Nowa podstawa programowa dla uczniów z umiarkowaną i znaczną niepełnosprawnością intelektualną

Działanie w obszarze edukacji podlega systematycznym zmianom. Jedną z ważniejszych dla nauczycieli pracujących z uczniami z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym i znacznym jest nowa podstawa programowa, obowiązująca od 1 września 2026 r. W nadchodzącym roku szkolnym działania z uczniami zostaną więc zaplanowane zgodnie z nowymi przepisami prawa. Zmianie ulegają nie tylko zapisy i paragrafy, ale przede wszystkim spojrzenie na istotę kształcenia i jego zasadność.

Jakie są założenia nowej podstawy programowej dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym?

Spojrzenie na sposób kształcenia w nowej podstawie programowej wywodzi się z dwóch zasadniczych konceptów. Są to:

• model biopsychospołeczny, integrujący trzy obszary funkcjonowania człowieka: fizyczny, psychologiczny i społeczny,
• Międzynarodowa Klasyfikacja Funkcjonowania, Niepełnosprawności i Zdrowia (ICF), obejmująca dziewięć obszarów: uczenie się i stosowanie wiedzy, ogólne zadania i obowiązki, porozumiewanie się, motoryka i poruszanie się, dbanie o siebie, samoobsługa i samodzielność, życie domowe, wzajemne kontakty i związki międzyludzkie, edukacja szkolna – rola ucznia, życie w społeczności lokalnej.

Zastosowanie takiego podejścia skutkuje przesunięciem akcentu z zaliczania kolejnych treści programowych na możliwie pełne i satysfakcjonujące funkcjonowanie ucznia w jego środowisku. Co ważne, obszary określone w klasyfikacji ICF stanowią również podstawę dla przygotowania Szkolnej Oceny Funkcjonalnej, a następnie planowania i realizowania działań dydaktycznych i wychowawczych.

Jakie elementy zawiera nowa podstawa programowa dla uczniów z umiarkowaną i znaczą niepełnosprawnością intelektualną?

W nowej podstawie programowej znajdziemy:

• Cele kształcenia, takie jak: budowanie wiedzy uczniów, rozwijanie ich motywacji wewnętrznej, aspiracji i ciekawości, wprowadzanie uczniów w świat wartości, we współpracy z rodzicami. Wśród celów kształcenia znajdziemy także rozwijanie kompetencji fundamentalnych (językowych, matematycznych, cyfrowych, ruchowych) i przekrojowych (poznawczych, społecznych, osobistych) oraz ich szczegółowe omówienie. Osobne miejsce poświęcono zagadnieniu sprawczości i sposobom jej rozwijania.

• Zadania szkoły: stworzenie warunków niezbędnych do zapewnienia uczniom poczucia bezpieczeństwa, komfortu psychicznego, wzmocnienia poczucia własnej wartości, akceptacji i samoakceptacji; realizowanie zajęć rewalidacyjnych; wprowadzanie elementów wiedzy o rozwoju człowieka; włączanie uczniów w życie społeczności lokalnej; zapewnienie równych szans edukacyjnych, w tym usuwanie barier w procesie kształcenia i jego indywidualizacja; wspieranie przechodzenia między kolejnymi etapami edukacyjnymi; kooperacja z rodzicami/opiekunami uczniów i środowiskiem lokalnym. Wśród najistotniejszych zadań szkoły wyróżniono przygotowywanie uczniów do stopniowego przejmowania odpowiedzialności za własny rozwój.

Realizacji zadań szkoły służy działalność wychowawcza i dydaktyczna. Wśród zajęć o charakterze wychowawczym znajdziemy takie zagadnienia, jak: tworzenie relacji, rozwiązywanie konfliktów, budowanie własnego światopoglądu, rozpoznawanie i unikanie zachowań ryzykownych, refleksja na temat własnej roli w różnych wspólnotach, kształtowanie kompetencji społecznych i uważności na potrzeby innych osób, kształtowanie kompetencji osobistych i rozwijanie własnej sprawczości, bezpieczne zachowanie się w sytuacji zagrożenia, kształtowanie odpowiedzialności za swoje działania, grupę, wspólnotę lokalną i ojczyznę, podejmowanie refleksji o sobie jako o człowieku uczącym się i planowanie własnego rozwoju jako procesu trwającego przez całe życie. W dokumencie podkreślono, iż wychowanie do wartości odbywa się poprzez codzienny kontakt z nauczycielami oraz różnorodne szkolne doświadczenia (zajęcia lekcyjne i pozalekcyjne, przerwy, uroczystości, wycieczki). Jako istotny element procesu wychowawczego podkreślono monitorowanie postępu podopiecznych.

Wśród zajęć dydaktycznych wyróżniono zajęcia dotyczące:

• porozumiewania się,
• edukacji środowiskowej,
• edukacji społecznej,
• edukacji osobistej i zdrowotnej,
• edukacji artystycznej,
• wychowania fizycznego,
• etyki.

Podkreślono, iż treści i formy wszystkich zajęć mają charakter praktyczny, oparty na działaniu oraz zintegrowany i wzajemnie przenikający się:

• Treści nauczania – szczegółowe wymagania dotyczące wiedzy i umiejętności w zakresie wymienionych zajęć;
• Warunki i sposób realizacji – jako najistotniejsze określono „uwzględnianie różnorodnych ścieżek, którymi podążają uczniowie z niepełnosprawnością intelektualną”^[i] oraz dostosowanie rodzaju wsparcia niezbędnego do realizacji zamierzonych celów. Służy temu trzystopniowy model wsparcia, przewidujący trzy poziomy:
  • Pierwszy poziom skierowany jest do uczniów o wysokim poziomie niezależności w codziennym funkcjonowaniu, którzy potrafią samodzielnie wykonać wiele zadań, wyrażają swoje potrzeby, rozumieją i stosują się do zasad społecznych. Wśród głównych celów na tym poziomie wskazano przygotowanie do samodzielnego funkcjonowania w środowisku lokalnym, rozumienie i stosowanie prostych instrukcji, rozwijanie umiejętności praktycznych i społecznych, doskonalenie kompetencji osobistych;
  • Drugi poziom adresowany jest do uczniów z częściową samodzielnością, którzy z pomocą przy codziennych czynnościach uczestniczą w prostych formach edukacji i życia społecznego. W procesie edukacyjnym na tym poziomie w szczególności uwzględnia się stosowanie komunikacji wspomagającej i alternatywnej, rozwijanie umiejętności komunikacyjnych, samoobsługowych i umiejętności współpracy w grupie;
  • Trzeci poziom skupia się na uczniach potrzebujących pełnego zaangażowania osób wspierających, stałej obecności opiekuna i pomocy we wszystkich czynnościach. Zasadnicze cele działania na tym poziomie to wzmacnianie umiejętności porozumiewania się, reagowania na bodźce, stymulacja sensoryczna oraz budowanie relacji.

Według autorów dokumentu, zastosowanie trzystopniowego modelu wsparcia pozwala na precyzyjne określenie potrzeb ucznia i dobranie odpowiadającego im wsparcia. Podkreślono walory nauczania całościowego, wielozmysłowego, konieczność elastycznego planowania zajęć, uważnej refleksji nad obserwowanymi postępami uczniów lub przyczynami ich braku oraz znaczenie współpracy z rodzicami i włączania ich w życie szkoły. Finalnie, zaznaczono rolę komunikowania się jako kluczowej umiejętności dla rozwoju, dobrostanu, sprawczości i aktywności ucznia. Dla podopiecznych o złożonych potrzebach w komunikowaniu się opracowywane są indywidualne systemy komunikacji, obejmujące pomoce do komunikowania się i strategie posługiwania się nimi.

Co zmienia nowa podstawa programowa w codziennej pracy nauczyciela?

Jak wspomniano wcześniej, nowa podstawa programowa proponuje inne spojrzenie na kształcenie uczniów z niepełnosprawnością intelektualną – bardziej całościowe, obejmujące wszystkie sfery funkcjonowania człowieka (fizyczną, psychologiczną i społeczną), oparte na praktycznych doświadczeniach i umiejętnościach, ze szczególnym uwzględnieniem komunikowania się. W dalszym ciągu wiodącymi narzędziami służącymi realizowaniu indywidualnej drogi edukacyjnej ucznia będą WOPFU i IPET – w tym ostatnim należy określić poziom wsparcia wynikający z omówionego trzystopniowego modelu.

W nadchodzącym roku szkolnym należy więc:

• zaktualizować IPET-y w oparciu o trzystopniowy model funkcjonowania,
• dostosować plany zajęć do nowej siatki przedmiotów,
• dostosować programy nauczania do nowych treści, szczegółowo omówionych w rozporządzeniu; rozbudowano treści dotyczące kompetencji społecznych i osobistych, edukacji zdrowotnej, kompetencji cyfrowych, wartości, komunikowania się,
• uwzględniać w pracy formy uczenia przez działanie, określone jako doświadczenia edukacyjne, takie jak: uczestnictwo w wydarzeniu kulturalnym lub wizyta w instytucji kultury, a następnie podzielenie się swoimi refleksjami przez wybraną formę ekspresji; indywidualna lub grupowa obserwacja zjawisk przyrodniczych i dzielenie się swoimi spostrzeżeniami podczas zajęć; planowanie i prowadzenie prostego eksperymentu połączonego z jego analizą i wspólnym wyciąganiem wniosków; stworzenie modelu lub makiety prostej konstrukcji; wizyta w lokalnej instytucji publicznej połączona z omówieniem sposobu jej funkcjonowania i znaczenia w życiu społeczności; rozmowa z inspirującą osobą, przedstawicielem lokalnej społeczności i prezentacja zdobytej wiedzy; wspólna praca plastyczna, muzyczna lub teatralna; grupowe obchody ważnej rocznicy lub święta narodowego; grupowe realizowanie inicjatywy na rzecz innej osoby lub grupy. Rozporządzenie przewiduje, iż w każdym roku nauczyciele wybierają co najmniej dwa doświadczenia edukacyjne do realizacji z uczniami, dostosowane do ich potrzeb, możliwości i zainteresowań.

Bibliografia:

Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 11 marca 2026 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej, w tym dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym, Dz. U. 2026 poz. 378

https://www.gov.pl/web/edukacja/nowe-podstawy-programowe-wychowania-przedszkolnego-i-ksztalcenia-ogolnego-dla-szkoly-podstawowej-wraz-ze-zmianami-w-ramowych-planach-nauczania-dla-publicznych-szkol-podstawowych–rozporzadzenia-podpisane, dostęp z dnia 02.04.2026

https://nodnzytaczechowska.pl/nowa-podstawa-programowa-dla-uczniow-z-niepelnosprawnoscia-intelektualna-umiarkowana-i-znaczna/, dostęp z dnia 02.04.2026

^[i] Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 11 marca 2026 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej, w tym dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym, s. 363

Autor: Urszula Wesół – pedagog specjalny, terapeuta pedagogiczny

Pedagogika Specjalna – portal dla nauczycieli