Od momentu rozszerzenia kompetencji farmaceutów o kwalifikację i wykonywanie szczepień ochronnych rola apteki w systemie profilaktyki znacząco wzrosła. Wraz z nowymi uprawnieniami pojawiła się jednak również większa odpowiedzialność zawodowa. Coraz częściej farmaceuci pytają nie tylko o to, czy mogą wykonać dane szczepienie, ale przede wszystkim: za co odpowiadają prawnie, jakie konsekwencje grożą za błąd oraz jak wygląda odpowiedzialność przed sądem aptekarskim?
W praktyce odpowiedzialność farmaceuty podczas szczepień nie ogranicza się wyłącznie do samego wkłucia. Obejmuje cały proces – od kwalifikacji pacjenta, przez prowadzenie dokumentacji, uzyskanie świadomej zgody, prawidłowe przechowywanie szczepionki, aż po postępowanie w przypadku niepożądanego odczynu poszczepiennego.
Trzy rodzaje odpowiedzialności – warto je rozróżniać
Najczęściej mówi się o „odpowiedzialności zawodowej”, jednak w rzeczywistości farmaceuta wykonujący szczepienia może ponosić odpowiedzialność na trzech niezależnych płaszczyznach.
| Rodzaj odpowiedzialności | Kiedy może wystąpić? |
| Zawodowa (dyscyplinarna) | Naruszenie zasad wykonywania zawodu lub Kodeksu Etyki Farmaceuty |
| Cywilna | Pacjent poniósł szkodę i dochodzi odszkodowania |
| Karna | Doszło do narażenia życia lub zdrowia wskutek rażącego naruszenia prawa |
Najczęściej w codziennej praktyce APS największe znaczenie ma odpowiedzialność zawodowa oraz cywilna. Odpowiedzialność karna pojawia się stosunkowo rzadko i dotyczy przede wszystkim sytuacji rażącego niedbalstwa lub świadomego naruszenia obowiązujących procedur.
Co wynika z ustawy o zawodzie farmaceuty?
Punktem wyjścia jest art. 4 ustawy o zawodzie farmaceuty. Ustawodawca wskazał wprost, iż wykonywanie zawodu farmaceuty ma na celu ochronę zdrowia pacjenta oraz ochronę zdrowia publicznego, a farmaceuta udziela świadczeń zdrowotnych zgodnie z aktualną wiedzą medyczną, z należytą starannością i z poszanowaniem praw pacjenta.
To niezwykle istotny zapis, ponieważ oznacza, iż podczas szczepień farmaceuta nie jest jedynie osobą wykonującą techniczną procedurę. Jest samodzielnym zawodem medycznym odpowiedzialnym za podejmowane decyzje kliniczne w zakresie swoich kompetencji.
Praktyczne obowiązki wynikające z ustawy obejmują między innymi:
- przeprowadzenie badania kwalifikacyjnego w granicach posiadanych uprawnień,
- ocenę przeciwwskazań do szczepienia,
- udzielenie pacjentowi rzetelnej informacji,
- prowadzenie dokumentacji medycznej,
- zachowanie tajemnicy zawodowej,
- ustawiczne doskonalenie kompetencji zawodowych.
Warto podkreślić, iż odpowiedzialność dotyczy procesu decyzyjnego, a nie wyłącznie efektu. Sam fakt wystąpienia NOP nie oznacza automatycznie popełnienia błędu przez farmaceutę.
Kiedy farmaceuta przekracza swoje kompetencje?
Jednym z najczęstszych źródeł ryzyka prawnego jest wykonywanie świadczenia poza zakresem posiadanych uprawnień. w tej chwili farmaceuta może kwalifikować i wykonywać szczepienia wyłącznie w zakresie określonym przepisami oraz po ukończeniu odpowiednich kursów kwalifikacyjnych.
Należyta staranność – najważniejsze pojęcie w odpowiedzialności zawodowej
Większość postępowań dyscyplinarnych dotyczących zawodów medycznych nie koncentruje się na pytaniu: czy wystąpiło powikłanie?, lecz: czy specjalista dochował należytej staranności?
W przypadku farmaceuty wykonującego szczepienie oznacza to między innymi:
- zebranie pełnego wywiadu,
- weryfikację przeciwwskazań,
- ocenę aktualnego stanu zdrowia,
- prawidłowe przygotowanie preparatu,
- obserwację pacjenta po szczepieniu,
- rzetelne udokumentowanie całego świadczenia.
To właśnie dokumentacja bardzo często staje się najważniejszym dowodem w ewentualnym postępowaniu wyjaśniającym.
Dokumentacja – najlepsza ochrona farmaceuty
W praktyce sądowej obowiązuje zasada: o ile czegoś nie udokumentowano, trudno wykazać, iż zostało wykonane.
Dokumentacja szczepienia powinna obejmować nie tylko informacje wymagane przez system P1, ale również elementy świadczące o prawidłowym przebiegu kwalifikacji. Im bardziej kompletna dokumentacja, tym łatwiej wykazać dochowanie standardów zawodowych.
Świadoma zgoda pacjenta – nie tylko podpis
Wielu farmaceutów utożsamia zgodę z podpisanym formularzem. Z prawnego punktu widzenia to jedynie część procesu.
Świadoma zgoda oznacza, iż pacjent otrzymał zrozumiałą informację dotyczącą:
- celu szczepienia,
- spodziewanych korzyści,
- możliwych działań niepożądanych,
- przeciwwskazań,
- postępowania po szczepieniu.
Dopiero po uzyskaniu tych informacji pacjent podejmuje autonomiczną decyzję. Sam podpis bez wcześniejszego przekazania informacji może okazać się niewystarczający w razie sporu.
Czy każdy NOP oznacza odpowiedzialność farmaceuty?
Zdecydowanie nie. Niepożądany odczyn poszczepienny jest znanym ryzykiem medycznym i może wystąpić pomimo prawidłowo przeprowadzonego szczepienia. Odpowiedzialność zawodowa pojawia się dopiero wtedy, gdy można wykazać związek pomiędzy błędem farmaceuty a naruszeniem zasad wykonywania zawodu.
Odpowiedzialność kierownika apteki
Nie każda odpowiedzialność spoczywa wyłącznie na osobie wykonującej szczepienie.
Kierownik apteki odpowiada również za organizację aptecznego punktu szczepień, w tym zapewnienie:
- odpowiednich warunków lokalowych,
- sprawnego łańcucha chłodniczego,
- wyposażenia przeciwwstrząsowego,
- obowiązujących procedur,
- przeszkolenia personelu,
- właściwego przechowywania dokumentacji.
Jeżeli błąd wynika z wadliwej organizacji pracy, odpowiedzialność może obejmować również kierownika lub podmiot prowadzący aptekę.
Podsumowanie
Rozszerzenie kompetencji farmaceutów w zakresie szczepień było jednym z najważniejszych kroków w rozwoju opieki farmaceutycznej w Polsce. Wraz z tymi uprawnieniami pojawiła się jednak pełna odpowiedzialność adekwatna dla zawodów medycznych.
Najważniejszym wnioskiem z obowiązujących przepisów jest to, iż odpowiedzialność farmaceuty nie dotyczy samego wystąpienia niepożądanego zdarzenia, ale oceny, czy działał zgodnie z aktualną wiedzą medyczną, w granicach swoich kompetencji i z należytą starannością. To właśnie rzetelna kwalifikacja, kompletna dokumentacja oraz przestrzeganie procedur stanowią najskuteczniejszą ochronę zarówno pacjenta, jak i farmaceuty.
