Autor: dr Karolina Piątek – specjalistka psychoterapii uzależnień, doktor nauk społecznych, kierownik zespołu terapeutycznego Ośrodka NIWA
Nie każda osoba uzależniona potrzebuje pobytu w ośrodku. W wielu sytuacjach odpowiednią formą pomocy jest terapia ambulatoryjna, pozwalająca kontynuować pracę i codzienne obowiązki. Zdarza się jednak, iż spotkania odbywające się raz lub kilka razy w tygodniu okazują się niewystarczające. Osoba uczestniczy w terapii, ale przez cały czas sięga po alkohol lub narkotyki, nie radzi sobie z sytuacjami wywołującymi głód albo funkcjonuje w otoczeniu utrudniającym zmianę.
Wtedy warto ponownie ocenić sytuację i zastanowić się, czy potrzebny jest bardziej intensywny program.
Badania i międzynarodowe wytyczne dotyczące leczenia uzależnień wskazują, iż o wyborze formy pomocy nie powinien decydować wyłącznie rodzaj używanej substancji. Znaczenie mają również nasilenie problemu, stan zdrowia, wcześniejsze doświadczenia z leczeniem oraz środowisko, w którym dana osoba funkcjonuje.
Czy każdy powinien rozpocząć leczenie od poradni?
Terapia ambulatoryjna jest dla wielu osób odpowiednim sposobem rozpoczęcia leczenia. Pozwala spotykać się z terapeutą, uczestniczyć w zajęciach grupowych i stopniowo wprowadzać zmiany bez konieczności opuszczania domu na kilka tygodni.
Takie rozwiązanie może sprawdzać się szczególnie wtedy, gdy osoba zgłaszająca się po pomoc ma stabilną sytuację mieszkaniową, wsparcie bliskich i możliwość regularnego uczestniczenia w spotkaniach.
Istotne jest również nasilenie uzależnienia oraz występowanie innych problemów zdrowotnych.
Amerykański National Institute on Alcohol Abuse and Alcoholism (NIAAA) wskazuje, iż dla osób z mniej nasilonymi zaburzeniami związanymi z używaniem alkoholu, dobrym stanem zdrowia i stabilnym środowiskiem leczenie ambulatoryjne może stanowić odpowiednią formę pomocy.
Nie oznacza to jednak, iż rozpoczęcie terapii w poradni jest obowiązkowym etapem przed leczeniem stacjonarnym. U części osób już podczas pierwszej kwalifikacji można rozpoznać potrzebę bardziej intensywnego wsparcia.
Najważniejszym celem jest dobranie formy terapii do aktualnej sytuacji człowieka, a nie dopasowywanie każdego pacjenta do jednego schematu leczenia.
Kiedy terapia ambulatoryjna może okazać się niewystarczająca?
Nie istnieje jedna uniwersalna granica, po której przekroczeniu konieczny staje się pobyt w ośrodku. Są jednak sytuacje, które powinny skłonić do ponownej oceny potrzeb terapeutycznych.
1. Kolejne próby ograniczenia używania substancji kończą się niepowodzeniem
Niektórzy pacjenci zgłaszają się po pomoc po wielu miesiącach lub latach samodzielnych prób poradzenia sobie z problemem.
Potrafią przez pewien czas utrzymywać abstynencję, ale później wracają do wcześniejszych zachowań. Zdarza się też, iż uczestniczą już w terapii ambulatoryjnej, jednak trudno im wykorzystać zdobywaną wiedzę w codziennym życiu.
Powtarzające się nawroty nie oznaczają automatycznie, iż dotychczasowe leczenie było niewłaściwe.
Mogą natomiast wskazywać na potrzebę zmiany planu, większej intensywności spotkań, pogłębienia diagnozy lub rozważenia pobytu stacjonarnego.
2. Codzienne środowisko utrudnia zmianę
Środowisko, w którym żyje osoba uzależniona, może mieć istotny wpływ na przebieg terapii.
Jeśli w domu regularnie spożywa się alkohol, znajomi przez cały czas używają narkotyków, a większość wcześniejszych aktywności wiązała się z używaniem substancji, utrzymanie zmiany może być szczególnie trudne.
Nie zawsze możliwe jest natychmiastowe zerwanie wszystkich kontaktów lub całkowita reorganizacja życia.
W takich sytuacjach czasowa zmiana środowiska może stworzyć przestrzeń do intensywnej pracy terapeutycznej.
Pobyt stacjonarny nie rozwiązuje jednak automatycznie problemów, które czekają po powrocie do domu. Dlatego ważnym elementem programu powinno być również przygotowanie do ponownego funkcjonowania w dotychczasowym otoczeniu.
3. Brakuje wsparcia ze strony bliskich
Nie każda osoba uzależniona może liczyć na pomoc rodziny.
Zdarza się, iż relacje są poważnie naruszone, w domu występują konflikty albo bliscy również zmagają się z uzależnieniem.
W innych przypadkach rodzina chce pomóc, ale nie wie, jak reagować na trudne zachowania, nawroty czy odmowę leczenia.
Brak stabilnego wsparcia społecznego jest jednym z czynników uwzględnianych podczas oceny potrzeb terapeutycznych.
Dla części osób bardziej uporządkowane środowisko, regularny kontakt z terapeutami oraz możliwość uczestniczenia w zajęciach grupowych mogą stanowić istotne wsparcie w początkowym okresie zmiany.
4. Uzależnieniu towarzyszą inne problemy psychiczne
Uzależnienie może współwystępować z depresją, zaburzeniami lękowymi, doświadczeniami traumatycznymi i innymi trudnościami psychicznymi.
W takich sytuacjach planowanie leczenia wymaga szczególnej uwagi.
Nie zawsze wystarczające będzie skupienie się wyłącznie na ograniczeniu lub zaprzestaniu używania substancji. Często potrzebne jest również odpowiednie rozpoznanie i leczenie współwystępujących zaburzeń.
W zależności od nasilenia problemów konieczna może być kooperacja terapeuty uzależnień z psychiatrą, psychologiem lub innymi specjalistami.
Przy poważnych, niestabilnych objawach psychicznych priorytetem jest odpowiednia pomoc medyczna. Sam pobyt w ośrodku terapii uzależnień nie zastępuje specjalistycznego leczenia psychiatrycznego.
5. Dotychczasowy program nie odpowiada aktualnym potrzebom
Nie każda trudność podczas terapii oznacza konieczność zmiany placówki lub rozpoczęcia leczenia stacjonarnego.
Czasem wystarczające okazuje się zwiększenie częstotliwości spotkań, włączenie terapii grupowej, zmiana sposobu pracy lub dodatkowa konsultacja specjalistyczna.
Jeżeli jednak pomimo takich zmian sytuacja przez cały czas się pogarsza, warto rozważyć program zapewniający większą intensywność oddziaływań i bardziej uporządkowane warunki.
Co badania i wytyczne mówią o wyborze odpowiedniej formy leczenia?
Wytyczne American Society of Addiction Medicine (ASAM) opierają dobór intensywności leczenia uzależnień na wielowymiarowej ocenie potrzeb pacjenta.
Uwzględniają między innymi ryzyko związane z używaniem i odstawieniem substancji, stan zdrowia fizycznego i psychicznego, zagrożenia związane z dalszym używaniem oraz warunki środowiskowe.
W aktualnym modelu istotne miejsce zajmują również preferencje pacjenta i wspólne podejmowanie decyzji dotyczących leczenia.
Takie podejście pozwala uniknąć dwóch skrajności: kierowania wszystkich osób do programów stacjonarnych oraz pozostawiania w leczeniu ambulatoryjnym pacjentów wymagających znacznie większej intensywności pomocy.
Cztery poziomy intensywności leczenia
NIAAA wyróżnia cztery podstawowe poziomy opieki stosowane w leczeniu zaburzeń związanych z używaniem alkoholu.
| Forma pomocy | Charakterystyka |
| Terapia ambulatoryjna | Regularne spotkania z terapeutą, konsultacje i ewentualne leczenie farmakologiczne. |
| Intensywne leczenie ambulatoryjne lub dzienne | Częstsze zajęcia i skoordynowany program bez całodobowego pobytu. |
| Leczenie stacjonarne | Intensywny program terapeutyczny w placówce zapewniającej całodobowy pobyt. |
| Intensywne leczenie szpitalne | Całodobowa opieka medyczna, również w przypadkach wymagających leczenia niebezpiecznych objawów odstawiennych. |
Poszczególne formy pomocy różnią się nie tylko liczbą godzin zajęć, ale również zakresem dostępnych usług medycznych, sposobem monitorowania stanu zdrowia i intensywnością oddziaływań terapeutycznych.
Wybór odpowiedniego poziomu powinien wynikać z profesjonalnej oceny.
Kiedy przy uzależnieniu od alkoholu potrzebna jest pomoc medyczna?
W przypadku alkoholu szczególnie ważne jest rozróżnienie terapii uzależnienia od leczenia objawów odstawiennych.
Osoba, która przez dłuższy czas spożywała duże ilości alkoholu, może po nagłym odstawieniu doświadczyć poważnych powikłań zdrowotnych.
Objawy mogą obejmować drżenie, poty, przyspieszone bicie serca, silny niepokój, a w ciężkich przypadkach drgawki i majaczenie.
Brytyjski National Institute for Health and Care Excellence (NICE) zaleca leczenie szpitalne osobom z ostrym zespołem odstawienia alkoholu, u których występują drgawki odstawienne, majaczenie alkoholowe lub wysokie ryzyko takich powikłań.
Przy utracie przytomności, drgawkach, silnym splątaniu lub innych objawach bezpośredniego zagrożenia życia należy wezwać pomoc pod numerem 112.
Bezpieczne rozpoczęcie leczenia wymaga najpierw ustalenia, czy pacjent potrzebuje pomocy medycznej, a następnie dobrania odpowiedniego programu terapeutycznego.
Szczegółowe informacje dotyczące form pomocy i dalszego postępowania można znaleźć w materiale poświęconym leczeniu alkoholizmu.
Czy intensywne leczenie zawsze oznacza pobyt w ośrodku?
Nie. Istnieją również intensywne programy dzienne, które pozwalają uczestniczyć w wielu godzinach zajęć terapeutycznych bez konieczności całodobowego pobytu.
Taka forma pomocy może odpowiadać potrzebom osób, które wymagają bardziej systematycznej pracy niż podczas standardowych spotkań ambulatoryjnych, a jednocześnie mają wystarczająco stabilne warunki domowe.
Możliwość codziennego powrotu do domu bywa istotna dla osób posiadających obowiązki rodzinne lub inne zobowiązania.
Z drugiej strony nie zawsze jest ona korzystna dla osób, które po zakończeniu zajęć wracają do środowiska szczególnie silnie związanego z używaniem substancji.
Właśnie dlatego przed rozpoczęciem terapii warto przeprowadzić szczegółową kwalifikację, zamiast podejmować decyzję wyłącznie na podstawie wygody czy ceny programu.
Co zmienia pobyt w ośrodku leczenia uzależnień?
Jedną z podstawowych różnic pomiędzy terapią ambulatoryjną a stacjonarną jest organizacja codziennego życia.
Podczas leczenia ambulatoryjnego osoba uczestniczy w spotkaniach, ale większą część dnia przez cały czas spędza w swoim dotychczasowym środowisku.
Pobyt stacjonarny umożliwia natomiast czasowe skoncentrowanie się na procesie terapeutycznym i uczestniczenie w programie realizowanym według określonego harmonogramu.
Regularność i intensywność pracy
W warunkach stacjonarnych terapia może obejmować zajęcia grupowe, spotkania indywidualne, psychoedukację, treningi umiejętności oraz inne działania wspierające proces leczenia.
Regularność pomaga utrzymać ciągłość pracy, a jednocześnie umożliwia obserwowanie trudności pojawiających się w codziennym funkcjonowaniu uczestnika.
Ważne jest jednak, aby intensywność programu nie była traktowana jako cel sam w sobie.
Duża liczba zajęć nie zastąpi adekwatnej diagnozy, odpowiedniego doboru metod i indywidualnego planu terapeutycznego.
Praca nad codziennymi zachowaniami
Podczas terapii stacjonarnej uczestnik funkcjonuje w grupie, nawiązuje relacje, uczy się komunikacji i konfrontuje się z różnymi sytuacjami społecznymi.
Może to stanowić dodatkową przestrzeń do obserwowania własnych reakcji i rozwijania nowych sposobów radzenia sobie z trudnościami.
Dla części osób ważna jest również możliwość czasowego ograniczenia kontaktu z otoczeniem, w którym wcześniej regularnie używały alkoholu lub innych substancji.
Nie należy jednak zakładać, iż sama zmiana miejsca wystarczy do rozwiązania problemu. Istotą leczenia pozostaje praca terapeutyczna oraz przygotowanie do funkcjonowania po zakończeniu programu.
Jak rozpoznać, iż wybrany program rzeczywiście odpowiada potrzebom?
W trakcie leczenia warto regularnie oceniać nie tylko uczestnictwo w zajęciach, ale również to, czy przyjęty sposób pracy odpowiada aktualnej sytuacji pacjenta.
Znaczenie mogą mieć między innymi:
- zdolność rozpoznawania sytuacji zwiększających ryzyko nawrotu,
- rozwijanie umiejętności radzenia sobie z głodem i trudnymi emocjami,
- poprawa funkcjonowania w codziennym życiu,
- możliwość realizowania ustalonych celów terapeutycznych,
- stopień zaangażowania w proces leczenia,
- potrzeba dodatkowych konsultacji lub zmiany intensywności programu.
Nie istnieje jeden wskaźnik, który pozwala jednoznacznie ocenić postępy każdej osoby.
Co więcej, trudniejszy okres podczas terapii nie musi oznaczać jej niepowodzenia. Praca nad uzależnieniem często wiąże się z konfrontowaniem doświadczeń i zachowań, których uczestnik wcześniej unikał.
Znaczenie ma sposób reagowania zespołu na pojawiające się trudności oraz gotowość do modyfikowania planu, kiedy jest to potrzebne.
Jak wybrać ośrodek leczenia uzależnień?
Podczas wyboru placówki warto zwrócić uwagę nie tylko na warunki pobytu, lokalizację i długość programu, ale również na kwalifikacje zespołu oraz sposób prowadzenia terapii.
Przed podjęciem decyzji dobrze jest ustalić, jak wygląda kwalifikacja, czy program uwzględnia indywidualne potrzeby i w jakich sytuacjach pacjent może skorzystać z dodatkowych konsultacji specjalistycznych.
Istotne jest także przygotowanie do dalszego funkcjonowania po zakończeniu pobytu.
Przykładem placówki prowadzącej programy stacjonarne jest Ośrodek leczenia uzależnień NIWA. Oferuje on terapię indywidualną i grupową, konsultacje specjalistyczne oraz programy terapeutyczne dla osób dorosłych.
Niezależnie od wybranej placówki warto pamiętać, iż odpowiednia forma leczenia powinna wynikać z oceny rzeczywistych potrzeb, a nie wyłącznie z dostępności konkretnego programu.
Podsumowanie
Terapia ambulatoryjna może być odpowiednią formą pomocy dla wielu osób zmagających się z uzależnieniem. Nie zawsze jednak zapewnia wystarczającą intensywność pracy lub odpowiednie warunki do rozpoczęcia zmiany.
Powtarzające się trudności, brak stabilnego wsparcia, środowisko sprzyjające używaniu substancji czy współwystępujące problemy zdrowotne mogą wskazywać na potrzebę ponownej oceny sytuacji.
Międzynarodowe wytyczne podkreślają znaczenie indywidualnego doboru intensywności leczenia. Nie każda osoba potrzebuje pobytu stacjonarnego, podobnie jak nie każda będzie mogła bezpiecznie i skutecznie korzystać wyłącznie z pomocy ambulatoryjnej.
Najważniejsze jest znalezienie takiej formy wsparcia, która odpowiada aktualnym potrzebom, uwzględnia bezpieczeństwo medyczne i umożliwia kontynuowanie pracy nad uzależnieniem.
O autorce
Dr Karolina Piątek – specjalistka psychoterapii uzależnień, doktor nauk społecznych, wykładowczyni akademicka i kierownik zespołu terapeutycznego Ośrodka Terapii Uzależnień NIWA. Posiada wieloletnie doświadczenie w pracy z osobami uzależnionymi oraz ich rodzinami. Absolwentka Uniwersytetu Jagiellońskiego.
