Odleżyna powstaje w wyniku lokalnego uszkodzenia skóry lub tkanek głębiej położonych, spowodowanego przez długotrwały ucisk, siły ścinające lub tarcie. Nauka coraz częściej analizuje szczególny typ urazu – odleżyny związane z urządzeniami medycznymi (Medical Device–Related Pressure Injuries, MDRPI). Są to rany, których kształt i lokalizacja odpowiadają elementom sprzętu medycznego, tj. maskom tlenowym, kaniulom donosowym, kołnierzom ortopedycznym, cewnikom, opaskom uciskowym, sondom, a choćby przewodom monitorującym. Mechanizm ich rozwoju jest taki sam jak w przypadku klasycznych odleżyn, jednak dodatkowo dochodzi specyficzny rozkład nacisku oraz ograniczona możliwość regularnej oceny skóry u pacjentów wymagających stałego podłączenia sprzętu.
Odleżyny występują u pacjentów w każdym wieku, w tym u wcześniaków, osób starszych i osób przewlekle chorych. Z uwagi na rosnącą liczbę hospitalizacji oraz stosowanie coraz większej liczby urządzeń medycznych, MDRPI stanowią istotne wyzwanie dla współczesnej medycyny i pielęgniarstwa.
Mechanizmy powstawania odleżyn w wyniku od urządzeń medycznych
Ucisk, tarcia i długotrwałe niedokrwienia
Powstawania odleżyn, również związanych z urządzeniami medycznymi, wynika z przewlekłej ekspozycji tkanek na długotrwały ucisk, często skoncentrowany na małych powierzchniach. Ucisk upośledza mikrokrążenie oraz prowadzi do niedokrwienia, co utrudnia transport tlenu i składników odżywczych. Tkanka pozbawiona odpowiednich warunków gwałtownie ulega uszkodzeniu, zaczyna rozwijać się martwica, a następnie powstaje rana.
Dodatkowo urządzenia generują tarcia i siły ścinające, zwłaszcza gdy pacjent często zmienia pozycję ciała lub gdy sprzęt przemieszcza się wskutek niewłaściwego dopasowania. Skutkiem może być uszkodzenie naskórka, rumień, a w kolejnych etapach także głębokie owrzodzenia.
Zbyt wilgotne środowisko, obrzęk i grubość skóry
Niektóre urządzenia, np. maski CPAP, opatrunki mocujące cewniki lub sondy, tworzą wilgotne środowisko, które sprzyja maceracji. Obrzęk tkanek pojawiający się u pacjentów z niewydolnością krążenia, sepsą czy urazami dodatkowo zwiększa podatność na uszkodzenie.
Ważnym czynnikiem ryzyka jest zróżnicowana grubość skóry w poszczególnych okolicach. Skóra w okolicy uszu, nosa, policzków czy grzbietu stóp jest znacznie cieńsza, co ułatwia rozwój uszkodzenia wywołanego choćby stosunkowo słabym uciskiem.
Czynniki ryzyka występowania odleżyn zależnych od urządzeń medycznych
Rozwoju odleżyn sprzyjają:
- choroby przewlekłe (np. cukrzyca, która zaburza goić oraz sprzyja infekcjom),
- zaburzenia krążenia i obrzęk,
- ograniczona świadomość lub pobudzenie pacjenta,
- unieruchomienie,
- nieprawidłowe umieszczenie sprzętu lub brak regularnej kontroli,
- niewłaściwa pielęgnacja skóry,
- brak adekwatnego sprzętu przeciwodleżynowego, np. źle dobrany materac u osób leżących.
U pacjentów intensywnej terapii, MDRPI obserwuje się szczególnie często z powodu stosowania respiratorów, masek, rurek intubacyjnych czy stabilizatorów kończyn. Sprzęt twardy lub o ostrych krawędziach generuje znacznie większe ryzyko występowania odleżyn niż urządzenia miękkie lub nowoczesne konstrukcje o elastycznych powierzchniach kontaktowych.
Klasyfikacja odleżyn i jej zastosowanie w ocenie odleżyn zależnych od urządzeń
Chociaż MDRPI mają specyficzne cechy, podlegają one standardowej ocenie według klasyfikacji odleżyn:
- stopień 1 – nienaruszona skóra, ale występuje rumień nie blednący pod uciskiem. Może pojawić się ból, tkliwość i zwiększone ucieplenie,
- stopień 2 – uszkodzenie naskórka i skóry adekwatnej, często w formie pęcherza lub płytkiego owrzodzenia,
- stopień 3 – uszkodzenie obejmuje tkanki podskórne, widać dno rany, ale nie ma martwicy kości ani mięśni,
- stopień 4 – głębokie owrzodzenia obejmujące mięśnie, ścięgna lub kości,
- odleżyny nieklasyfikowalne – gdy obecna jest martwica uniemożliwiająca ocenę głębokości,
- podejrzenie głębokiego uszkodzenia – ciemne zasinienie wskazujące na głęboką destrukcję tkanek.
W przypadku MDRPI rany często pojawiają się w nietypowych miejscach, zależnych od kształtu sprzętu, np. na grzbiecie nosa, w okolicy uszu, pod obręczą barkową, a choćby wzdłuż przewodów przyłożonych do skóry.
Objawy i rozpoznanie odleżyn
W praktyce ocena skóry powinna odbywać się regularnie. Wczesne objawy obejmują:
- rumień,
- obrzęk,
- lokalną tkliwość,
- macerację,
- zmianę temperatury skóry.
W kolejnych etapach pojawiają się pęcherze, ubytki, wysięk oraz martwica tkanek. U pacjentów ciężko chorych, np. leżących na oddziałach intensywnej terapii, objawy mogą być trudne do zauważenia ze względu na obecność licznych opatrunków i urządzeń.
Profilaktyka – jak zapobiegać powstania odleżyn związanych z urządzeniami medycznymi?
Skuteczne zapobieganie odleżynom MDRPI opiera się na kilku filarach.
Odpowiednie rozmieszczenie urządzeń
Urządzenia muszą być umieszczone tak, aby minimalizować punktowy ucisk i tarcia. Należy:
- stosować miękkie podkładki,
- unikać bezpośredniego docisku do kości, np. w okolicy kości krzyżowej, uszu, nosa,
- regularnie sprawdzać dopasowanie masek i cewników.
Systematyczna zmiana pozycji i zmiana pozycji ciała
U pacjentów unieruchomionych zmiana pozycji ciała (również tych fragmentów, na które oddziałuje sprzęt) powinna odbywać się co 2 godziny. W przypadku aparatów, np. okularów tlenowych, warto okresowo odciążać skórę poprzez chwilowe usunięcie elementu i ponowne, prawidłowe jego założenie.
Odpowiednia pielęgnacja skóry
Pielęgnacja skóry obejmuje oczyszczanie, delikatne osuszanie, stosowanie preparatów ochronnych oraz regularne monitorowanie obszarów narażonych na ucisk. Skóra powinna być sucha, ale nie przesuszona; należy unikać zbyt wilgotnego środowiska prowadzącego do maceracji.
Materiały przeciwodleżynowe
Stosowanie adekwatnego wyposażenia – podkładek żelowych, miękkich opasek stabilizujących, a u pacjentów leżących również odpowiedni materac przeciwodleżynowy – zmniejsza ryzyko powstawania odleżyn.
Leczenie odleżyn zależnych od urządzeń medycznych
Usunięcie lub repozycja urządzenia
Najważniejszym pierwszym krokiem jest likwidacja czynnika powodującego ucisk. Czasem wystarcza zmiana ułożenia sprzętu lub zastosowanie innego modelu. U osób wymagających stałej terapii konieczna jest częsta kontrola – każda zmiana pozycji pacjenta powinna obejmować również dostosowanie urządzenia.
Oczyszczanie rany i dobór opatrunków
Leczenie odleżyn obejmuje oczyszczanie rany, usunięcie martwicy oraz dopasowanie adekwatnego opatrunku, który utrzyma optymalną wilgotność i umożliwi goić bez ryzyka maceracji.
Dobór opatrunku zależy od:
- wysięku,
- obecności martwicy,
- lokalizacji rany,
- stopień zaawansowania.
Nowoczesne opatrunki piankowe, silikonowe lub hydrokoloidowe mogą być używane również jako profilaktyczne podkładki redukujące tarcie i ucisk.
Leczenie chirurgiczne
W ciężkich przypadkach, szczególnie gdy odleżyna obejmuje głębokie tkanki, konieczne może być chirurgiczny debridement lub rekonstrukcja tkanek.
Leczenie ukierunkowane na choroby współistniejące
Pacjent z cukrzycą, niedokrwistością, zaburzeniami odżywiania lub obrzękami wymaga dodatkowego wsparcia w postaci regulacji glikemii, poprawy odżywienia białkowego i kontroli gospodarki wodno-elektrolitowej.
Ważna rola personelu medycznego oraz współpracy między lekarzami
Właściwe postępowanie wymaga współpracy lekarzy, pielęgniarek, fizjoterapeutów oraz inżynierów medycznych, którzy projektują coraz bardziej ergonomiczne i bezpieczne urządzenia. Regularne audyty sprzętu oraz szkolenia personelu istotnie zmniejszają ryzyko powstawania odleżyn i podnoszą jakość opieki.
Podsumowanie
Odleżyny zależne od urządzeń medycznych stanowią coraz częstszy problem w różnych obszarach medycyny. Ich powstawaniu sprzyjają długotrwały ucisk, tarcia, niedokrwienia, a także niewłaściwie dopasowane elementy sprzętu. Dzięki skutecznej profilaktyce obejmującej zmianę pozycji, adekwatne umieszczenie urządzeń, pielęgnację skóry i stosowanie materiałów przeciwodleżynowych, można znacząco ograniczyć występowanie odleżyn i poprawić bezpieczeństwo pacjentów.
Właściwe leczenie odleżyn, oparte na ocenie stopnia zaawansowania, oczyszczaniu rany, doborze opatrunków i wsparciu ogólnoustrojowym, umożliwia skuteczne gojenie, choćby w przypadku ran trudnych lub przewlekle utrzymujących się. MDRPI wymagają czujności i interdyscyplinarnego podejścia, ale adekwatne procedury pozwalają im skutecznie zapobiegać i minimalizować ryzyko powikłań.
Bibliografia
https://www.woundsource.com/blog/medical-device-related-pressure-injury-what-wound-care-teams-need-know
