Mikser recepturowy w praktyce – jak dobrać czas i poziom obrotów do rodzaju leku?

Sam mikser jest jednak tylko narzędziem – o jakości gotowego preparatu decyduje przede wszystkim wiedza farmaceuty i umiejętność dobrania parametrów mieszania do konkretnej postaci leku. Błędnie ustawiony czas czy zbyt wysokie obroty mogą skutkować niejednorodnością maści, rozwarstwieniem preparatu, a w niektórych sytuacjach choćby wystąpieniem niezgodności recepturowych.

Jak działa mikser recepturowy?

Unguator zbudowany jest z głowicy napędowej, windy z ramieniem mocującym pojemnik oraz panelu sterowania, na którym ustawia się dwa podstawowe parametry pracy: prędkość obrotów oraz czas mieszania. Mieszanie odbywa się bezpośrednio w pojemniku, do którego mocuje się mieszadło wielorazowe lub jednorazowe. Te ostatnie stosuje się obowiązkowo przy sporządzaniu leków jałowych oraz w przypadku substancji intensywnie barwiących, na przykład ichtiolu, aby uniknąć przebarwienia mieszadeł stałych i przenoszenia zabrudzeń między recepturami. Warto pamiętać, iż mikser recepturowy nie służy do mikronizacji substancji leczniczej – jego zadaniem jest homogenne wymieszanie już rozdrobnionych składników z podłożem, a nie rozcieranie dużych kryształów substancji czynnej. Etap rozcierania i mikronizacji przez cały czas powinien odbywać się klasycznymi metodami, zanim substancje trafią do unguatora.

Etapy sporządzania preparatu z wykorzystaniem miksera recepturowego.

1. Przygotowanie podłoża – odważyć podłoże bezpośrednio do pojemnika; w przypadku podłoży wieloskładnikowych odważyć poszczególne składniki. Następnie równomiernie rozprowadzić podłoże na dnie oraz ściankach pojemnika.
2. Wprowadzenie substancji leczniczych – dodać kolejno substancje lecznicze w postaci proszków (wcześniej roztarte w moździerzu), a następnie składniki płynne.
3. Ustalenie parametrów mieszania – dobrać odpowiedni poziom obrotów oraz czas mieszania, uwzględniając rodzaj preparatu, jego skład i adekwatności zastosowanego miksera.
4. Zakończenie procesu – po zakończeniu mieszania odłączyć pojemnik od urządzenia, zamknąć go, a następnie odpowiednio oznakować gotowy preparat.

Podstawowe ustawienia – punkt wyjścia

W przypadku prostych maści rekomenduje się używanie umiarkowanych obrotów (poziom 5) przy czasie mieszania 2-3 minuty. Te parametry sprawdzają się przy standardowych podłożach o średniej konsystencji, takich jak wazelina biała. Zupełnie innych parametrów wymagają preparaty zawierające znaczną ilość wody, substancje trudno rozpuszczalne, proszki wymagające równomiernego rozproszenia czy składniki wrażliwe na działanie energii mechanicznej.

W tabeli przedstawiono rekomendowane parametry mieszania wg producenta miksera recepturowego Eprus.

Dobór parametrów do rodzaju podłoża

Przed uruchomieniem urządzenia warto odpowiedzieć sobie na kilka pytań:

• Czy wszystkie składniki są już odpowiednio rozdrobnione?
• Czy substancja lecznicza ma być rozpuszczona, czy zawieszona w podłożu?
• Czy w recepturze występuje faza wodna?
• Czy podłoże jest twarde czy miękkie?
• Czy proces wymaga tylko homogenizacji, czy również intensywnego rozproszenia cząstek?
• Czy składniki są wrażliwe na temperaturę lub intensywne mieszanie?
• Jaka jest wielkość przygotowywanej porcji?

Dopiero na tej podstawie można dobrać parametry mieszania.

• Podłoża twarde i zimne: mieszanie należy rozpoczynać od najniższego poziomu obrotów i stopniowo je zwiększać. Uruchomienie miksera od razu na wysokich obrotach przy twardym, zimnym podłożu grozi przeciążeniem silnika i nierównomiernym rozproszeniem składników, gdyż mieszadło może „ślizgać się” po zbitej masie, zamiast ją miksować.
• Podłoża z roztworem: gdy w składzie leku robionego jest woda lub roztwór substancji czynnych warto wydłużyć czas mieszania do 4-5 min. Zapewnia to pełne połączenie faz i pozwala uniknąć rozwarstwienia gotowego leku podczas stosowania.
• Wyciekająca faza płynna: aby zapobiec wypływaniu fazy płynnej na zewnątrz pojemnika lub przy wkładaniu mieszadła należy odważyć podłoże porcjami i rozprowadzić je równomiernie na dnie pojemnika. Dobrym rozwiązaniem może być wcześniejsze wymieszanie samego podłoża, tak aby równomiernie rozprowadziło się po całej powierzchni tuby. Połączenie roztworu z podłożem wymaga niskich obrotów (poziom 1-3) i wydłużonego czasu mieszania (5-8 min).
• Witaminy i mieszanie dwuetapowe: witaminy powinny być łączone z resztą składników na możliwie niskich obrotach i w krótkim czasie. W praktyce oznacza to wykonywanie takich leków w dwóch etapach:
• etap I – wymieszanie samego podłoża (lub z innymi składnikami bez witamin) na wyższych obrotach (poziom 8) przez około 4 minuty, do uzyskania jednorodnej bazy;
• etap II – dodanie witamin i krótkie domieszanie na niskich obrotach (poziom 1-2) przez około 20 sekund.
• Lekobaza wymaga ostrożnego mieszania. Korzystanie z wysokich obrotów miksera może powodować zwiększenie objętości podłoża i jego upłynnienie.
• Pentravan jest podłożem zawierającym liposomy. Ze względu na ich delikatną strukturę nie wskazana jest obróbka w unguatorze na wysokich obrotach. Maść powinno się wytwarzać w moździerzu, na koniec można ją zhomogenizować na niskich obrotach unguatora (max na poziomie 2).

Wykonywanie czopków i globulek z wykorzystaniem miksera recepturowego

Przy sporządzaniu czopków i globulek masło kakaowe należy mieszać do momentu jego całkowitego stopienia. Parametry procesu należy dostosować do ilości użytego masła kakaowego. Orientacyjne wartości przedstawiono w poniższej tabeli.

Zobacz też: Czopki i globulki bez tajemnic – jak uniknąć błędów i zaoszczędzić czas cz. 1

Jak ocenić, czy mieszanie zakończyć?

Po zakończeniu cyklu należy ocenić przede wszystkim:

• jednorodność preparatu,
• brak widocznych aglomeratów,
• brak rozwarstwienia,
• prawidłową konsystencję,
• równomierne rozproszenie cząstek,
• brak nadmiernego napowietrzenia,
• brak oznak przegrzania podłoża.

Najczęstsze błędy przy pracy z mikserem

Do typowych błędów popełnianych w praktyce recepturowej należą: uruchamianie miksera od razu na wysokich obrotach niezależnie od konsystencji podłoża, pomijanie etapowego mieszania przy dodatku witamin, stosowanie mieszadeł stałych do substancji barwiących lub przy sporządzaniu leków jałowych, a także niedostosowywanie czasu mieszania do ilości i rodzaju fazy płynnej w recepturze. Każdy z tych błędów może skutkować niehomogenicznością produktu, obniżeniem jego trwałości lub – w skrajnych przypadkach – niezgodnością recepturową.

Przykłady recept wraz z opisem sporządzenia

• maść typu zawiesiny

Rp.
Hydrocortisoni 0,5
Acidi salicylici 3,0
Sulfuris ppt. 5,0
Eucerini
Lanolini aa ad 50,0
M.f. ung.
D.S. zewnętrznie na skórę

Wykonanie:

1. Do pojemnika o pojemności 50,0 ml odważyć około 8g euceryny i rozprowadzić szpatułką po dnie.
2. Dodać hydrokortyzon, kwas salicylowy i siarkę.
3. Ustawić mieszanie wstępne: szybkość mieszania – poziom 4, czas mieszania – 6 min.
4. Dodać pozostałą ilość euceryny i lanolinę.
5. Ustawić mieszanie adekwatne: szybkość mieszania – poziom 5, czas mieszania – 2 min.

• maść typu emulsji

Rp.
Prednisoloni 0,5
Ureae 10,0
Eucerini
Cholesteroli ung.
Aquae aa ad 100,0
M.f. ung.
D.S. zewnętrznie na skórę

Wykonanie:

1. Odważyć mocznik i rozpuścić go w zlewce w przepisanej ilości wody.
2. W pojemniku o pojemności 100ml umieścić odpowiednią ilość euceryny i maści cholesterolowej, rozprowadzić szpatułką po dnie i ściankach.
3. Dodać prednisolon.
4. Wlać przygotowany roztwór mocznika o temperaturze około 25°C.
5. Ustawić parametry mieszania: szybkość mieszania – poziom 4, czas mieszania – 6 min.

Przeczytaj też: Powtórka z receptury – najważniejsze informacje o emulsjach

Podsumowanie

Mikser recepturowy stanowi w tej chwili ważne wyposażenie nowoczesnej apteki, mimo iż jego posiadanie nie jest formalnie wymagane przez obowiązujące przepisy. Jego prawidłowe wykorzystanie – z dopasowaniem czasu i prędkości obrotów do rodzaju podłoża, obecności fazy wodnej oraz wrażliwości poszczególnych substancji – pozwala uzyskać leki homogeniczne, trwałe i bezpieczne dla pacjenta. Kluczem do sukcesu pozostaje jednak wiedza farmaceuty: urządzenie usprawnia i przyspiesza pracę, ale to doświadczenie i znajomość adekwatności surowców decydują o jakości ostatecznego produktu. Warto traktować parametry opisane w niniejszym artykule jako punkt wyjścia, który każdorazowo należy zweryfikować względem konkretnej receptury, temperatury otoczenia i obserwowanego zachowania mieszanych składników.

Autorka: mgr farm. Angelika Łęczycka

Bibliografia:

1. Jachowicz, R. (Red.). (2021). Receptura apteczna. Sporządzanie leków jałowych i niejałowych. PZWL Wydawnictwo Lekarskie
2. Cieślik, P., Żołna, B., Woźniczka, K., Gwarda-Matyjaszczyk, K., Cimała, R., Żmudzka, E., Tuszyński, P. K., Uman-Ntuk, E., Kijewska, J., Zemła, M., Michniewska, M., Malinowska, A., Radziszewski, R., Kłak, J., Bartyński, D., i in. (2022). Receptura: Niezbędnik dla początkujących i zaawansowanych (Wyd. 1). Wydawnictwo Farmaceutyczne
3. Kołodziejczyk, M. K., & Nachajski, M. J. (2015). Apteczne oblicza mechanizacji – unguator. Aptekarz Polski, 103/81, 1–4. https://archiwum.aptekarzpolski.pl/wiedza/03-2015-apteczne-oblicza-mechanizacji-unguator/