Mutyzm wybiórczy u dzieci i młodzieży – wyniki analizy danych z norweskiego rejestru pacjentów

Norwescy naukowcy przeanalizowali dane z ogólnokrajowego rejestru pacjentów, aby lepiej poznać charakterystykę mutyzmu wybiórczego u dzieci i młodzieży, w tym współwystępujące zaburzenia psychiczne oraz stosowane metody farmakoterapii.

Czym jest mutyzm wybiórczy?

Mutyzm wybiórczy to zaburzenie, w którym dziecko nie jest w stanie mówić w określonych sytuacjach społecznych, np. w przedszkolu lub szkole, mimo iż swobodnie komunikuje się w znanym i bezpiecznym otoczeniu, takim jak dom. Dawniej określano go mianem mutyzmu elektywnego, co sugerowało, iż brak mowy jest świadomą odmową. w tej chwili wiadomo, iż trudności te wiążą się przede wszystkim z lękiem, a nie z celowym działaniem dziecka. Z tego względu w klasyfikacjach DSM-5 i ICD-11 mutyzm wybiórczy zaliczany jest do zaburzeń lękowych.

Objawy mutyzmu

Objawy pojawiają się zwykle przed ukończeniem 5. roku życia. Rozpoznanie często następuje jednak po rozpoczęciu edukacji przedszkolnej lub szkolnej, gdy dziecko musi komunikować się z osobami spoza najbliższego otoczenia. Mutyzm wybiórczy dotyczy około 1% dzieci i częściej występuje u dziewcząt. Choć u części dzieci objawy ustępują, trudności mogą utrzymywać się również w dorosłości, wpływając na komunikację i funkcjonowanie społeczne.

Mutyzm wybiórczy często współwystępuje z innymi trudnościami, zwłaszcza z lękiem społecznym, ale także z zaburzeniami ze spektrum autyzmu, niepełnosprawnością intelektualną oraz zaburzeniami mowy i rozwoju motorycznego. Współwystępowanie tych problemów wskazuje, iż obraz kliniczny mutyzmu wybiórczego może być bardziej złożony niż w przypadku samego zaburzenia lękowego.

Podstawową metodą leczenia są interwencje psychologiczne, szczególnie te, które opierają się na stopniowym oswajaniu dziecka z sytuacjami wymagającymi mówienia. Ważne znaczenie ma wczesne rozpoczęcie terapii oraz dostosowanie jej do indywidualnych potrzeb dziecka. Możliwe jest również zastosowanie farmakoterapii, przede wszystkim leków z grupy selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI). Dowody na ich skuteczność w leczeniu mutyzmu wybiórczego pozostają jednak ograniczone.

Mutyzm wybiórczy w populacji: norweskie badanie

Ze względu na stosunkowo rzadkie występowanie mutyzmu wybiórczego dotychczasowe badania często obejmowały niewielkie grupy pacjentów. W nowej pracy badacze wykorzystali dane z norweskiego Krajowego Rejestru Pacjentów. Ich celem była analiza przyczyn kierowania dzieci i młodzieży do poradni zdrowia psychicznego, charakterystyka współwystępujących zaburzeń psychicznych oraz ocena stosowania leków psychotropowych u pacjentów z rozpoznanym mutyzmem wybiórczym.

Badaniem objęto dzieci i młodzież w wieku do 18 lat. Rozpoznano u nich mutyzm wybiórczy w norweskich poradniach zdrowia psychicznego dla dzieci i młodzieży w latach 2008–2022. Uwzględniono informacje demograficzne, wiek pacjentów w momencie skierowania i postawienia diagnozy, rozpoznania zgodne z klasyfikacją ICD-10, przyczyny skierowań oraz współwystępujące zaburzenia psychiczne.

Dodatkowo, na podstawie danych z Rejestru Recept, przeanalizowano informacje o realizowanych receptach na leki psychotropowe, w tym leki przeciwdepresyjne, psychostymulujące i przeciwpsychotyczne.

Wyniki: opóźniona diagnoza, nadreprezentacja dziewcząt i zaburzenia współistniejące

W latach 2008–2022 w Norwegii zarejestrowano 1591 dzieci i nastolatków z mutyzmem wybiórczym. Dziewczęta stanowiły około dwie trzecie badanej grupy, a stosunek liczby dziewcząt do chłopców wynosił 2:1. Średni wiek pierwszego skierowania do specjalisty wynosił 9,1 roku, natomiast diagnozę stawiano średnio w wieku 10,1 roku. Chłopcy byli kierowani na konsultacje i diagnozowani nieco wcześniej niż dziewczęta (średnio o około pół roku). Zaobserwowano dwa szczyty rozpoznań. Pierwszy w wieku około 6 lat, przypadający na początek nauki szkolnej, oraz drugi, mniej wyraźny, w wieku 14–15 lat.

Zaburzenia współistniejące stwierdzono u 54% badanych. Najczęściej występowały zaburzenia lękowe, które rozpoznano u 25,2% dzieci, w tym przede wszystkim fobię społeczną. Zaburzenia ze spektrum autyzmu odnotowano u 12% uczestników, natomiast zaburzenia nastroju, w tym depresję, u 9%. Trudności związane z uczeniem się oraz rozwojem motorycznym i językowym występowały u 8,9% dzieci. W szerszej kategorii zaburzeń neurorozwojowych tego typu trudności były częstsze u chłopców niż u dziewcząt. Zaburzenia zachowania i opozycyjno-buntownicze rozpoznawano natomiast stosunkowo rzadko, u około 1% badanych.

Receptę na co najmniej jeden lek psychotropowy przed ukończeniem 19. roku życia otrzymało 31,5% uczestników, czyli 501 dzieci. Nie stwierdzono istotnych różnic między płciami pod względem odsetka osób, którym przepisano takie leki. Wśród najczęściej stosowanych leków dominowały leki przeciwdepresyjne. Leki psychostymulujące, wykorzystywane m.in. w terapii ADHD, otrzymało 17% dzieci leczonych farmakologicznie. Ich stosowanie rozpoczynano na ogół w młodszym wieku niż w przypadku pozostałych analizowanych grup leków. Leki przeciwpsychotyczne przepisywano 14% leczonych uczestników.

Charakterystyka mutyzmu wybiórczego u dzieci i młodzieży: podsumowanie analizy

Z norweskiej analizy wynika, iż mutyzm wybiórczy był rzadko rejestrowany i zwykle diagnozowano go kilka lat po prawdopodobnym wystąpieniu objawów. W badanej grupie dziewczęta były nadreprezentowane, a bimodalny rozkład wieku osiągał szczyt w okresie rozpoczęcia nauki i w połowie okresu dojrzewania. Chociaż objawy lękowe były najczęstszą przyczyną skierowań, badacze uważają, iż są one niedodiagnozowane, szczególnie u dziewcząt. Mimo to, około jedna trzecia grupy badawczej z mutyzmem wybiórczym była leczona – głównie lekami z grupy SSRI.

Wyniki badania opublikowano w czasopiśmie European Child & Adolescent Psychiatry.