Dziecko w spektrum autyzmu i z ADHD w szkole – jak pracować z trudnymi zachowaniami?

ZACHOWANIE – zachodząca w przestrzeni i czasie aktywność ruchowa organizmu, która może wywołać zmiany w co najmniej jednym aspekcie (fizycznym lub społecznym środowiska).

Zachowanie my musimy zaobserwować u dziecka. Często nauczyciele mówią, iż dziecko nie słucha, ponieważ nie wykonuje poleceń. Problem polega jednak na tym, iż z jakichś względów dziecko nie reaguje na te polecenia. Zatem sprawdźmy, czy dziecko słyszy i rozumie polecenie, i wreszcie czy jest w stanie je wykonać. Dodatkowo my – nauczyciele – interpretujemy zachowanie dziecka i często mówimy, iż ono robi nam na złość.

Jak możemy podzielić zachowania trudne?

• Drażniące zachowania
• Wynikające z zaburzenia
• Niepożądane zachowania

Drażniące zachowania to są takie, które niepokoją rodziców, nauczycieli, opiekunów oraz specjalistów, ale są adekwatne do wieku (5-latek podejmuje próbę kłamstwa, 7-latek biega po korytarzu). Mieszczą się one jednak w normie rozwojowej i nie bardzo jesteśmy w stanie coś z nimi zrobić.

Zachowania wynikające z zaburzenia. Tutaj naszym celem jest ułatwienie dziecku funkcjonowania, zapobieganie narastaniu trudności. W pracy z dziećmi z trudnościami strategie i oddziaływania powinny być zaplanowane na lata. U dzieci w spektrum i z ADHD my uczymy dzieci funkcjonowania, uczymy ich budować, nadbudowywać, kompensować sobie swoje trudności. jeżeli chcemy pomóc nadpobudliwemu dziecku, musimy najpierw nauczyć się, jak radzić sobie z objawami zaburzenia.

Trudności dzieci w spektrum autyzmu:

• Trudności w komunikacji społecznej
• Zaburzone interakcje społeczne
• Zachowania ograniczone i powtarzalne

Te trzy obszary są deficytowe, dlatego my musimy uczyć dziecko w obrębie tych obszarów, żeby nie doprowadzić do trudnych zachowań. Uczymy umiejętności społecznych, uczymy w obrębie deficytów.

Strategie radzenia sobie z trudnościami w komunikacji społecznej:

• Współdzielenie pola uwagi
• Nauka sygnalizowania swoich potrzeb
• Rozwijanie komunikacji (czasami z wykorzystaniem komunikacji wspierającej)
• Odczytywanie mowy ciała i mimiki
• Odgrywanie scenek
• Kształtowanie umiejętności rozmowy

Strategie radzenia sobie z zaburzonymi interakcjami społecznymi:

• Kontakt z rówieśnikami
• Nauka nawiązywania i podtrzymania interakcji społecznych
• Zajęcia dodatkowe

Strategie radzenia sobie z ograniczonymi, powtarzalnymi zachowaniami:

• Plany aktywności
• Pomysły na czas wolny
• Nauka zabaw
• Zajęcia rozwijające zainteresowania

Problemy dzieci z ADHD:

• Nadruchliwość
• Nadpobudliwość
• Zburzenia koncentracji

Strategie radzenia sobie z nadpobudliwością:

• Akceptacja
• Bezpieczny, rutynowy ruch
• Zajęcia sportowe

Strategie radzenia sobie z zaburzeniami koncentracji uwagi:

• Krótkie, jasne polecenia
• Skracanie zadań
• Usuwanie zbędnych bodźców
• Przywoływanie uwagi

Strategie radzenia sobie z nadmierną impulsywnością:

• Jasne zasady
• Sygnały i przypominajki
• Przygotowanie do nowych sytuacji

Podnoszenie samooceny – to strategia, którą powinno się stosować do wszystkich podopiecznych.

Niepożądane zachowania – to zachowania nieprawidłowe do wieku i poziomu funkcjonowania dziecka (przeszkadzające, utrudniające funkcjonowanie np. popychanie kolegi, autoagresja, uciekanie z sali).

Praca nad zachowaniem – pracę nad zachowaniem zaczynamy od wybrania jednego zachowania, nad którym będziemy pracować.

Pytania pomagające w wybraniu zachowania, nad którym należy pracować:

• Czy zmiana zachowania poprawi życie ucznia?
• Czy wybrane zachowanie jest funkcjonalne, czy nowe zachowanie, jeżeli zostanie nabyte będzie wykorzystane?
• Czy modyfikacja zachowania jest adekwatna do wieku ucznia?
• Czy nauczone zachowanie będzie wzmacniane w środowisku naturalnym?
• Czy wybrane zachowanie jest akceptowane przez rodziców/opiekunów?
• Czy został dokonany bilans zysków i strat (czas, wysiłek), które wystąpią przy zmianie zachowania?
• Czy istnieją odpowiednie warunki (czas, osoby) do uczenia odpowiedniego zachowania?

Parowanie – polega na powiązaniu miejsca, czasu, ludzi i materiałów pomocniczych z ustalonymi wcześniej wzmocnieniami. Wszystkie atrakcyjne przedmioty i aktywności, które są dostępne podczas wspólnej zabawy z rodzicem, nauczycielem, mają ogromne znaczenie.

Techniki zmiany otoczenia według T. Gordona:

• Wzbogacenie otoczenia dziecka
• Ograniczenie ilości bodźców pochodzących z otoczenia
• Uproszczenie otoczenia
• Ograniczenie przestrzeni życiowej
• Sprawienie, by otoczenie było bardziej przystępne dla dzieci
• Zastąpienie jednego zajęcia innym
• Odwrócenie uwagi

Metoda wydawania skutecznych poleceń:

• Wydawaj jak najmniej poleceń
• Wypowiadaj tylko te polecenia, które jesteś w stanie wyegzekwować
• Wydawaj polecenia wtedy, kiedy dziecko jest na Tobie skoncentrowane
• Daj czas na wykonanie polecenia

Etapy wydawania skutecznych poleceń:

• Podejdź do dziecka
• Zdobądź jego uwagę (dotknij jego ramienia, nawiąż kontakt wzrokowy, zawołaj po imieniu)
• Sformułuj jednoznaczne dwu-, trzywyrazowe polecenie
• Poproś dziecko, by powtórzyło polecenia
• Dopilnuj jego wykonania

System „Uwagi i Aprobaty” – to sposób motywowania innych, wykorzystujący wzmacniający charakter uwagi i aprobaty.

Przy redukcji negatywnych zachowań należy pamiętać o tym, iż „Zachowanie nie znosi próżni, celem interwencji nie może być więc brak zachowania niepożądanego. jeżeli oduczymy dziecko jakiegoś zachowania, to musimy je nauczyć nowego, adekwatnego zachowania” (Kołakowski, A. Pisula 2011, s. 61 „Sposób na trudne dziecko”).

Szybciej nabywamy nowych umiejętności, dążąc do nagrody niż unikając kary. jeżeli mamy do czynienia u dzieci z pozytywnymi zachowaniami to nagradzamy dziecko, a jeżeli negatywne to wówczas brak nagrody. Dzieci należy wzmacniać. Wzmocnienie to każdy bodziec, który następuje po reakcji i zwiększa prawdopodobieństwo ponownego jej wystąpienia.

Klasyfikacja wzmocnień:

• Wzmocnienia rzeczowe (przekąski, zabawki, naklejki)
• Wzmocnienia dotyczące przywilejów i aktywności (wspólne wyjścia, wycieczki, czas na bajki, itp.)
• Wzmocnienia społeczne (uśmiech, zadowolenie rodzica, nauczyciela, pochwała słowna)

Pochwały są bardzo ważnym elementem w pracy z dziećmi:

• Motywują dziecko do wykonywania obowiązków
• Utrwalają zachowania, które pojawiają się sporadycznie
• Informują, co jest dobrem akceptowalnym i pożądanym zachowaniem przez dorosłych
• Budują pozytywną samoocenę

Pokaż dziecku, iż cieszy Cię jego zachowanie i nazwij to, co odczuwasz: „Cieszę się, że…”, „Możesz być z siebie dumny…”

Bibliografia:

1. B. Nason, Porozmawiajmy o autyzmie. Przewodnik dla rodziców i specjalistów. Psychologia, 2017
2. M. Janas-Kozik, K.M. Wilczyński, Zaburzenia ze spektrum autyzmu. Od diagnostyki po odpowiednie postępowanie, 2024
3. A. Kołakowski, A. Pisula, Sposób na trudne dziecko, 2011

Autorka: Anna Lewandowska – Czytelniczka Portalu