Funkcjonowanie emocjonalno-społeczne dziecka ze spektrum autyzmu w środowisku szkolnym i domowym – studium przypadku

Streszczenie

Celem artykułu jest analiza funkcjonowania emocjonalno-społecznego dziecka ze spektrum autyzmu w kontekście środowiska szkolnego i domowego. W pracy zastosowano metodę studium przypadku, wykorzystując wywiad, obserwację oraz konsultacje ze specjalistami i rodziną dziecka. Wyniki wskazują na istotne trudności w zakresie nawiązywania relacji rówieśniczych oraz rozumienia złożonych komunikatów społecznych, przy jednoczesnym zachowaniu wielu zasobów rozwojowych. Szczególną uwagę zwrócono na różnice w funkcjonowaniu dziecka w zależności od środowiska. W artykule przedstawiono również implikacje praktyczne dla nauczycieli i rodziców.

Słowa kluczowe: autyzm, kompetencje społeczne, emocje, dziecko, studium przypadku

Wstęp

Zaburzenia ze spektrum autyzmu stanowią istotne wyzwanie dla rozwoju kompetencji emocjonalno-społecznych dziecka, szczególnie w okresie edukacji przedszkolnej i wczesnoszkolnej. Trudności w zakresie komunikacji, rozumienia emocji oraz budowania relacji rówieśniczych mogą wpływać na funkcjonowanie dziecka w różnych środowiskach społecznych.

Jednocześnie coraz większą rolę przypisuje się odpowiednio dobranym oddziaływaniom terapeutycznym oraz wsparciu środowiskowemu, które mogą znacząco wspierać rozwój dziecka. Szczególnie istotne jest uwzględnienie kontekstu funkcjonowania – zarówno w środowisku szkolnym, jak i domowym.

Celem niniejszego artykułu jest analiza funkcjonowania emocjonalno-społecznego dziecka ze spektrum autyzmu oraz wskazanie praktycznych kierunków wsparcia.

Metodologia badań

W badaniu zastosowano metodę studium przypadku. Materiał badawczy został zgromadzony z wykorzystaniem:

• wywiadu z rodzicami oraz nauczycielami,
• obserwacji dziecka w środowisku szkolnym,
• analizy funkcjonowania dziecka w środowisku domowym,
• konsultacji ze specjalistami pracującymi z dzieckiem.

Takie podejście umożliwiło uzyskanie całościowego obrazu funkcjonowania dziecka w różnych kontekstach społecznych.

Opis przypadku

Badanym jest chłopiec w wieku szkolnym (Aleks), u którego zdiagnozowano zaburzenia ze spektrum autyzmu. Chłopiec funkcjonuje poprawnie w wielu sytuacjach szkolnych – jest samodzielny, dobrze radzi sobie z codziennymi obowiązkami, takimi jak korzystanie ze stołówki czy załatwianie spraw organizacyjnych.

W relacjach społecznych wykazuje pozytywne nastawienie, chęć kontaktu oraz gotowość do niesienia pomocy innym. Potrafi okazywać empatię, pocieszać osoby smutne oraz przestrzegać ustalonych norm społecznych.

Jednocześnie obserwuje się istotne trudności w zakresie:

• nawiązywania i podtrzymywania relacji rówieśniczych,
• prowadzenia dialogu,
• rozumienia złożonych komunikatów społecznych (ironia, żart, sarkazm).

Chłopiec deklaruje potrzebę posiadania przyjaciela, co może wskazywać na niezaspokojone potrzeby w obszarze relacji społecznych.

Wyniki badań i analiza

Analiza zgromadzonych danych wskazuje na zróżnicowanie funkcjonowania dziecka w zależności od środowiska.

W środowisku domowym chłopiec wykazuje wyższy poziom rozumienia komunikatów społecznych, w tym żartów i przenośni. Może to wynikać z większego poczucia bezpieczeństwa emocjonalnego oraz znajomości stylu komunikacji osób bliskich.

Z kolei w środowisku szkolnym trudności w tym zakresie są bardziej nasilone. Można przypuszczać, iż wpływ na to mają czynniki takie jak stres, presja społeczna czy przeciążenie sensoryczne.

Wyniki te znajdują potwierdzenie w literaturze przedmiotu. Badania wskazują, iż osoby ze spektrum autyzmu często doświadczają trudności w zakresie teorii umysłu, co wpływa na zdolność rozumienia intencji i emocji innych osób (Cohen). Podobnie trudności w interpretacji humoru i ironii są powszechnie opisywane jako element zaburzeń komunikacji społecznej (Tager-Flusberg).

Jednocześnie odpowiednio dobrane oddziaływania terapeutyczne, takie jak trening umiejętności społecznych, mogą znacząco wspierać rozwój kompetencji społecznych.

Działania terapeutyczne

W odpowiedzi na zidentyfikowane trudności podjęto działania ukierunkowane na rozwój kompetencji emocjonalno-społecznych dziecka, obejmujące:

• trening umiejętności społecznych (TUS),
• indywidualną pracę z dzieckiem,
• konsultacje z rodzicami i nauczycielami.

Oddziaływania koncentrowały się na rozwijaniu umiejętności komunikacyjnych, budowaniu relacji oraz wspieraniu regulacji emocji.

Wnioski i implikacje praktyczne

Na podstawie przeprowadzonych badań, obejmujących wywiad, obserwację oraz analizę funkcjonowania dziecka w środowisku szkolnym i domowym, możliwe było zidentyfikowanie kluczowych obszarów trudności oraz zasobów badanego chłopca.

Do najważniejszych ograniczeń w funkcjonowaniu społecznym należą trudności w nawiązywaniu i podtrzymywaniu relacji rówieśniczych, nieumiejętność budowania spójnego schematu dialogu oraz ograniczona zdolność rozpoznawania bardziej złożonych stanów emocjonalnych, takich jak ironia, sarkazm czy żart. Trudności te wpływają na jakość interakcji społecznych i mogą przyczyniać się do poczucia niezaspokojonych potrzeb w zakresie relacji rówieśniczych, co znajduje odzwierciedlenie w deklarowanej przez chłopca chęci posiadania przyjaciela.

Jednocześnie analiza zgromadzonego materiału wskazuje na liczne zasoby dziecka. Chłopiec przejawia pozytywne nastawienie do otoczenia, wykazuje gotowość do niesienia pomocy innym, potrafi okazywać empatię oraz przestrzegać ustalonych norm społecznych. Posiada również dobrze rozwiniętą zdolność rozpoznawania podstawowych emocji oraz funkcjonuje samodzielnie w wielu sytuacjach szkolnych. Zidentyfikowane kompetencje stanowią istotny potencjał rozwojowy, który może być podstawą do dalszej pracy terapeutycznej i edukacyjnej.

Istotnym wnioskiem jest zróżnicowanie funkcjonowania dziecka w zależności od środowiska. W warunkach domowych chłopiec wykazuje wyższy poziom rozumienia komunikatów społecznych, w tym żartów i przenośni, co może wynikać z większego poczucia bezpieczeństwa emocjonalnego oraz znajomości stylu komunikacji najbliższego otoczenia. Z kolei w środowisku szkolnym trudności w tym zakresie są bardziej nasilone, co może być związane z doświadczaniem stresu, presji społecznej lub przeciążenia sensorycznego. Wskazuje to na konieczność uwzględnienia kontekstu środowiskowego w planowaniu oddziaływań wspierających.

Na podstawie uzyskanych wyników oraz prowadzonych działań diagnostyczno-terapeutycznych sformułowano następujące implikacje praktyczne:

1. Kontynuacja i rozwijanie oddziaływań terapeutycznych – w szczególności treningu umiejętności społecznych (TUS), ukierunkowanego na rozwijanie kompetencji komunikacyjnych, budowanie relacji rówieśniczych oraz rozumienie złożonych komunikatów społecznych, takich jak ironia, sarkazm i metafora.
2. Wzmacnianie poczucia własnej wartości dziecka – poprzez systematyczne docenianie jego osiągnięć, podkreślanie mocnych stron oraz tworzenie sytuacji umożliwiających odnoszenie sukcesów w kontaktach społecznych.
3. Wsparcie w zakresie rozwoju relacji rówieśniczych – poprzez organizowanie sytuacji sprzyjających interakcjom społecznym, w tym poszukiwanie osób o podobnych zainteresowaniach oraz inicjowanie wspólnych aktywności.
4. Praca nad komunikacją w środowisku domowym – zaleca się stosowanie jasnych i prostych komunikatów, przy jednoczesnym stopniowym wprowadzaniu elementów humoru, ironii i przenośni w celu rozwijania kompetencji interpretacyjnych dziecka.
5. Wzmacnianie relacji z rodzeństwem – poprzez zachęcanie do wspólnego spędzania czasu w różnych formach aktywności oraz docenianie wspólnych działań, co może przyczynić się do pogłębienia więzi rodzinnych.
6. Uwzględnienie różnic środowiskowych – planując oddziaływania, należy brać pod uwagę odmienne funkcjonowanie dziecka w domu i w szkole oraz dążyć do przenoszenia kompetencji nabytych w bezpiecznym środowisku na sytuacje społeczne o wyższym poziomie trudności.

Uzyskane wyniki potwierdzają, iż zaburzenia ze spektrum autyzmu mają istotny wpływ na rozwój kompetencji emocjonalno-społecznych dziecka, szczególnie w obszarze relacji interpersonalnych. Jednocześnie odpowiednio dobrane metody wsparcia, takie jak trening umiejętności społecznych, indywidualne dostosowania edukacyjne czy oddziaływania terapeutyczne, mogą znacząco wspierać rozwój tych kompetencji oraz ograniczać trudności w funkcjonowaniu społecznym.

Podsumowując, najważniejsze znaczenie ma wczesne i systematyczne wsparcie dziecka, oparte na współpracy środowiska rodzinnego i edukacyjnego, a także tworzenie warunków sprzyjających budowaniu relacji, rozwijaniu kompetencji komunikacyjnych oraz wzmacnianiu poczucia bezpieczeństwa i własnej wartości.

Dyskusja

Uzyskane wyniki potwierdzają, iż zaburzenia ze spektrum autyzmu mają istotny wpływ na rozwój kompetencji emocjonalno-społecznych dziecka. Szczególnie widoczne są trudności w obszarze relacji rówieśniczych oraz interpretacji złożonych komunikatów społecznych. Jednocześnie badanie wskazuje, iż obecność zasobów, takich jak empatia, pozytywne nastawienie oraz wsparcie środowiska, może znacząco wpływać na efektywność podejmowanych oddziaływań.

Zakończenie

Funkcjonowanie dziecka ze spektrum autyzmu jest złożone i zależne od wielu czynników, w tym środowiska, w którym się znajduje. najważniejsze znaczenie ma wczesna diagnoza oraz systematyczne wsparcie oparte na współpracy rodziny i szkoły. Odpowiednio dobrane działania terapeutyczne mogą znacząco poprawić jakość funkcjonowania dziecka oraz wspierać jego rozwój społeczny i emocjonalny.

Bibliografia

1. Arthur S. Reber, Słownik psychologii, Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR 2002, s. 716, ISBN: 9788373831193
2. Błeszyński J.J., 2020, Co osoby z autyzmem mówią nam o sobie. Raport z badań, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń. 23-32, ISBN:978-83-231-4360-4
3. Bobkowicz – Lewartowska l., 2005, Autyzm dziecięcy, zagadnienia diagnozy i terapii, Kraków, ISBN: 9788380952379
4. Całek G. Łuszczak H. Jankowska H. Mam dziecko z zespołem Aspergera- poradnik dla rodziców, (2014) s. 11, ISBN 978-83-940445-0-3
5. Frith U., 2008, Autyzm. Wyjaśnienie tajemnicy, przekł. M. Hernik, G. Krajewski, Gdańsk, ISBN: 978-83-6008-300-0
6. Gałkowski T. Dziecko autystyczne w środowisku rodzinnym i szkolnym, (1995) s. 49-50), ISBN: 83-02-05711-8
7. Gurba E. (2000). Wczesna dorosłość. W: B. Harwas-Napierała, J. Trempała (red), Psychologia rozwoju człowieka (t. 2, s. 287-289), ISBN: 978-83-01-21313-8
8. Jackson L. Seks, prochy i zespół Aspergera, (2017), s. 70-74, ISBN:978-83-233-4403-2
9. Kijak R., 2016, Dorośli z głębszą niepełnosprawnością intelektualną jako partnerzy, małżonkowie i rodzice, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego, Kraków, ISBN: 9788372719829
10. Kossewska J. (2009). Kompleksowe wspomaganie rozwoju uczniów z autyzmem i zaburzeniami pokrewnymi (s. 184-186), ISBN: 978-83-7587-121-0
11. Moscovici S. Psychologia społeczna w relacji ja-inni, Warszawa 1998, s. 76-88, 83-ISBN: 02-06996-5
12. Muszyński M. Skala Aprobaty Społecznej-Podręcznik do cyfrowych narzędzi diagnostycznych (SAS), Kraków 2024, s.7, ISBN 978-83-957797-6-3
13. Nowak A. Wybrane edukacyjne i prawne aspekty niepełnosprawności, Kraków 1999, s. 21, ISBN 83-88030-25-6
14. Patyk K., Panasiuk M. Wsparcie młodzieży i dorosłych z zaburzeniami ze spektrum autyzmu, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Sopot 2024 s. 25-36, ISBN: 978-83-8258-125-6
15. Pilch T., Bauman T., Zasady badań pedagogicznych- Strategie ilościowe i jakościowe, Wydawnictwo Akademickie Żak, Warszawa 2010, s. 91-95, ISBN 978-83-62015-16-0
16. Pisula E. Od badań mózgu do praktyki psychologicznej- Autyzm, (2012), s. 31, ISBN: 978-83-7489-385-5
17. Plichta P., 2017, Socjalizacja i wychowanie dzieci i młodzieży z niepełnosprawnością intelektualną w erze cyfrowej, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń, ISBN: 978-83-8019-829-6
18. Randall P. Parker J. Autyzm jak pomóc rodzinie (2010), s.40-43, ISBN: 978-83-7489-297-1
19. Sęk, H., & Cieślak, R. (red.) (2004). Wsparcie społeczne, stres i zdrowie, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, ISBN: 978-83-01-16712-7
20. Shaughnessy J.J, Zechmeister E.B, Zechmeister J.S, Metody badawcze w psychologii, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2002, s.35, ISBN: 83-87957-68-2
21. Silberman S., 2017, Neuroplemiona. Dziedzictwo autyzmu i przyszłość neuroróżnorodności, Vivante, Białystok, ISBN 978-83-656-0148-3
22. Skorny Z., Metody Badań i diagnostyka psychologiczna, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk, Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich, 1974, s. 46-50
23. Thompson j., 2013, Specjalne potrzeby edukacyjne, Warszawa, ISBN 978-83-01-17367-8
24. Trempała J. (2011), Psychologia rozwoju człowieka -podręcznik akademicki, s. 446-453, ISBN: 978-83-01-21313-8
25. Umińska A. Porady lekarza rodzinnego -Autyzm i zespół Aspergera, Indeks 252271, Nr 54, ISBN: 978-83-7527-891-0
26. Wysocka E, Ostafińska -Molik B, Grygiel P, Żółtak T, Łosiak-Pilch J. Bateria Kwestionariuszy FUNKCJONOWANIA SPOŁECZNEGO Podręcznik do cyfrowych narzędzi diagnostycznych, Kraków2021, s. 26, ISBN 978-83-957797-3-2

Czasopisma

1. Banasiak A. Niezbitkowska A. Możliwości Asystenta Rodziny w obszarze wsparcia rodziny dziecka ze spektrum autyzmu, ASD ISSN 0860-3480 RÓŻNE Obszary Pracy Asystenta Rodziny DOI: 10.5604/01.3001.0014.4430 Licencja Creative Commons – Uznanie autorstwa 4.0 Praca Socjalna nr 5(35) 2020
2. Gaweł, A., & Wojciechowski, F. (dz. cyt.). Niepełnosprawność jako czynnik kształtujący kontekst
3. Joanna. (2024). Tom 19/2024, ss. 113-124. ISSN 2353-1266, e-ISSN 2449-7983. DOI: 10.19251/sej/2024.19(9). Dostępne na: www.sej.mazowiecka.edu.pl
4. Lipińska J -Lokś, Koleżeństwo i przyjaźń w doświadczeniach osób z niepełno sprawnością, „niepełnosprawność. Dyskursy Pedagogiki Specjalnej”, 2015 nr 20, s. 57–69, ISSN: 2544-0519
5. Niemiec Marta Ewa: Kształtowanie kompetencji społecznych uczniów z niepełnosprawnością w kontekście procesu wychowania, Pedagogika. Studia i Rozprawy, vol. 28, 2019, s. 169-180, DOI:10.16926/p/2019.28.13, ISSN 2658-1213
6. Por. Oświata i wychowanie w roku szkolnym 2014/2015, dz. cyt., s. 92–100
7. Raszeja, I., Ossowska, M. (2013). Młodzi – niepełnosprawni. Sytuacja społeczna i zawodowa. Fundacja Aktywizacja. Dostępne online: http://www.watchdogpfron.pl/wp-content/uploads/2014/02/Mlodzi-niepelnosprawni-2013
8. Rozwoju dziecka, „niepełnosprawność. Dyskursy Pedagogiki Specjalnej”, 2015, nr 20, s. 18, ISSN 2080-9476
9. Śmiechowska E -Petrovskij, zeszyt 1(644) lipiec • 2016 • Sierpień młodzież w kościele, Ateneum kapłańskie 167(2016), z. 1(644), s. 77–92, ISSN 0208-9041
10. Zeszyt 1(644) lipiec • 2016 • Sierpień młodzież w kościele Youth in Church Tom 167, ISSN 0208-9041

Autorka: Agnieszka Karwowska – Czytelniczka Portalu