Hydrokortyzon i octan hydrokortyzonu – poznaj różnice i nowe możliwości. Co warto wiedzieć przed wykonaniem leku recepturowego?

Miejscowe glikokortykosteroidy – filar współczesnej dermatologii

Miejscowe glikokortykosteroidy od ponad 70 lat pozostają jedną z najważniejszych grup leków stosowanych w dermatologii. Znajdują zastosowanie w leczeniu atopowego zapalenia skóry, wyprysku kontaktowego, łuszczycy, liszaja płaskiego oraz wielu innych chorób przebiegających ze stanem zapalnym i nasilonym świądem. Mimo pojawienia się nowych metod terapii, takich jak inhibitory kalcyneuryny czy leki biologiczne, glikokortykosteroidy przez cały czas stanowią podstawę leczenia miejscowego wielu dermatoz. Decyduje o tym ich silne działanie przeciwzapalne, przeciwświądowe, immunosupresyjne oraz przeciwproliferacyjne. Rozwój chemii leków doprowadził jednocześnie do powstania licznych pochodnych glikokortykosteroidów różniących się adekwatnościami fizykochemicznymi, siłą działania oraz profilem bezpieczeństwa.

Hydrokortyzon – glikokortykosteroid o ugruntowanej pozycji

Hydrokortyzon jest syntetycznym odpowiednikiem kortyzolu – naturalnego hormonu wytwarzanego przez korę nadnerczy. Wśród miejscowych glikokortykosteroidów należy do substancji o najmniejszej sile działania, dzięki czemu znajduje zastosowanie również w leczeniu zmian zlokalizowanych na twarzy, w okolicach zgięciowych oraz u dzieci. Wykazuje działanie przeciwzapalne, przeciwświądowe i obkurczające naczynia krwionośne. To właśnie od hydrokortyzonu rozpoczęła się historia nowoczesnej steroidoterapii miejscowej, a kolejne modyfikacje jego cząsteczki doprowadziły do powstania wielu nowych pochodnych o odmiennych adekwatnościach farmakologicznych.

Hydrokortyzon i octan hydrokortyzonu – podobieństwa i różnice

Choć hydrokortyzon i octan hydrokortyzonu często traktowane są jako substancje podobne, z chemicznego punktu widzenia nie są identyczne. Octan hydrokortyzonu jest estrem powstałym w wyniku przyłączenia reszty kwasu octowego do cząsteczki hydrokortyzonu. Taka modyfikacja zmienia przede wszystkim adekwatności fizykochemiczne substancji, np. octan hydrokortyzonu charakteryzuje się większą lipofilnością. Tego typu różnice mają znaczenie zarówno podczas sporządzania preparatu recepturowego, jak i po jego aplikacji na skórę. Większa lipofilność octanu hydrokortyzonu stanowi zaletę w preparatach do stosowania miejscowego, zwiększając jego powinowactwo do lipidowej warstwy rogowej naskórka oraz fazy tłuszczowej podłoża. Zarówno hydrokortyzon jak i octan hydrokortyzonu należą do miejscowych glikokortyosteroidów o małej sile działania jednak octan wyróżnia się korzystniejszymi adekwatnościami w preparatach do stosowania miejscoweo o konsystencji maści i kremów.

Dlaczego większa lipofilność octanu hydrokortyzonu ma znaczenie?

Jedną z najważniejszych konsekwencji estryfikacji hydrokortyzonu resztą octanową jest zwiększenie lipofilności cząsteczki. W przypadku miejscowych glikokortykosteroidów adekwatność ta ma szczególne znaczenie, ponieważ pierwszą barierę dla przenikania leku stanowi warstwa rogowa naskórka, zbudowana w dużej mierze z lipidów. Substancje o większym powinowactwie do lipidów łatwiej rozpuszczają się w tej warstwie, co może sprzyjać ich przenikaniu do miejsca działania. Polskie opracowania podkreślają również, iż skuteczność terapii miejscowej zależy nie tylko od adekwatności samej substancji czynnej, ale także od rodzaju zastosowanego podłoża, stopnia uwodnienia naskórka, lokalizacji zmian oraz sposobu aplikacji preparatu.

Znaczenie różnic technologicznych w recepturze

Z punktu widzenia farmaceuty wykonującego lek recepturowy różnice pomiędzy hydrokortyzonem i jego octanem mają wymiar praktyczny. Większa lipofilność octanu hydrokortyzonuzwieksza jego powinowactwo do fazy tłuszczowej podłoża, wpływa na sposób rozmieszczenia substancji w preparacie oraz na jej uwolnienie po aplikacji. Dzięki temu octan hydrokortyzonu znajduje szerokie zastosowanie w kremach, maściach, emulsjach, oleożelach i innych postaciach półstałych. Odpowiedni dobór podłoża pozostaje istotny dla dostępności substancji czynnej w miejscu aplikacji.

Dlatego hydrokortyzon i octan hydrokortyzonu nie powinny być traktowane jako surowce całkowicie zamienne podczas projektowania receptury dermatologicznej.

Nowe możliwości dla receptury aptecznej

Pojawienie się octanu hydrokortyzonu jako surowca farmaceutycznego do receptury aptecznej otwiera nowe możliwości indywidualizacji leczenia. Farmaceuta zyskuje dostęp do substancji od wielu lat wykorzystywanej w gotowych produktach leczniczych, którą może teraz zastosować podczas wykonywania preparatów recepturowych dostosowanych do potrzeb konkretnego pacjenta.

Dzięki temu możliwe staje się projektowanie preparatów z wykorzystaniem postaci chemicznej dobrze znanej dermatologom, przy jednoczesnym zachowaniu swobody doboru podłoża, stężenia oraz pozostałych składników receptury. To kolejny krok w rozwoju nowoczesnej receptury dermatologicznej, której celem jest przygotowanie leku odpowiadającego indywidualnym potrzebom chorego, zwłaszcza wtedy, gdy dostępne preparaty gotowe nie zapewniają optymalnego rozwiązania terapeutycznego.

Praktyczne wskazówki dla farmaceuty wykonującego leki recepturowe z octanem hydrokortyzonu

Pojawienie się octanu hydrokortyzonu jako surowca recepturowego wymaga zwrócenia uwagi na kilka aspektów technologicznych. Choć substancja ta jest dobrze znana z gotowych preparatów dermatologicznych, jej wykorzystanie w recepturze wymaga świadomego doboru podłoża oraz odpowiedniej techniki sporządzania.

1. Nie zamieniaj hydrokortyzonu i octanu hydrokortyzonu

Choć obie substancje wykazują podobne działanie farmakologiczne, różnią się adekwatnościami fizykochemicznymi. Zamiana jednej na drugą nie powinna odbywać się bez analizy recepty i zamierzonego efektu terapeutycznego. o ile lekarz przepisał octan hydrokortyzonu, należy wykonać preparat właśnie z tej substancji.

2. Nie przeliczaj dawki octanu hydrokortyzonu na hydrokortyzon

Pojawienie się nowego surowca recepturowego może rodzić pytanie, czy podczas wykonywania leku należy przeliczać ilość octanu hydrokortyzonu na równoważną ilość hydrokortyzonu. Odpowiedź brzmi: nie.

Jeżeli lekarz przepisał octan hydrokortyzonu, farmaceuta powinien odważyć dokładnie taką ilość octanu hydrokortyzonu, jaka została zapisana na recepcie. Nie należy wykonywać żadnych przeliczeń wynikających z różnicy mas cząsteczkowych pomiędzy hydrokortyzonem a jego octanem.

Podobnie jak w przypadku innych substancji leczniczych występujących w postaci różnych estrów lub soli, recepta określa konkretną postać chemiczną substancji czynnej. Oznacza to, iż zapis „Hydrocortisoni acetas 1,0” oznacza konieczność odważenia 1,0 g octanu hydrokortyzonu, a nie ilości odpowiadającej 1,0 g hydrokortyzonu.

Takie postępowanie zapewnia zgodność wykonanego leku z ordynacją lekarską i eliminuje ryzyko niezamierzonej zmiany składu receptury.

3. Zwróć szczególną uwagę na dobór podłoża

Ze względu na większą lipofilność octan hydrokortyzonu dobrze sprawdza się w podłożach maściowych oraz kremach zawierających fazę tłuszczową. Dobierając podłoże należy kierować się nie tylko adekwatnościami substancji czynnej, ale również charakterem zmian skórnych.

Przykładowo:

• maścibędą odpowiednie w zmianach suchych i złuszczających,
• kremylepiej sprawdzą się w ostrych stanach zapalnych z wysiękiem,
• podłoża hydrofilowemogą być korzystniejsze na powierzchnie owłosione lub wilgotne.

4. Zachowaj odpowiednią technikę rozcierania

Octan hydrokortyzonu występuje jako zmikronizowany proszek praktycznie nierozpuszczalny w wodzie. Aby uzyskać jednorodne rozmieszczenie substancji w preparacie, należy równomiernie rozprowadzić w niewielkiej ilości podłoża. W przypadku większych stężeń warto zwrócić szczególną uwagę na uniknięcie aglomeracji proszku.

5. Oceń wygląd gotowego preparatu

Po wykonaniu leku warto zwrócić uwagę na:

• jednorodność preparatu,
• brak widocznych aglomeratów proszku,
• odpowiednią konsystencję,
• równomierne rozmieszczenie substancji czynnej,
• łatwość rozsmarowywania.

To proste elementy kontroli jakości, które wpisują się również w wymagania aktualnej Farmakopei dotyczące oceny leków sporządzanych w aptece.

6. Pamiętaj o odpowiednim opakowaniu

Podobnie jak inne preparaty dermatologiczne, maści i kremy z octanem hydrokortyzonu najlepiej wydawać w szczelnie zamkniętych tubach lub pojemnikach zapewniających ochronę przed zanieczyszczeniem i nadmiernym wysychaniem preparatu.

7. Poinformuj pacjenta o prawidłowym stosowaniu

Warto przypomnieć pacjentowi, iż miejscowe glikokortykosteroidy należy stosować cienką warstwą wyłącznie na zmienioną chorobowo skórę, zgodnie z zaleceniami lekarza. Zbyt częste lub zbyt długie stosowanie może zwiększać ryzyko działań niepożądanych, zwłaszcza na cienkiej skórze twarzy i w okolicach fałdów skórnych.

Najczęściej popełniane błędy podczas sporządzania preparatów z octanem hydrokortyzonu

Piśmiennictwo

1. Jaworek AK, Wojas-Pelc A. Znaczenie miejscowych glikokortykosteroidów we współczesnym lecznictwie dermatologicznym. Część 1. Farmacja Współczesna. 2017;10:91–99.
2. Czajkowska-Kośnik A, Wróblewska M, Winnicka K. Octan hydrokortyzonu – nowy surowiec farmaceutyczny w recepturze preparatów dermatologicznych. Aptekarz Polski.