Jednym z tematów, który szczególnie wybrzmiał podczas WUWHS 2026 w Kuala Lumpur, była zmieniająca się rola pielęgniarki w leczeniu ran. Wraz z rozwojem wiedzy i coraz większą złożonością problemów klinicznych samo prawidłowe wykonanie procedury przestaje być wystarczające. Coraz większego znaczenia nabierają specjalistyczna ocena kliniczna, umiejętność rozpoznania przyczyn zaburzonego gojenia, podejmowanie decyzji oraz koordynowanie całego procesu leczenia – relacjonuje dr n. med. i n. o zdr. Kinga Spyrka z Collegium Medicum Uniwersytetu Jana Długosza w Częstochowie.
Autor artykułu: dr n. med. i n. o zdr. Kinga Spyrka
Dobrze pokazuje to zmiana jednego, pozornie prostego pytania. Jeszcze niedawno uwaga często koncentrowała się na tym: „Jaki opatrunek zastosować?”. Dziś znacznie ważniejsze staje się pytanie: „Dlaczego ta rana się nie goi?”.
Odpowiedź rzadko znajduje się wyłącznie w samej ranie. Trzeba spojrzeć szerzej na ukrwienie, zakażenie, ucisk, choroby współistniejące, odżywianie, mobilność, stosowane leczenie, czynniki psychospołeczne, a także możliwości i cele samego pacjenta.
Dobór opatrunku przez cały czas pozostaje ważny, ale jest tylko jednym z elementów znacznie większej układanki. Współczesne leczenie ran zaczyna się od rany, ale bardzo gwałtownie prowadzi do człowieka, u którego ta rana powstała i do całego systemu opieki, który powinien odpowiedzieć na jego potrzeby.
Rana nie jest izolowanym problemem
Szczególnie dobrze widać to w przypadku pacjentów z zespołem stopy cukrzycowej. Skuteczne leczenie wymaga jednoczesnego uwzględnienia perfuzji, kontroli zakażenia, odciążenia, wyrównania metabolicznego, edukacji oraz adekwatnego przygotowania łożyska rany.
Współczesne leczenie ran coraz wyraźniej odchodzi więc od koncentrowania się wyłącznie na miejscowym uszkodzeniu tkanek. Nie leczymy samej rany a leczymy pacjenta, u którego ta rana powstała, funkcjonującego w określonym środowisku klinicznym, rodzinnym i społecznym.
Zmienia się przez to również sposób organizowania opieki. Zamiast prostego schematu: oczyścić ranę, założyć opatrunek i zabezpieczyć, potrzebny jest proces obejmujący ocenę pacjenta, rozpoznanie przyczyny zaburzonego gojenia, identyfikację czynników ryzyka, zapobieganie pogorszeniu, dobór terapii, monitorowanie jej efektów, edukację oraz koordynację dalszej opieki. Opatrunek pozostaje ważny, ale jest tylko jednym z elementów całej układanki.
Od wykonywania procedur do specjalistycznej praktyki
Jednym z najmocniejszych tematów tej części kongresu była ewolucja roli pielęgniarki specjalizującej się w leczeniu ran. Jej zadania nie ograniczają się już do wykonywania zleconych procedur czy zmiany opatrunku. Specjalistyczna praktyka obejmuje kompleksową ocenę pacjenta, podejmowanie decyzji w zakresie posiadanych kompetencji, edukację, konsultowanie, koordynowanie opieki, działalność naukową oraz udział w poprawie jakości leczenia.
Podczas jednego z wykładów rolę tę opisano dzięki siedmiu czasowników:
Assess – Decide – Educate – Consult – Lead – Research – Advocate
czyli: oceniaj, decyduj, edukuj, konsultuj, prowadź, badaj i reprezentuj interesy pacjenta.
Pielęgniarka specjalistyczna staje się więc nie tylko wykonawcą określonych czynności, ale klinicystą, konsultantem, edukatorem, badaczem, liderem i rzecznikiem pacjenta.
Jednocześnie zwrócono uwagę na ważne rozróżnienie: posiadanie specjalistycznych kompetencji nie zawsze oznacza ich formalne uznanie przez system ochrony zdrowia. Ekspercka praktyka może rozwijać się przez lata, zanim powstaną odpowiednie ramy kompetencji, certyfikacja, stanowiska czy ścieżki kariery.
Malezja – od kompetencji do uznania
Szczególnie interesujący był przykład Malezji. Rozwój pielęgniarstwa specjalistycznego pokazano jako proces, który rozpoczął się od niewielkich grup pielęgniarek zdobywających specjalistyczne wykształcenie, również poza granicami kraju.
Zdobyta wiedza była następnie przenoszona do praktyki. Rozwijano nowe usługi, szkolono kolejne osoby, tworzono programy edukacyjne i stopniowo budowano profesjonalne struktury. W prezentacji wskazano pięć elementów szczególnie ważnych dla tego procesu: edukację, mentoring kliniczny, współpracę międzynarodową, badania naukowe oraz certyfikację.
Jednym z przykładów był rozwój programu METNEP w zakresie pielęgniarstwa enterostomalnego, łączącego teorię, praktykę kliniczną, rozwój kompetencji oraz mentoring. Jego znaczenie wzmacnia międzynarodowe uznanie WCET.
Najważniejsze przesłanie tej części było jednak znacznie szersze:
„Recognition does not create excellence. Excellence creates recognition”
Czyli:
uznanie nie tworzy doskonałości – to doskonałość prowadzi do uznania.
Najpierw muszą powstać kompetencje, jakość praktyki, dowody naukowe i rzeczywiste efekty dla pacjentów. Dopiero później powinno nastąpić ich formalne uznanie przez system.
Specjalizacja rozwija się szybciej niż jej formalne uznanie
Problem nie dotyczy wyłącznie jednego kraju. Pomimo ogromnego rozwoju leczenia ran na świecie przez cały czas nie istnieje jeden spójny model funkcjonowania specjalistów.
Poszczególne systemy ochrony zdrowia różnią się nazwami stanowisk, sposobami kształcenia i certyfikacji, zakresem kompetencji i autonomii, możliwościami rozwoju zawodowego, finansowaniem oraz stopniem formalnego uznania specjalizacji.
Powstaje więc pewien paradoks. Mamy więcej wiedzy niż kiedykolwiek wcześniej, więcej technologii i więcej dowodów naukowych, a mimo to przez cały czas występują rany, którym można było zapobiec, leczenie bywa opóźnione, a dostęp do specjalistycznej wiedzy pozostaje nierówny.
Problemem nie zawsze jest więc brak kolejnej technologii czy nowego produktu. Nie zawsze potrzebujemy kolejnego opatrunku. Potrzebujemy również dobrze przygotowanych i odpowiednio specjalistów, którzy potrafią przełożyć wiedzę i dowody naukowe na codzienną praktykę kliniczną.
Opieka nie może kończyć się przy drzwiach szpitala
Drugim ważnym motywem była ciągłość leczenia. W przypadku pacjenta z raną przewlekłą wypis ze szpitala nie oznacza przecież zakończenia terapii.
Przerwanie przepływu informacji pomiędzy szpitalem, poradnią specjalistyczną, podstawową opieką zdrowotną i opieką domową może prowadzić do utraty efektów osiągniętych podczas hospitalizacji.
Przywoływane podczas wykładów badania wskazywały, iż specjalistyczna opieka pielęgniarska rozpoczynana podczas hospitalizacji i kontynuowana po wypisie może wiązać się z lepszym gojeniem, krótszym czasem leczenia oraz ograniczeniem ponownych hospitalizacji.
Kluczowe pytanie nie brzmi więc wyłącznie:
„Kto zajmuje się raną?”
Równie ważne jest:
„Kto odpowiada za ciągłość całej ścieżki leczenia pacjenta?”
Indonezja – specjalistyczna opieka bliżej pacjenta
Bardzo interesujący przykład przedstawiono w wykładzie dotyczącym Indonezji i rozwoju zaawansowanego leczenia ran w warunkach środowiskowych i domowych.
Geografia kraju stanowi ogromne wyzwanie. Indonezja składa się z tysięcy wysp, a część mieszkańców żyje na terenach oddalonych, górskich lub trudno dostępnych. W takim środowisku model, w którym pacjent przy każdej potrzebie musi dotrzeć do wysoko wyspecjalizowanego ośrodka, ma oczywiste ograniczenia.
Jednym z rozwiązań jest rozwój środowiskowych poradni leczenia ran, opieki domowej oraz wyspecjalizowanych zespołów pielęgniarskich współpracujących z lekarzami i przedstawicielami innych zawodów medycznych.
Model przedstawiony podczas kongresu obejmował współpracę m.in. pielęgniarki leczenia ran, lekarza rodzinnego, chirurga naczyniowego, endokrynologa, dermatologa, ortopedy, fizjoterapeuty, dietetyka i farmaceuty.
W centrum tej struktury nie znajdował się jednak konkretny oddział czy zawód. W centrum pozostawał pacjent i jego ścieżka leczenia.
Wound navigator – ktoś musi połączyć elementy opieki
Szczególnie interesująca była koncepcja wound navigatora, czyli osoby lub zespołu pomagającego koordynować przechodzenie pacjenta pomiędzy różnymi poziomami opieki.
Taki model może łączyć opiekę podstawową i domową, poradnie specjalistyczne oraz leczenie szpitalne. Specjalistyczny zespół pielęgniarski może monitorować przebieg leczenia, dokumentować postępy, wychwytywać niepokojące zmiany i kierować pacjenta do odpowiedniego specjalisty wtedy, kiedy staje się to konieczne.
Zmienia to sposób patrzenia na organizację leczenia. Najważniejsze nie jest już pytanie, do którego oddziału „należy” pacjent, ale czego potrzebuje na kolejnym etapie terapii i kto powinien zostać włączony do opieki, aby tę potrzebę zaspokoić.
Centrum leczenia ran jako integrator opieki
W takim ujęciu nowoczesne centrum leczenia ran nie musi być miejscem, które samodzielnie wykonuje wszystkie możliwe procedury. Jego siłą może być przede wszystkim łączenie kompetencji i koordynowanie adekwatnych ścieżek leczenia.
W zależności od problemu pacjenta może to oznaczać uruchomienie ścieżki ortopedycznej, neurologiczno-rehabilitacyjnej, naczyniowo-metabolicznej albo środowiskowej i domowej.
Rolą zespołu leczenia ran staje się więc nie tylko wykonanie konkretnej procedury, ale również rozpoznanie, kiedy dotychczasowe postępowanie przestaje być wystarczające, jakiego specjalisty potrzebuje pacjent i w którym momencie należy go włączyć do leczenia.
Nie chodzi więc o zastępowanie innych specjalności, ale o sprawienie, aby adekwatna wiedza i adekwatny specjalista spotkali pacjenta we adekwatnym momencie.
Co można zabrać z Kuala Lumpur do własnej praktyki?
Mimo różnic pomiędzy systemami ochrony zdrowia przedstawione podczas sesji doświadczenia prowadziły do kilku wspólnych wniosków.
Przede wszystkim opiekę warto organizować wokół ścieżki leczenia pacjenta, a nie granic poszczególnych oddziałów czy specjalności. Kompetencje pielęgniarskie należy postrzegać szerzej niż przez pryzmat wykonywania opatrunku, a współpracę interdyscyplinarną budować wokół rzeczywistych problemów klinicznych chorego.
Równie ważne jest mierzenie tego, co ma znaczenie dla pacjenta i całego systemu nie tylko liczby wykonanych procedur. Każdy model musi być przy tym dostosowany do lokalnych zasobów, regulacji i możliwości organizacyjnych.
Nie chodzi więc o bezpośrednie kopiowanie rozwiązań z Malezji czy Indonezji. Znacznie ważniejsze jest zrozumienie mechanizmu, który za nimi stoi i zastanowienie się, jak można go zastosować we własnym systemie ochrony zdrowia.
Zobacz poprzedni artykuł z cyklu: Medycyna komplementarna w leczeniu ran – Reportaż z WUWHS 2026 w Kuala Lumpur (część 1)
