pytaniem, które zadamy, jest już naszą decyzją. Działa też reguła prostsza od całej tabeli: im starszy pacjent i im więcej chorób towarzyszących, tym większe ryzyko półpaśca [13].

Refundacja bez pomyłki: jedna lista chorób, dwa progi

Najwięcej rozmów urywa się właśnie w tym miejscu. Słowo „bezpłatnie” można powiedzieć pacjentowi tylko wtedy, gdy mamy pewność, a przy szczepionkach łatwo pogubić się w progach odpłatności. Zasady są jednak prostsze, niż się wydaje, i wystarczy raz je uporządkować.

Jest jedna lista chorób i dwa progi odpłatności zależne od wieku. Wskazanie w wykazie refundacyjnym obejmuje profilaktykę półpaśca i neuralgii półpaścowej u pacjentów od 18 roku życia o zwiększonym ryzyku zachorowania, a lista chorób liczy dwadzieścia pozycji. Zaczyna się od przewlekłej choroby serca, przewlekłej choroby płuc, cukrzycy i przewlekłej niewydolności nerek, a dalej wymienia niedobory odporności, choroby nowotworowe i hematologiczne oraz choroby autoimmunizacyjne [12]. Cukrzyca jest na tej liście trzecia, a w klasyfikacji ICD-10 odpowiadają jej kody od E10 do E14 wraz z kodami rozszerzającymi [14, 15].

• Pacjent po 65 roku życia z chorobą z listy: szczepionka bezpłatna, na receptę
  z uprawnieniem dodatkowym „S”, bo preparat znajduje się w wykazie leków bezpłatnych dla osób po 65. roku życia [12, 14].
• Pacjent w wieku 18–64 lata z chorobą z listy: połowa ceny [14].
• Pacjent bez choroby z listy: pełna odpłatność, przy czym samo wskazanie rejestracyjne obejmuje wszystkich od 50 roku życia oraz osoby od 18 lat o zwiększonym ryzyku [8].

Za samo podanie szczepionki w aptece płaci NFZ, jeżeli apteka ma umowę w zakresie szczepień [16], a szczepienie przeciw półpaścowi u osób po 18. roku życia znajduje się w wykazie szczepień finansowanych w aptece od 25 sierpnia 2025 roku [17]. Dla pani Ewy oznacza to zero złotych za szczepionkę i zero złotych za jej podanie.

Od pytania przy okienku do zaszczepienia

Ścieżka ma dwa warianty i warto znać oba, bo od tego, którym pójdziemy, zależy, czy pacjentka do nas wróci.

Wariant pierwszy: pani Ewa wraca z receptą od lekarza. To droga główna i najprostsza. Rozstrzyga się jednak nie na wizycie u lekarza, a w tym, co pacjentka usłyszy przed wyjściem z apteki, bo samo „Proszę zapytać lekarza” kończy się zwykle niczym. Można powiedzieć konkretnie, o co ma poprosić, i dać jej to na kartce: nazwę szczepienia, informację, iż przy jej chorobie i wieku szczepionka jest bezpłatna na receptę z uprawnieniem „S”, oraz numer telefonu do apteki. Potem dobrze jest umówić konkretną datę, a nie zostawiać sprawy otwartej. Pacjent, który wychodzi z terminem, zwykle wraca. Pacjent, który wychodzi z zaleceniem przemyślenia sprawy, wraca rzadko.

Wariant drugi: recepta farmaceutyczna. Prawo farmaceutyczne pozwala farmaceucie wystawić refundowaną receptę farmaceutyczną na produkt immunologiczny niezbędny do przeprowadzenia w aptece zalecanego szczepienia ochronnego [18]. Przepisy nie zamykają więc drogi do recepty refundowanej, także z kodem „S”. Wąskim gardłem pozostaje udokumentowanie choroby, bo farmaceuta nie ma wglądu w rozpoznania pacjenta. W praktyce aptecznej przyjmuje się trzy formy: zaświadczenie od lekarza specjalisty albo lekarza POZ, wypis ze szpitala ze stwierdzoną jednostką chorobową oraz wydruk z własnego IKP lub z e-profilu pacjenta po przekazaniu upoważnienia do wglądu w dokumentację medyczną. Kopię takiego dokumentu warto zachować razem z kwestionariuszem kwalifikacyjnym. Trzeba przy tym powiedzieć wprost, iż żaden przepis nie wylicza dokumentów, którymi farmaceuta potwierdza rozpoznanie przy recepcie refundowanej. To praktyka, a nie norma, więc najbezpieczniej trzymać się dokumentu, który da się skopiować i pokazać przy kontroli.

Przed zaszczepieniem seniora warto sprawdzić dwie rzeczy: ubezpieczenie pacjenta oraz to, czy nie wystawiono albo nie zrealizowano już refundowanej recepty na ten sam produkt. Schemat ma dwie dawki, a to łatwo przeoczyć.

Rozmowa, na którą mamy trzy minuty

Rozmowa przy okienku w aptece ma cztery ograniczenia, których nie ma gabinet lekarski: obecność osób trzecich, krótki czas, barierę fizyczną w postaci szyby oraz fakt, iż prowadzimy rozmowę na stojąco. Wynika z nich jedna praktyczna zasada. Mówimy o chorobie i o szczepieniu, a nie dopytujemy o stan zdrowia pacjenta. Otwarte pytanie „Co Pani sądzi o szczepieniu przeciw półpaścowi?“ dobrze sprawdza się w gabinecie, a przy okienku potrafi zatrzymać całą kolejkę.

Lepiej działa komunikat krótki i konkretny. Zdanie w rodzaju „Dziś się szczepimy, zapraszam!” otwiera rozmowę skuteczniej niż zaproszenie pacjenta do rozważania decyzji. W rozmowie z panią Ewą może to brzmieć tak:

„Widzę, iż odbiera Pani leki na cukrzycę. Czy szczepiła się Pani przeciw półpaścowi? W Pani przypadku szczepionka jest bezpłatna.”

„Osoby z cukrzycą należą do grup, którym zaleca się szczepienie przeciw półpaścowi. jeżeli będzie Pani zainteresowana, farmaceuta może udzielić szczegółowych informacji.”

„Mamy w aptece punkt szczepień. Przy Pani chorobie szczepienie przeciw półpaścowi jest bezpłatne.”

To, co powiemy dalej, zależy od reakcji. Z praktyki w aptecznym punkcie szczepień widać pięć powtarzalnych postaw, a każda wymaga innego nakładu pracy.

• Pacjent przekonany szczepi się bez wahania. Wystarczy docenić decyzję i zaszczepić.
• Pacjent przychylny, ale ostrożny zaszczepi się, jeżeli rozwiejemy jedną wątpliwość. Warto zapytać, czego dokładnie się obawia, i odpowiedzieć na to jedno pytanie, a nie na wszystkie naraz.
• Pacjent wahający się ma więcej pytań i szuka informacji na własną rękę. Potrzebuje spokojnej rozmowy i odpowiedzi na najważniejsze pytania dotyczące szczepienia.
• Pacjent sceptyczny otworzy się, jeżeli nie zostanie oceniony. Nie przekonamy go jednym zdaniem, więc zamiast argumentować, lepiej zapytać, skąd bierze się jego obawa, przyznać, iż ma prawo do swojego zdania, i zostawić otwarte drzwi słowami, iż w razie zmiany decyzji zapraszamy.
• Pacjent zdecydowanie odmawiający nie oczekuje dyskusji. Obsługujemy go w sprawie,
  z którą przyszedł, i na tym kończymy temat.

Argumenty, które w rozmowie z pacjentem diabetologicznym sprawdzają się najlepiej, warto mieć przygotowane w formie gotowych, krótkich zdań.

1. „W Pani przypadku szczepionka i jej podanie są bezpłatne, bo ma Pani cukrzycę i skończyła 65 lat.” Pieniądze zdejmują pierwszą barierę.
2. „To dwie dawki i koniec, nie trzeba powtarzać co roku jak przy grypie.” Prostota schematu przekonuje pacjenta, który bierze już osiem leków.
3. „Przechorowanie ospy nie chroni przed półpaścem, wręcz odwrotnie, jest jego warunkiem.” Pytanie o ospę pada bardzo często.
4. „Możemy podać ją przy okazji szczepienia przeciw grypie, w drugie ramię.” Jedna wizyta mniej.

Są też rzeczy, których lepiej nie robić. Nie wchodzimy w dyskusję z zadeklarowanym przeciwnikiem szczepień, nie obiecujemy stuprocentowej ochrony [8] i nie mówimy o rozpoznaniu pacjenta przy świadkach. Nie przemilczamy odczynów poszczepiennych, bo pacjenta, którego zaskoczą, nie wróci po drugą dawkę. I nie kończymy rozmowy słowami „Proszę pomyśleć”. Lepiej albo umówić termin, albo poprosić o zgodę na telefon.

Jest jeszcze jedna rzecz, której pacjentowi się nie mówi, ale którą dobrze mieć w głowie. Tylko 47% Polaków wie, iż szczepionka przeciw półpaścowi istnieje [19]. W większości rozmów nie przekonujemy więc nikogo do zmiany zdania. Po prostu przekazujemy informację, której pacjent wcześniej nie miał.

Co zrobić po pierwszej dawce, żeby pacjentka wróciła po drugą?

Zanim pani Ewa wyjdzie z apteki po pierwszej dawce, warto poświęcić chwilę na to, czego może się spodziewać. Po szczepieniu mogą pojawić się odczyny, najczęściej ból w miejscu wstrzyknięcia, ból mięśni i uczucie zmęczenia, czasem ból głowy, dreszcze lub gorączka [8]. Zwykle są łagodne albo umiarkowane i mijają po dwóch, trzech dniach [4]. To reakcja układu odpornościowego, czyli znak, iż szczepionka działa, i pacjentka przyjmie ją znacznie spokojniej, jeżeli usłyszy o tym od nas, a nie od kogoś w poczekalni. U osób aktywnych zawodowo albo obawiających się gorszego samopoczucia lepiej zaplanować szczepienie przed dniem wolnym.

Termin drugiej dawki dobrze wpisać od razu, do kalendarza apteki i na kartkę dla pacjentki. Potem warto zadzwonić, bo przypomnienie z apteki naprawdę działa. W badaniach nad wyszczepialnością przeciw półpaścowi telefon do pacjenta po pierwszej dawce kilkukrotnie zwiększał odsetek osób, które zgłaszały się po drugą [20]. Pełny schemat ma tu znaczenie, bo dopiero po dwóch dawkach można oczekiwać maksymalnego poziomu ochrony [21].

Przy jednej wizycie można zrobić więcej. Szczepionkę przeciw półpaścowi wolno podać równocześnie z inaktywowaną szczepionką przeciw grypie sezonowej, przeciw pneumokokom, przeciw RSV, przeciw błonicy, tężcowi i krztuścowi oraz ze szczepionką mRNA przeciw COVID-19, w oddzielne miejsca wstrzyknięcia [8]. Pacjentka, która przychodzi zaszczepić się przeciw grypie w październiku, może wyjść z apteki z dwoma szczepieniami zamiast jednego.

Pacjent wyjdzie z apteki zaopiekowany

W polskich aptekach zaszczepiono przeciw półpaścowi 14,8 tys. osób w 2024 roku, ponad 177 tys. w 2025 i 143 tys. w pierwszych siedmiu i pół miesiąca 2026 roku. Aptecznych punktów szczepień jest już 2440 [22]. Ten wzrost nie wynika z kampanii, ale z faktu, iż farmaceuci zaczęli proaktywnie angażować się w szczepienia.

Pani Ewa przyjdzie w pierwszym tygodniu miesiąca, po metforminę i paski. Wystarczy zauważyć jej listę leków i zadać jedno pytanie o szczepienie przeciw półpaścowi. jeżeli nie będzie miała recepty, dostanie od nas kartkę z tym, o co poprosić lekarza, i konkretny termin w kalendarzu. jeżeli przyniesie zaświadczenie o cukrzycy, farmaceuta może wystawić receptę, przeprowadzić kwalifikację i wykonać szczepienie, a apteka zaplanuje termin drugiej dawki.

Tyle wystarczy, żeby pani Ewa wyszła z apteki zaopiekowana od początku do końca. I żeby najsilniejszy ból, jaki mogłaby poznać, pozostał bólem, którego udało się uniknąć.

Piśmiennictwo:

[1] Kuchar E., Rudnicka L., Kocot-Kępska M. i wsp. Szczepienie przeciwko półpaścowi. Zalecenia grupy ekspertów Polskiego Towarzystwa Wakcynologii, Polskiego Towarzystwa Medycyny Rodzinnej, Polskiego Towarzystwa Dermatologicznego, Polskiego Towarzystwa Badania Bólu i Polskiego Towarzystwa Neurologicznego. Medycyna Praktyczna 2023; 5: 64–72. Przedruk udostępniony przez zleceniodawcę, plik Reprint rekomendacje polskich ekspertow nt profilaktyki polpasca.pdf, s. 2–5.

[2] Narodowy Fundusz Zdrowia, Centrum e-Zdrowia. Świadczenia związane z cukrzycą. Zestawienie „Zdrowe Dane”, dane za 2024 rok, publikacja 27 maja 2025 r.: tabela 1 (chorobowość rejestrowana w całej populacji), tabela 2 (dorośli), tabela 8 (pacjenci realizujący recepty). https://ezdrowie.gov.pl/portal/home/badania-i-dane/zdrowe-dane/zestawienia/swiadczenia-zwiazane-z-cukrzyca (dostęp: 2026-09-11).

[3] Polskie Towarzystwo Diabetologiczne. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u osób z cukrzycą 2026. Stanowisko Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego. Current Topics in Diabetes 2026; 6(1) — tabela 1.3 (s. 14–15), rozdział 21 (s. 99), rozdział 27 „Szczepienia ochronne u osób z cukrzycą” wraz z tabelą 27.1 (s. 138–139). https://ptdiab.pl/images/docs/zalecenia/2026/Zalecenia-PTD-2026-02-04-2026.pdf (dostęp: 2026-09-10).

[4] GSK. Shingrix — materiał informacyjny dla osób uprawnionych do wystawiania recept (folder, 28 s.), kod PM-PL-SGX-LBND-250013, maj 2026, s. 2–25. Materiał udostępniony przez zleceniodawcę, plik DRUK_2026_06_17_GSK_Shingrix_diabeto_folder_B5_250x176_dt.pdf.

[5] Huang C.-T., Lee C.-Y., Sung H.-Y. i wsp. Association between diabetes mellitus and the risk of herpes zoster: a systematic review and meta-analysis. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism 2022; 107(2): 586–597. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34536279/ (dostęp: 2026-09-10).

[6] Guignard A.P., Greenberg M., Lu C. i wsp. Risk of herpes zoster among diabetics: a matched cohort study in a US insurance claim database before introduction to vaccination, 1997–2006. Infection 2014; 42: 729–735. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24973980/ (dostęp: 2026-09-10).

[7] Muñoz-Quiles C., Lopez-Lacort M., Ampudia-Blasco F.J., Diez-Domingo J. Risk and impact of herpes zoster on patients with diabetes: a population study, 2009–2014. Human Vaccines & Immunotherapeutics 2017; 13: 2606–2611. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28933622/ (dostęp: 2026-09-10).

[8] Europejska Agencja Leków. Charakterystyka Produktu Leczniczego Shingrix (proszek i zawiesina do sporządzania zawiesiny do wstrzykiwań) — punkty 4.1, 4.2, 4.3, 4.8 i 5.1. Wersja obowiązująca we wrześniu 2026. https://www.ema.europa.eu/pl/documents/product-information/shingrix-epar-product-information_pl.pdf (dostęp: 2026-09-10).

[9] Oostvogels L., Heineman T.C., Johnson R.W. i wsp. Medical conditions at enrollment do not impact efficacy and safety of the adjuvanted recombinant zoster vaccine: a pooled post-hoc analysis of two parallel randomized trials. Human Vaccines & Immunotherapeutics 2019; 15(12): 2865–2872. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31216205/ (dostęp: 2026-09-10).

[10] Strezova A., Díez Domingo J., Cunningham A.L. i wsp. Final analysis of the ZOE-LTFU trial to 11 years postvaccination: efficacy of the adjuvanted recombinant zoster vaccine against herpes zoster and related complications. eClinicalMedicine 2025; 83: 103241. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40630610/ (dostęp: 2026-09-10).

[11] Główny Inspektor Sanitarny. Komunikat Głównego Inspektora Sanitarnego z dnia 31 października 2025 r. w sprawie Programu Szczepień Ochronnych na rok 2026. Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 2025, poz. 85, s. 29–30 dokumentu (s. 30–31 pliku PDF). https://dziennikmz.mz.gov.pl/DUM_MZ/2025/85/akt.pdf (dostęp: 2026-09-10).

[12] Ministerstwo Zdrowia. Załącznik do obwieszczenia Ministra Zdrowia z dnia 17 czerwca 2026 r. w sprawie wykazu refundowanych leków, środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego oraz wyrobów medycznych na 1 lipca 2026 r. — arkusz A1 (pozycja szczepionki przeciw półpaścowi, wskazanie refundacyjne) oraz arkusz D2 (wykaz leków bezpłatnych dla osób po 65. roku życia). 2026. https://www.gov.pl/attachment/fbe74697-134e-4ccf-baee-70915cd03427 (dostęp: 2026-09-10).

[13] Kwalifikacja pacjenta do szczepienia na półpasiec. Kompendium. rx.edu.pl, 2 marca 2026. https://rx.edu.pl/kwalifikacja-pacjenta-do-szczepienia-na-polpasiec-kompendium/ (dostęp: 2026-09-10).

[14] Kuchar E. Wskazania refundacyjne dla szczepionek przeciwko półpaścowi i pneumokokom. W: Refundacja apteczna szczepionek (przedruk z Medycyny Praktycznej / Lekarza Rodzinnego), aktualizacja czerwiec 2026, s. 14–19, kod materiału PM-PL-SGX-RPNT-260003. https://gskpro.com/content/dam/global/hcpportal/pl_PL/pdf/reprint-refundacja-apteczna-szczepionek.pdf (dostęp: 2026-09-10).

[15] Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych ICD-10, kategorie E10–E14 (cukrzyca). https://www.termedia.pl/mednauka/icd10/zaburzenia-wydzielania-wewnetrznego-stanu-odzywienia-i-przemian-metabolicznych/cukrzyca (dostęp: 2026-09-10).

[16] Narodowy Fundusz Zdrowia. Od 25 sierpnia 2025 roku więcej szczepień w aptekach. Za podanie szczepionki zapłaci NFZ. 2025. https://www.nfz.gov.pl/aktualnosci/aktualnosci-centrali/od-25-sierpnia-2025-roku-wiecej-szczepien-w-aptekach-za-podanie-szczepionki-zaplaci-nfz,8816.html (dostęp: 2026-09-10).

[17] Ministerstwo Zdrowia. Obwieszczenie Ministra Zdrowia w sprawie wykazu szczepień ochronnych przeprowadzanych w aptece, które mogą być w całości lub w części finansowane ze środków publicznych. Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 2025, poz. 54 (załącznik, poz. 7 — półpasiec, osoby po ukończeniu 18. roku życia, od 25 sierpnia 2025 r.). https://dziennikmz.mz.gov.pl/DUM_MZ/2025/54/oryginal/akt.pdf (dostęp: 2026-09-10).

[18] Ustawa z dnia 6 września 2001 r. — Prawo farmaceutyczne, art. 86 ust. 8a oraz art. 96 ust. 4 i 4¹ (tekst jednolity: Dz.U. 2026 poz. 612). https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20260000612 (dostęp: 2026-09-10; tekst odczytany z oficjalnego lustra https://api.sejm.gov.pl/eli/acts/DU/2026/612/text.pdf, s. 114 i 127–128).

[19] Grudziąż-Sękowska J., Sękowski K., Grześczyk-Nojszewska Z. i wsp. Public Awareness and Willingness to Vaccinate Against Herpes Zoster: A Nationwide Cross-Sectional Study in Poland. Vaccines 2024; 12(12): 1393. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39772054/ (dostęp: 2026-09-10).

[20] Kuczwalska E. i wsp. Wpływ zalecenia farmaceuty na wyszczepialność przeciw półpaścowi — przegląd badań. Frontiers in Public Health 2026; 14: 1884479. Omówienie: Aktywne zalecenie farmaceuty podnosiło wyszczepialność przeciw półpaścowi. opieka.farm, 6 września 2026. https://opieka.farm/zalecenie-farmaceuty-szczepienie-polpasiec/ (dostęp: 2026-09-10).

[21] GSK. Półpasiec? Przygotowanie do rozmowy ma znaczenie — 20 pytań i odpowiedzi dla farmaceutów (ulotka), kod PM-PL-SGX-LBND-260005, czerwiec 2026, s. 2–4. Materiał udostępniony przez zleceniodawcę, plik Final_2026_06_01_GSKShingrix_ulotka_farmaceuci_A4_do_A5_sk_14_druk.pdf.

[22] Sezon szczepień 2026/2027 wystartował. Już prawie co czwarta apteka je oferuje. mgr.farm, 4 września 2026 (opracowanie na podstawie komunikatu prasowego kampanii „Healthy Ageing”, powołującego się na dane Centrum e-Zdrowia). https://mgr.farm/aktualnosci/sezon-szczepien-2026-2027-wystartowal-juz-prawie-co-czwarta-apteka-je-oferuje/ (dostęp: 2026-09-10).