Podstawowymi aktami prawnymi regulującymi omawiany problem są ustawa z dnia 10 grudnia 2020 r. o zawodzie farmaceuty oraz ustawa z dnia 6 września 2001 r. – Prawo farmaceutyczne. Pierwsza z nich określa między innymi zakres wykonywania zawodu farmaceuty, opiekę farmaceutyczną i usługi farmaceutyczne. Druga reguluje zasady obrotu produktami leczniczymi, a także określa czynności fachowe, które może wykonywać technik farmaceutyczny.
W Internecie i w codziennym użyciu pojęcia związane z udzielaniem informacji o lekach i wspieraniem pacjenta w ich stosowaniu często są stosowane zamiennie, choć nie zawsze oznaczają to samo. Warto więc uporządkować te kwestie, wyjaśnić podstawowe różnice i przyjrzeć się temu, jakie uprawnienia mają farmaceuci, a jakie technicy farmaceutyczni, zgodnie z obowiązującymi przepisami.
Punktem wyjścia do uporządkowania stosowanych pojęć jest przeanalizowanie tzw. definicji legalnych, określających znaczenie danego terminu bezpośrednio w przepisach prawa. Jest ona wiążąca, co oznacza, iż dane pojęcie należy rozumieć zgodnie ze znaczeniem nadanym mu przez ustawodawcę na potrzeby konkretnego aktu prawnego lub jego części.
Porada farmaceutyczna
Porada farmaceutyczna została wymieniona wprost w art. 4 ust. 3 pkt 4 ustawy o zawodzie farmaceuty, jako jedna z usług farmaceutycznych. Jej celem jest zapewnienie prawidłowego stosowania produktu leczniczego, wyrobu medycznego lub środka spożywczego specjalnego przeznaczenia żywieniowego.
Przepis wskazuje w szczególności na:
- wydanie adekwatnego produktu leczniczego wydawanego bez przepisu lekarza;
- przekazanie informacji dotyczących prawidłowego stosowania produktu, w tym dawkowania;
- uwzględnienie możliwych interakcji z innymi produktami leczniczymi lub pożywieniem;
- prawidłowe używanie wyrobów medycznych.
Porada farmaceutyczna nie powinna być zatem utożsamiana wyłącznie z odczytaniem informacji z opakowania lub ulotki. Jej ustawowo określonym celem jest zapewnienie prawidłowego stosowania produktu. W zależności od okoliczności wymaga to odniesienia przekazywanych informacji do sytuacji pacjenta. Przykładowo wyjaśnienie sposobu przyjmowania leku może stanowić element informacji o produkcie, natomiast rozpatrzenie zgłoszonych przez pacjenta wątpliwości dotyczących dawkowania, możliwych interakcji czy bezpieczeństwa stosowania może wymagać szerszej oceny i zostać zakwalifikowane jako porada farmaceutyczna. Znaczenie mają tu rzeczywisty zakres, cel oraz spełnienie przesłanek określonych w ustawie.
Wywiad farmaceutyczny
Odrębnym pojęciem jest wywiad farmaceutyczny, którego definicję zawiera art. 3 pkt 8 ustawy o zawodzie farmaceuty. To kolejna z usług farmaceutycznych, do których uprawniony jest farmaceuta.
Zgodnie z art. 3 pkt 8 ustawy o zawodzie farmaceuty wywiad farmaceutyczny to działanie farmaceuty polegające na:
- uzyskaniu od pacjenta informacji niezbędnych do wyboru adekwatnego produktu leczniczego kategorii OTC (wydawany bez przepisu lekarza),
- udzieleniu porady w zakresie stosowania produktów leczniczych lub rekomendacji konsultacji lekarskiej.
Jest to jedna z usług farmaceutycznych wymienionych w art. 4 ust. 3 ustawy (obok m.in. wydawania produktów połączonego z informacjami i poradami oraz udzielania porady farmaceutycznej). Farmaceuta może go przeprowadzać także zdalnie. Celem jest indywidualna ocena sytuacji pacjenta (objawy, choroby współistniejące, inne leki, alergie, grupy ryzyka), dobór bezpiecznego i skutecznego leku OTC oraz ewentualne skierowanie do lekarza.
Dobór produktu leczniczego do potrzeb pacjenta a wywiad farmaceutyczny
I tu zaczynają się schody, ponieważ w praktyce może mieć miejsce jeszcze dobór produktu leczniczego do potrzeb pacjenta.
Główna różnica wynika z ustawy o zawodzie farmaceuty i Prawa farmaceutycznego. Formalny wywiad farmaceutyczny jest usługą farmaceutyczną zastrzeżoną wyłącznie dla farmaceuty, natomiast technik farmaceutyczny może zbierać podstawowe informacje przy doborze i wydawaniu leków OTC oraz udzielać informacji o produkcie (zgodnie z ulotką/ChPL), ale nie przeprowadza pełnego wywiadu farmaceutycznego ani nie udziela porady farmaceutycznej w rozumieniu ustawy.
Uprawnienia technika farmaceutycznego
Zgodnie z art. 91 ust. 1 Prawa farmaceutycznego technik farmaceutyczny może wykonywać określone czynności fachowe, w tym sporządzanie, wytwarzanie i wydawanie produktów leczniczych oraz wyrobów medycznych, o ile spełnia przewidziany w tym przepisie warunek dwuletniej praktyki w aptece w pełnym wymiarze czasu pracy.
Przepis określa również ograniczenia dotyczące wydawania produktów leczniczych zawierających substancje bardzo silnie działające, środki odurzające i konkretne substancje psychotropowe.
Art. 91 przewiduje ponadto możliwość wykonywania przez technika określonych czynności pomocniczych przy sporządzaniu i przygotowywaniu preparatów leczniczych wskazanych w art. 4 ust. 3 pkt 5 ustawy o zawodzie farmaceuty.
Ponadto Załącznik 11 Ustawy o niektórych zawodach medycznych czyli w „Szczegółowym wykazie czynności zawodowych technika farmaceutycznego” wśród tych czynności wymienia m.in.:
- Zaopatrywanie w wyroby medyczne, suplementy diety, środki spożywcze specjalnego
przeznaczenia żywieniowego oraz produkty kosmetyczne.
2.1. Dobieranie wyrobów medycznych do potrzeb pacjenta.
2.2. Dobieranie produktów kosmetycznych dla pacjenta.
2.3. Udzielanie informacji w zakresie stosowania roślin leczniczych i przetworów
roślinnych. - Wydawanie produktów leczniczych i wyrobów medycznych oraz innych produktów
dostępnych w aptece zgodnie z uprawnieniami zawodowymi. - Udzielanie informacji o produktach leczniczych i innych produktach dopuszczonych
do obrotu w zakresie dotyczącym ich działania, stosowania oraz przechowywania.
Technik farmaceutyczny (po dwuletniej praktyce) może samodzielnie:
- wydawać większość leków OTC i Rx (z wyjątkami tj. substancje bardzo silnie działające, odurzające, psychotropowe grup I-P i II-P),
- zbierać podstawowe informacje o pacjencie przy doborze leku OTC (np. wiek, płeć, choroby przewlekłe, stosowane leki, alergie, opis objawów,
- udzielać informacji o działaniu, stosowaniu, przechowywaniu i działaniach niepożądanych produktu (głównie na podstawie ulotki/Charakterystyki Produktu Leczniczego).
Nie może natomiast:
- przeprowadzać formalnego wywiadu farmaceutycznego,
- udzielać szerszej porady farmaceutycznej w pełnym, indywidualnym zakresie (poza podstawowymi informacjami o produkcie),
- świadczyć opieki farmaceutycznej, przeglądów lekowych itp.
W praktyce pytania technika farmaceutycznego zadawane przy doborze leków OTC służą bezpiecznemu wydaniu produktu i przekazaniu podstawowych informacji o jego stosowaniu, ale nie zastępują pełnej oceny sytuacji pacjenta w ramach wywiadu farmaceutycznego. najważniejsze znaczenie ma więc rozróżnienie między ustaleniem podstawowych potrzeb pacjenta a indywidualną oceną farmakoterapii, która należy do kompetencji farmaceuty.
Wywiad farmaceutyczny a pytania technika farmaceutycznego przy doborze leków OTC
Najważniejsza różnica dotyczy więc celu i zakresu podejmowanych czynności. Wywiad farmaceutyczny służy indywidualnej ocenie sytuacji pacjenta. Natomiast pytania zadawane przez technika wspierają prawidłowe wydanie produktu i przekazanie informacji o nim.
Farmaceuta (wywiad farmaceutyczny):
- Podstawa prawna: ustawa o zawodzie farmaceuty (usługa farmaceutyczna)
- Cel: indywidualny dobór OTC + porada / skierowanie do lekarza
- Zakres pytań: pogłębiony (historia, interakcje, grupy ryzyka, ocena potrzeby konsultacji)
- Rodzaj komunikacji: porada farmaceutyczna (indywidualna)
Technik farmaceutyczny (pytania przy doborze OTC):
- Podstawa prawna: Prawo farmaceutyczne, Ustawa z dnia 17 sierpnia 2023 r. o niektórych zawodach medycznych
- Cel: Bezpieczne wydanie + podstawowa informacja o produkcie
- Zakres pytań: Podstawowy (objawy, wiek, leki, alergie, choroby)
- Rodzaj komunikacji: Informacja o produkcie (z ulotki/ChPL)
Kilka wniosków na koniec…
Informacja o leku, porada farmaceutyczna, wywiad farmaceutyczny i opieka farmaceutyczna są pojęciami o różnym zakresie. Pojęcia takie jak porada farmaceutyczna, wywiad farmaceutyczny i opieka farmaceutyczna zostały uregulowane w ustawie o zawodzie farmaceuty.
Zakres kompetencji technika farmaceutycznego wynika przede wszystkim z art. 91 Prawa farmaceutycznego. Uprawnienie do wykonywania określonych czynności fachowych, w tym wydawania produktów leczniczych, nie jest równoznaczne z uprawnieniem do wykonywania wszystkich usług farmaceutycznych wskazanych w ustawie o zawodzie farmaceuty. Przy ocenie czynności wykonywanych w aptece należy brać pod uwagę jej rzeczywisty zakres i cel, a nie tylko nazwę używaną w codziennej praktyce.
Prawidłowe rozdzielenie kompetencji farmaceuty i technika farmaceutycznego wymaga jednoczesnego uwzględnienia przepisów określających usługi farmaceutyczne oraz przepisów regulujących czynności fachowe technika. Tylko takie podejście pozwala uniknąć zarówno nieuzasadnionego rozszerzania uprawnień technika, jak i błędnego utożsamiania zwykłego przekazywania informacji o produkcie z wykonywaniem porady farmaceutycznej lub opieki farmaceutycznej.
