Jolanta Jasińska-Mrukot: Proszę wyjaśnić, jak to możliwe, iż człowiek, który prowadzi życie z osobą uzależnioną od alkoholu, narkotyków czy na przykład hazardu sam zaczyna cierpieć na różne zaburzenia?
Tomasz Jarczok: To rzeczywiście budzi zdziwienie, ale chodzi tu o relację z bliską osobą. Wystarczy spojrzeć na sytuację, gdy ktoś bliski ciężko choruje. Robimy wtedy wszystko, by go uratować. Widzimy, z jaką determinacją organizowane są zbiórki pieniędzy czy różne akcje wspierające leczenie. Podobnie jest w relacji z osobą z problemem uzależnienia. Gdy kogoś kochamy, jesteśmy gotowi zrobić wszystko, by go ratować.
Problem polega na tym, iż niektóre zachowania bliskich zamiast pomagać w walce z chorobą, utrwalają ją. Osoba z problemem uzależnienia powinna ponosić konsekwencje swoich działań, także prawne, by mogła dostrzec, jak bardzo jej życie wymyka się spod kontroli. Dlatego żyjąc z kimś uzależnionym, trzeba uważnie przyglądać się również własnym reakcjom. Często nieświadomie robimy wiele, by ta osoba mogła trwać w nałogu.
– Co to znaczy, iż osoba uzależniona powinna ponosić konsekwencje?
– Ludzie trafiają na terapię nie dlatego, iż nagle chcą wyzdrowieć. Najczęściej dzieje się tak wtedy, gdy problemy związane z uzależnieniem stają się nie do zniesienia. Tracą prawo jazdy, pracę, wpadają w kłopoty finansowe albo prawne. To właśnie popycha ich do zmiany. Podobnie hazardzista często szuka pomocy dopiero wtedy, gdy długi dawno go przerosły i zaczynają obciążać całą rodzinę.
– Z czym walczy osoba określana dawniej jako współuzależniona?
– Odchodzimy już od terminu „współuzależnienie”, bo nie jest on do końca adekwatny. Nie istnieje też taka jednostka chorobowa. Coraz częściej mówi się natomiast o kompleksowym PTSD. Oznacza to, iż bliscy osoby z problemem uzależnienia funkcjonują w chronicznym stresie i doświadczają skutków długotrwałej traumy. Żyją w ciągłym lęku, mają zaburzone poczucie bezpieczeństwa i przewidywalności. Ich samopoczucie zależy od zachowań osoby uzależnionej. To, czy będą czuć się dobrze, zależy od tego, czy bliski będzie pił, brał narkotyki albo przez cały czas uprawiał hazard.
– Powiedział pan o jednostce chorobowej. Czy mamy więc do czynienia z zaburzeniem psychicznym?
– Mamy do czynienia z zaburzeniami dotyczącymi osób żyjących z bliskimi z problemem uzależnienia. Dotyczy to także dorosłych dzieci wychowanych w rodzinach, w których występowało uzależnienie, czyli tzw. DDA, Dorosłych Dzieci Alkoholików. One wchodzą w dorosłość z zaburzonym poczuciem bezpieczeństwa i przewidywalności. Dorastały w ciągłym napięciu, dlatego gdy w dorosłym życiu osiągają spokój i stabilizację, często nie potrafią odnaleźć się w takiej rzeczywistości.
– Wynika z tego, iż dziecko opuszczające rodzinny dom zabiera ze sobą ogromny bagaż doświadczeń. Podobnie jak mąż, żona czy partner osoby uzależnionej.
– Raczej powiedziałbym, iż ponosi konsekwencje tych doświadczeń. Mam pacjentki pochodzące z rodzin alkoholowych, które pytają mnie, dlaczego wciąż trafiają na agresywnych, nieprzewidywalnych partnerów nadużywających alkoholu czy zażywających narkotyki. Okazuje się, iż wybierają osoby dostarczające silnych emocji.
W trakcie terapii wychodzi natomiast, iż spokojni, przewidywalni partnerzy, dający poczucie bezpieczeństwa, wydają im się po prostu nudni. To słowa jednej z moich pacjentek. Przyznała, iż spotkała takich mężczyzn, ale nie byli dla niej atrakcyjni. Na poziomie nieświadomym organizm domaga się bowiem adrenaliny związanej z nieprzewidywalnymi sytuacjami. Jednak dzięki terapii nauczyła się funkcjonować w relacji opartej na bezpieczeństwie i stabilności.
– Czy można to porównać do sportowców, którzy po zakończeniu kariery muszą nauczyć się żyć bez ciągłej dawki adrenaliny?
– Najpierw taka osoba musi uświadomić sobie, iż sama potrzebuje terapii. Podobnie jak osoba z problemem uzależnienia musi przyznać przed sobą, iż jest uzależniona od substancji czy określonego zachowania. Jej bliski również powinien dostrzec, iż napięcie i adrenalina obecne w tej relacji stają się czymś, od czego trudno się uwolnić.
– Czy wystarczy, iż partner albo partnerka przestanie pić czy brać narkotyki, by druga osoba odzyskała zdrowie psychiczne?
– Niestety nie. Mamy do czynienia z konsekwencjami przewlekłej traumy. jeżeli przez wiele lat byliśmy narażeni na stresujące i urazowe doświadczenia, sama zmiana zachowania osoby z problemem uzależnienia nie wystarczy. Jej bliski przez cały czas szuka zagrożeń, nie ufa i nie potrafi uwierzyć w trwałość zmiany. Często obserwuję sytuacje, gdy pacjent wychodzi z uzależnienia, ale jego związek mimo to się rozpada.
– Trudno w to uwierzyć, skoro źródło problemu zostaje usunięte.
– Ani partner, ani dzieci nie są w stanie od razu poczuć się bezpiecznie. Żyją w przekonaniu, iż sytuacja za chwilę się powtórzy, a uzależniony wróci do nałogu. Brak zaufania prowadzi wtedy do napięć i konfliktów.
– To trochę jak życie sapera na zaminowanym polu?
– Tak. Dlatego leczenie uzależnień powinno obejmować zarówno osobę z problemem uzależnienia, jak i jej bliskich. Chodzi o to, aby wspólnie odbudowywali poczucie bezpieczeństwa i przewidywalności.
– Na czym polega terapia osoby, która przez lata żyła z uzależnionym partnerem?
– Z mojego doświadczenia wynika, iż takie osoby najczęściej przychodzą po pomoc z myślą, iż nauczą się skuteczniej pomagać bliskiemu. Nie sobie. Pierwszym etapem terapii jest budowanie relacji i poczucia bezpieczeństwa, które pozwalają rozmawiać o trudnych sprawach. Później pacjent uczy się akceptować fakt, iż nie ma wpływu na to, czy jej bliski z problemem uzależnienia wyzdrowieje. Wtedy uwaga zostaje skierowana na niego samego: jak zadbać o własny spokój, o własne granice, co można zrobić, a czego nie da się zmienić. To także praca nad lękiem, poczuciem zagrożenia i brakiem przewidywalności.
– Kilkakrotnie wraca pan do kwestii bezpieczeństwa. Dlaczego jest ono tak ważne?
– W relacji z osobą z problemem uzależnienia nigdy nie wiadomo, czego się spodziewać. To często osoby impulsywne i nieprzewidywalne. Dorośli wychowani w rodzinach alkoholowych opowiadają, iż nasłuchiwali kroków ojca wracającego do domu i po nich próbowali ocenić, czy jest trzeźwy. Chcieli zawczasu przygotować się na jego reakcję.
To trochę jak zranione zwierzę, które nieustannie pozostaje czujne. jeżeli przygarnie się psa ze schroniska, który wcześniej żył w przemocowym domu, można przez lata budować z nim dobrą relację, a mimo to pozostanie w nim lęk. Różnica polega na tym, iż człowiek może przepracować swoje doświadczenia. Terapia pozwala znacząco ograniczyć ich wpływ, a czasem niemal całkowicie go zneutralizować. Pacjenci uczą się dostrzegać wartość przewidywalności i stabilności oraz czerpać z nich satysfakcję zamiast nudy. Potrzebę emocji mogą natomiast realizować w bezpieczny i konstruktywny sposób.
– Od dziecka słyszymy, iż trzeba pomagać innym i iż mamy wpływ na ludzi wokół siebie. Tymczasem pan mówi, iż na osobę uzależnioną wpływ mamy bardzo ograniczony.
– jeżeli mamy do czynienia z dorosłym człowiekiem, nasz wpływ rzeczywiście jest ograniczony. Zupełnie inaczej wygląda to w przypadku własnego dziecka. Rodzic ma ogromny wpływ na jego rozwój, poczucie bezpieczeństwa i sposób budowania relacji. jeżeli potrafi panować nad emocjami i nie stosuje przemocy, tworzy dla dziecka przewidywalne środowisko.
Przemoc nie oznacza wyłącznie agresji fizycznej czy psychicznej. Może nią być także zaniedbanie. Dzieci wychowywane przez stabilnych i dostępnych emocjonalnie rodziców później właśnie takich partnerów poszukują. jeżeli jednak rodzic jest emocjonalnie niedostępny, dorosłe dziecko często nieświadomie próbuje zrekompensować sobie te braki w relacjach partnerskich. W trakcie psychoterapii pacjenci odkrywają, czy nie odtwarzają wzorców wyniesionych z domu rodzinnego.
– Jak długo trwa taka terapia?
– U nas proces terapeutyczny trwa zwykle od dwóch do trzech lat. Najwięcej czasu zajmuje zbudowanie poczucia bezpieczeństwa i relacji z terapeutą, dzięki którym pacjent może otwarcie mówić o swoich problemach.
– Co chciałby pan powiedzieć osobom, które tkwią w trudnych relacjach, ale jeszcze nie dostrzegają, iż same potrzebują pomocy?
– Zawsze zachęcam do konsultacji ze specjalistą. jeżeli boli ząb, idziemy do dentysty. jeżeli boli noga, do ortopedy. jeżeli coś stuka w samochodzie, szukamy mechanika. Tak samo jest z emocjami i relacjami. jeżeli czuję, iż coś nie działa, iż cierpię albo nie radzę sobie z sytuacją, warto zwrócić się po pomoc do specjalisty. To pierwszy krok do zmiany.
***
Odważne komentarze, unikalna publicystyka, pasjonujące reportaże i rozmowy – czytaj w najnowszym numerze tygodnika „O!Polska”. Do kupienia w punktach sprzedaży prasy w regionie oraz w formie e-wydanie
